Tuıaǵy tozbas tarlanboz

Qazaq eli kemel oılap, kesimdi pikir aıtatyn kemeńger tulǵalarǵa esh­qashanda zárý bolmaǵan. Sonyń ishinde «han bitkenniń qazyǵy, buqara jurt­tyń azyǵy» bolǵan, ımandy isimen halqynyń qadir-qasıetin ıelengen birtýar tulǵalar el tarıhymen bite qaınap, birge jasap keledi. Olardyń barsha jurtqa úlgi etip qaldyrǵan ata­ly sózderi, el úshin tyndyrǵan eseli eńbekteri ǵasyrlar boıy úzilmeı, búginde urpaqtar ıgiligine aınalýda. Ár zamannyń ózine laıyqty týyp, qoǵamdyq oı-sanany zańǵar bıikke kóteretin týmysy bólek, talǵamy tereń, parasat-paıymy bıik ult maq­tanyshyna aınalǵan uly tulǵalar da bizde az emes. Solardyń qataryna óz basym akademık Salyq Zımanulyn qoıar edim. Abyzdaı ardaqty bolǵan Salyq aǵamyz – elimizdiń Ata Zańy men memleket aldynda «túgel bıliktiń tizginin ustaǵan» Tóle bıdiń, shyndyqtyń shy­raıyn keltirip, túbine deıin «qazyp aıtqan» Qazybek bıdiń, ǵumyr boıy «ádildikten aınymaǵan» Áıteke bıdiń ustanymyndaı kemeńgerlik tanytqan óz zamanynyń iri tulǵasy. Qazaqta: «Basynda bulaǵy bar ózen uzaqqa aǵady», degen qanatty sóz bar. Rasynda, akademık Salyq Zı­man­uly – óz halqynyń ádil bılik jolyn­daǵy myń­daǵan jyldardan bastaý alatyn zań tóre­ligine, ony ustanǵan týrashyl, kórgeni kóp, kisiligi kemel bı-sheshenderi men ulty úshin eńirep ótken el aǵalarynyń ónegesine sýsyn­dap ósken azamat. Bir sát ol kisiniń shyr etip dúnıege kelgen kezden bergi ǵumyrnamasyn oı eleginen ótkizip kórelikshi... Elimiz óz aldyna memleket bolyp shańyraq kótergen jıyrmasynshy jyl­dyń basy jańa zamannyń qyzyl baıraǵy kóterilgen, el ishi eski men jańanyń kúre­sine aınalǵan almaǵa­ıyp kez edi. Osyn­daı taýqymet tar­tysynda júrip erjetken bala Salyq jańa zamannyń jalyna jarmasyp, ke­ńestik qoǵamnyń bergen bilimin, tá­lim-tárbıesin asa zerektikpen boıy­na sińirdi. Týra sóıleýden taımaı­tyn, tek aqylǵa júginip, is isteıtin izdenimpaz jas óren, bala jasynan qıyn­shy­lyq pen qııanatty da, eldi óreli ómirge úı­retken jaqsy isterdi de qatar kórip ósti. Bilim alyp, óner qýǵan, zııaly­lar­dyń ónegeli isine qanyqqan, Abaı atasy aıtqan «bolmasań da uqsap baq, bir jaqsyny kórseńiz» degen danalyq oıǵa umtylǵan aǵa bulardyń bárin kókiregine túıip ósti. О́ziniń atyn yrym­dap qoıǵan Salyq Babajanovqa uqsap, Baqytjan Qarataev, Jaqyp Aq­baev, Mustafa Shoqaıdaı bolýdy oılady. Biraq ózi pir tutqan, kózi tiri­sinde-aq attary ańyzǵa aınalǵan el jaqsylaryn kópe-kórineý saıası qý­ǵyn-súrginge ushyratqan keńes zama­nynyń saıası aıla-sharǵysyn kór­gen saıyn, tek aqyl-parasatqa jú­ginip, ımanǵa berik ishki senimine súıenip, ultyna súıeý bolatyndaı is bitirýdi maqsat tutty. El ishi oqyǵan, bilimdi de bilikti kadrǵa tapshy sol zamanda Salyq Zı­manuly zańger bolýdy qalap, sanaly túrde ózin-ózi osy jolǵa daıyndady. Onyń da ózindik sebebi bar-tyn. Halqymyzdyń: «Elge baı qut emes, bı qut», «Qabyrǵadan qar jaýsa – atan menen narǵa kúsh, el shetine jaý kelse – qabyrǵaly bıge kúsh» degen danalyq sózine tereń boılaǵan ol, «Jeti Jarǵydaı» halqyna altyn ǵasyr or­natqan zańdy bilý, ony shyna­ıy­lyqpen el múddesine jaratý syndy qaǵıdany júregine sińirip ósti. Sákeńniń óz betinshe izdenip, bilýinshe, qazaq úshin eýropasha bilim alý asa qat bolǵan HIH ǵasyrdyń sońǵy shıreginen beri qaraı, ózi dúnıege kelgen HH ǵasyrdyń basyna deıin álemge aty áıgili bolǵan Sankt-Peterbýrg, Máskeý, Qazan, Tom, Saratov, Varshava, Kaır syndy iri qalalarda joǵary bilim alǵan qazaq zııalylarynyń sany 160-qa jýyq eken. Solardyń kóbi, tek zańgerlik mamandyqty qalap, halqyna ádil bıligimen, quqyqtyq aǵartýshy­ly­ǵymen eńbek sińirgen qoǵam qaı­ratkerleri, ult maqtanyshy atan­ǵan­dar. Munyń da zańger bolýyna ózindik áseri tıgenin bala Salyq jastaıynan uqsa kerek. Mine, úlgi bolǵan sol aǵalar jo­lyn ózine temir qazyqtaı baǵdar etken Salyq Zımanuly, 90 jasynyń 70 jy­lyn elimizdiń quqyqtyq júıesi men zamanaýı zań ǵylymyn jetildirýge arnapty. Týǵan eli men halqyna abyz­daı ardaqty bolyp, eren eńbek sińir­gen Zımanovtaı zańǵar oıly zańger ózimiz emes, ózge jurtta da neken-saıaq kezigedi. Jaratqannyń osyndaı birtýar azamatty qazaq etip jaratyp, uzaq ta maǵynaly ǵumyr bergeni hal­qymyzdyń baǵy dep oılaımyn. Adamzattyń tarıhynda qara árip­pen jazylǵan qaharly 41-shi jyly 20 jasar Salyq Zımanuly qan maıdanǵa attandy. Batyr týǵan halyqtyń baǵ­lany soǵysta da jaýynan qaımyqpaı, Mahambet pen Isataıdaı batyrlar jortqan Naryn men Taısoıǵan jeri­niń erlerindeı qanquıly jaýmen alysty. Sóıtip, bar-joǵy 22-23 jasynda qan maıdannyń qııan-keski urysyn­daǵy erligi baǵalanyp, maıor sheninde artıllerııa polkiniń komandıri boldy. El arasynda syı-qurmetke keneldi. Soǵys jaǵdaıyn jedel baǵdarlaıtyn, áskerı taktıka men strategııalyq jos­pardy sheber uıymdastyratyn, mańy­zy zor obektilerdi jedel alýda jáne jaýǵa urymtal jerden soqqy berýde kóregendik pen tapqyrlyq tanytyp, naǵyz komandırge laıyqty erik pen jiger kórsetti. Áskerı qolbasshylarǵa berilgen bir minezdemedegi ol kisi týraly: «... jastyǵyna qaramaı, aıryqsha ba­tyl, ustamdy, keskilesken shaıqas ús­tinde jaýapty mindetti ózine artyp, shuǵyl sheshim qabyldap, qaýipke tótep beredi», degen baǵa kóp jaıdy ańǵartsa kerek. Sákeń qandy shaıqastarda jaý oǵy­nan úsh ret jaralansa da, maı­dandaǵy jaýyngerlik jolyn úzbeı, fashısterge orda bolǵan Berlınge deıin jetip, el-jurtyna erlik pen jeńistiń týyn jo­ǵary kóterip oraldy.. Soǵystan keıingi beıbit ómir jyl­dary Sákeń birden zańgerlik qyzmetke kirisýdi jón kórdi. Gýrev oblysynyń pro­kýratýrasynda tálimgerlikten ótip, sonda tergeýshi bolyp birer jyl istegen soń, 1947 jyly respýblıkalyq Bas pro­kýratýranyń erekshe tapsyrmalar jó­nindegi tergeýshisi laýazymyn ıelenedi. О́mirlik maqsaty – zańgerlik bilimin jetildirýdi de qolǵa alyp, Qazan qa­lasyndaǵy Búkilodaqtyq zań ınstı­týtyna syrttaı oqýǵa túsedi de, ony Almatydaǵy fı­lıaly boıynsha bitirisimen, Máskeýdegi SSSR Ǵylym akade­mııasynyń memleket jáne quqyq ıns­tıtýtyna joldama alady. Onda zań salasy boıynsha kan­dıdattyq dıssertasııasyn úz­dik kor­ǵap shyǵady. 50-shi jyldardyń bas kezinde Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń quqyq sek­torynyń meńgerýshisi bolǵanda, elimizge zańger mamandardyń asa qajet ekenin jete sezingen Sákeń, tıisti oqý mekemesindegi basshylardyń mazasyn ala jú­rip, Almaty qalasynan zań ınstı­týtyn ashýǵa mu­ryndyq bolady. Ári 1952-1955 jyldary osy zań ınstıtýtynyń tuńǵysh rektory bolyp, oqý ornynyń qalyptasýyna zor eńbek sińiredi. 30 jasynda eń jas rektor atanyp, halqyna Alashtyń arys ulda­ryndaı ónege kórsetti. Salyq Zımanulynyń otandyq zań ǵylymyna sińirgen eńbegi, jetken jetistigi men alǵan abyroı-ataǵy, el múddesine jarasyn dep halqyna bergen rýhanı baılyǵyn bir maqala, bir kitappen aıta salýǵa múldem kelmeıtin muhıttyń túbindeı tuńǵıyq nárse. 46 jasynda-aq ǵylymnyń bıik ólshemi akademıktik ataǵyna jetken Sákeńniń súıeneri – tereń bilim, talmaı izdenis, týabitti qabilettilik boldy. Múmkin, Qanysh Sátbaev syndy alyptyń tálim-tárbıesin, qamqorlyǵyn kórgendikten bolar, «malym – arymnyń sadaǵasy, arym – janymnyń sadaǵasy» degen qazaqy qaǵıdany bekem ustanyp, esh­qashan shyndyqtan, týrashyldyqtan taı­maýdy ómirlik prınsıpi etkeni. Ásirese, el múddesi, ult taǵdyry tarazyǵa túsken aýyr kezeńderde de shyn­dyqty eshýaqytta ishine búgip qal­ǵan emes. Akademık A.Qoshanov ózi­niń esteliginde, Qazaqstanǵa G.Kolbın bılik júrgizgen kezde, ıaǵnı 1987 jyldyń kók­teminde Aka­demııanyń Ǵalymdar úıi­niń úlken zalynda Ortalyq Komı­tettiń apparatynan kelgen ókilder ústemdik etken nasıhattyq konfe­ren­sııaǵa qazaq zııaly qaýymynyń mań­daıaldy ókilderi de qatysady. Bul jıynnyń maqsaty – qazaq halqyna taǵylǵan «ultshyl» degen jalany ǵy­ly­mı turǵyda dáleldep, zııalylardy ımendirip, halqymyzdy moıynsundyrý edi. Sol jıynda zili aýyr saıası tuqyrtýdan Salyq Zımanuly esh qaı­myqpastan, ultyn qorǵap bylaı dep arasha túsedi: «Lenın ózi qatysqan polıak sosıal-demokrattarynyń sezinde evreılerdiń «Býnd» partııasyna taǵylǵan ultshyl­dyq aıyptardy synǵa ala tura, búkil halyqty ultshyl dep qaralaýdy qazirgi partııa basshylarynyń teorııalyq dár­mensizdigi, halyqtar birligine qaǵylǵan qaýipti syna» degenin mysalǵa keltirip, «qazaq halqy aldaǵy ýaqytta da óz saǵyn syndyrmaı, eńsesin bıik ustaı­ty­nyn» búkpesiz aıtyp salady. Utym­dy sózge Ortalyq komıtet basshylary jaýap bere almaı dármensizdik tany­tady. Bultartpas dáleldi kommýnıstik partııanyń óz tarıhynan keltirgendikten, qazaqtyń batyl týǵan, ar-namysy jalyndaǵan azamatyna qarsy esh ýáj aıtylmaıdy. Bul – ultymyzdyń taǵ­dyr-talaıy synǵa túsken arpalysta onyń mártebesin saqtap qalǵan kesek aıtylǵan kesimdi pikir edi. Ǵylym jolynda, ásirese zań ǵy­ly­myn tereń meńgerýde Salyq Zımanuly úzdiksiz alǵa basýmen kele jatqan, qoǵamdaǵy quqyqtyq júıege qatysty únemi jańa ıdeıa, reformalyq másele­ler kóterýden eshqashan jalyqpaǵan, eńbekqor jan. Sákeńniń osy sala ba­ıynsha 60-shy jyldarda jaryq kórgen, doktorlyq, akademıktik dárejeni alýǵa negiz bolǵan, sol zamandaǵy joǵary oqý oryndaryna asa qajetti oqý qural­daryna aınalǵan «Qazaqstannyń HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy saıası jáne qoǵam­dyq qurylymy» jáne «Sovettik Qazaq­stannyń memlekettik tarıhy jáne quqyǵy» degen úsh tomdyq eńbegi áli kúnge deıin mańyzy zor súbeli týyn­dylar. Osy kitapty jastana jatyp zańgerlik bilimin jeltildirgen, zań ǵylymyn tereń zertteýge aralasqan mamandar búginde myńdap sanalady. Salyq Zımanovtyń qazanattaı qaı­sar qaıratkerligin, ıgilikti isterin biz bir maqalada aıtyp taýysa almaımyz. Desek te, ol kisiniń boıyndaǵy na­ǵyz tulǵaǵa tán qasıetterin, zań, tarıh ǵylymdarynda ashqan jańalyq­taryn, el múddesi úshin kótergen batyl ıdeıa­lary men ózekti problemalaryn, ási­rese elimiz egemendigin jarııalaǵan tus­ta «shaý tarttym» dep búrkenip jatyp almaı, táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.­Á.Na­zarbaevtyń jany­nan tabylyp, mem­le­ketimizdiń keleshek kelbetin aıqyndaýǵa tapjylmaı úles qosqan, áli de úlesin qosyp kele jatqan «nar jolynda júk qaldyrmaıtyn» naǵyz jampoz azamat. Táýelsizdiktiń tańy atyp, mereıimiz ústem bolǵan jyly Sákeń 70-ke tolyp, aq­saqaldar aýylynyń ortasynan oryn alyp, sol kezdiń ózinde-aq el ara­syn­da abyzdaı ar­daqtalǵan esimi jurtshylyqqa keńi­nen taraǵan kez bolatyn. Elimizdiń al­daǵy júrer joly, taǵdyry, álemdik standartqa saı memlekettik mártebesi, alar orny, saıası-qoǵamdyq qurylymy, eldi kim basqarady degen osy bir kó­keıkesti oı alańdatyp turǵan ótpeli tusta Salyq Zımanuly el qamyn jegen Edigedeı sýyrylyp alǵa shyqty. О́ziniń álemdik deńgeıdegi kózqa­ra­syn, bilimin sarqa jumsap, 1990 jyly 25 qazanda qabyldanǵan, elimizdiń tarı­hyna altyn árippen jazylǵan Qazaq SSR-niń memlekettik egemendigi týraly Dek­lara­sııanyń sońǵy redaksııasyn da­ıyndaǵan komıssııaǵa basshylyq jasa­dy. Osy bir asa mańyzdy tarıhı qujat araǵa biraz ýaqyt salyp baryp «Qazaq­stan Respýblı­ka­synyń Táýelsizdigi tý­raly» Konstıtýsııa­lyq zańǵa negiz qa­lady. Sákeń osy zańdy múltiksiz da­ıyndaýǵa taǵy da atsalysqan toptyń eń belsendi múshesi boldy. Ǵasyrlar boıy halyq kóksegen tá­ýel­sizdiktiń beıbit jolmen kelgenin qaı­sybir adamdar ońaı kórip, oılaryn san-saqqa júgirtti. Es bilgeninen «dala demokratııasynan» taǵylym alǵan Sá­keń, el men ult múddesi tarazy basyna ilingen osy kezde burynǵynyń uly bılerindeı biliktilik tanytty. Danyshpan Abaıdyń «Bas-basyna bı bolǵan óńsheń qıqym, minekı, buzǵan joq pe eldiń sı­qyn» degenin esinen shyǵarmaı, «Biriń­di, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degen ataly sózimen aýyzbir­shilikke shaqyrdy. Týrashyldyq pen shyndyqtyń qos tizginin ustap, eldik múddege nuqsan keltirýge jol bermedi. Sákeń sol bir taıtalas kezdi eshbir qınalmaı ótkizgendeı, mamyrajaı kúı­de bylaısha eske alǵany bar: – «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵar­ǵy Keńesiniń 12 jáne 13-shi shaqyryly­mynyń 1990-1995 jyldardaǵy depý­taty bolǵan kezde kóptegen zańdardyń qabyldanýyna belsene aralasýyma týra keldi. Ata-babalarymyz ǵasyrlar bo­ıy izdegen táýelsizdik qolymyzǵa ózi kelip qonǵan tusta, odan aıyrylyp qal­maýdyń zańdyq tuǵyryn myqtap bekitip alýymyz qajet boldy. Osyndaı el taǵdyry eleń-alań bolǵan shaqta, ıaǵnı 1977 jylǵy qabyldanǵan Qazaq SSR-niń Konstıtýsııasyna Prezıdenttik basqarý nysanyn kirgizý týraly usynysty engizý, Prezıdenttiń mindeti qandaı bolady, saılanǵannan keıin qaı jerde, kimniń aldynda ant beredi, osynyń bárin sessııa ashylǵanǵa deıin pysyqtap aldyq. Bul burynǵy odaqtas elderdiń birinen keıin biri táýelsizdigin jarııalap jatqan kez. Biz áliptiń artyn baǵýdamyz, omyraýlap oza shapsań, kú­ıip ketýiń múmkin. Sonymen ne kerek, tarıhı kún – 24 sáýir de kelip jetti. Sessııa óz jumy­syn bastady. Kún tártibine Konstıtý­sııaǵa Prezıdenttik basqarý týraly usynysty qoıyp, daýysqa salyp edik, qarsha boraǵan qarsylyqtyń astynda qaldyq. «Prezıdenttik basqarý kimge ke­rek, ol býrjýazııalyq baǵyttaǵy elderge tán emes pe?» dep depýtattar des berer emes. Biz «kez kelgen demokratııa­lyq jolǵa túsken el, eń birinshi Prezıdentin saılap alady. Ol – memlekettiń belgisi, ári kepili» dep qyzylkeńirdek bolyp pikir talastyrdyq. Usynysymyz ótpedi. Aqyry arnaıy komıssııa quryp, tústen keıin Qazaq SSR-niń Konstı­tý­sııasyna Prezıdenttik basqarý nysany týraly usynysty engizdik-aý. Endigi kezekte Prezıdent kim bolady degen másele turdy. Qazaqstan kommýnıstik partııasynyń Plenýmy birinshi hatshy N.Á.Nazarbaevty usyndy. Kan­dı­datty qoldap, alǵash bolyp jarys­sózge shyqqan qazirgi armııa generaly S. Nurmaǵambetov, ekinshi bolyp sóz alǵan Qazaqstan komsomoldarynyń sol kezdegi basshysy I. Tasmaǵambetov boldy. Qysqasy, basym daýyspen Nursultan Ábishuly Prezıdent bolyp saılandy». Sirá, dana halqymyzdyń «Han aq suńqar bolsa, tuǵyry bı bolar», degen tálimdi tórelik sózi osyndaı ádil de adal pikirden týǵan shyǵar! Elbasymyzǵa aqjoltaı bolǵan sol tartysty kúngi shyn nıet, izgi tilekpen óz qoldaýyn kórsetken Salyq Zıman­uly syndy depýtattardyń aq peıili Pre­zıdentimizdiń 20 jyldan astam ýa­qyttan beri týǵan eli úshin ólsheýsiz eńbek sińirip, «Ult kósemi» degen daraboz dárejege jetýiniń, búkil álem al­dynda bıik bedelge ıe bolýynyń bas­taýy bolǵanyn keıbir jastar búginde bile me eken?! Sákeń elimizdiń memlekettik basqarý júıesine jáne quqyqtyq qurylymyna tuǵyr bolǵan 1993 jyly jáne 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııaǵa da ózindik úlesin qosty. Osy rette Salyq Zı­manulynyń «Quqyq qorǵaý organ­daryn túbirimen qaıta qurý» týraly 1993 jylǵy 23 qyrkúıekte jarııa­lanǵan eńbegindegi sot reformasy tý­raly baǵdarlap aıtqan myna pikirleri áli de mańyzyn joıǵan joq. Bul biz úshin únemi tálim alatyn arqaý ispetti. Sodan qysqasha derekter keltire ketsem artyq bolmas. «Sottar tek qana ádilsot tóreliginiń organy bolýy tıis. Joǵarǵy turǵan sottar tómengi turǵan sottardyń má­selesimen aınalyspaýy, sondaı-aq ózin ózi materıal­dyq-tehnıkalyq jab­dyq­taý­dy, ıaǵnı sharýashylyq basqarý fýnk­sııasyn ózine almaýy qajet. Bul – sottardyń táýel­sizdigin qamtamasyz etý­diń eń mańyzdy mán-jaıy» dese, taǵy da: «sýdıalyq laýazymǵa kandıdat­tardy irikteý keń kólemdi, kóp qabatty konkýrs negizinde júrgizilýi tıis. Buǵan qosa, álemdegi quqyqtyq memleketter us­tanǵandaı, konkýrstyq irikteýden ót­ken sýdıalardyń negizgi quramyn ta­ǵa­ıyndaý prınsıpi qatań túrde júzege asyrylyp, Parlamentke tek joǵary satydaǵy sýdıalardy taǵaıyndaý quqy­ǵy ǵana berilsin», degen qaǵıdasy sol ýaqyttan beri sot bıligi men onyń táýelsizdigin nyǵaıtýda, ony qamtama­syz etýde úlken mańyzǵa ıe bolyp keledi. Sákeńniń elimizdegi quqyq qorǵaý or­gandarynyń barlyǵyna baǵyt-baǵdar bergen budan basqa keleli pikirleri men ıdeıalary da ushan-teńiz. Parlamenttiń zań shyǵarýdaǵy ustanymy, prokýratýra, ishki ister organdary men Ádilet mınıstrligi syndy quqyqtyq qurylym­dardyń mindetteri men zańnamalyq negizderin zamana kóshine laıyqty taldap bergen ǵylymı eńbekteri de osy salalar úshin ómirsheń­digimen memleket máıegine aınaldy. Salyq Zımanulynyń elimizdiń qu­qyq­taný ǵylymyna óshpesteı iz qal­dyrǵan asa súbeli taǵy bir eren eńbegi bar. Ol – «Qazaqtyń ata zańdary» degen, úsh tilde jaryq kórgen on tomdyq akademııalyq basylym. Oǵan Qazaq eli­niń eki jarym myń jyldan bergi búkil álemdegi jazba muraǵatyna túsken, aýyzsha jetken ǵylymı pikirge qanyq bı-sheshenderdiń ataly sózin, kesimdi pikirin, el basqarý men bılik aıtýdaǵy ultymyzǵa tán dástúrli quqyqtyń jol-jorasyn, jón-jobasyn, ádet-ǵurpyn bir arnaǵa toǵystyrdy. Qysqasy, osy salany indete zerttegen óz ǵalym­da­rymyz ben álemdik izdenýshilerdiń zerttep, zerdelegen ǵylymı pikirlerin jı­naqtap, búgingi jáne keleshek urpaq­qa ólmeıtin mura jasap berdi. Salyq aǵa bul eńbegi týraly: «Qazaq ádet-ǵuryp quqyǵynyń kóp tomdyq basylymyn daıyndaýǵa Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń 1998 jyldy «Halyq birligi jáne Ulttyq tarıh jyly» dep jarııalaýy uıytqy boldy. Munda biz qazaq qoǵamynyń tarıhyn­daǵy shyndyqty ǵana beıneleýge um­tyldyq. Ǵasyrlar boıy shań basqan tarıhty qaıta tirilte otyryp, ony shyndyq satysyna kóterýdi ózimizge mindet sanadyq... Býrjýazııalyq jáne keńestik tarıhnamada dástúrge aınal­ǵan «Qazaqstan mesheý qalǵan», «jabaıy», «patrıarhaldy-feodal­dyq» el degen kózqarastardyń tur­laýsyzdyǵyn dáleldep berý» deıdi. Búginde osy kóp tomdyq eńbekti barsha stýdentter qaýymy zańger ǵalymdar, qazaqtyń dástúrli quqyǵy boıynsha izdenetin zertteýshilerdiń bas almaı oqıtyn birden-bir oqý quralyna aınaldy. Sákeń budan eki jyl buryn 90-ǵa taıanǵan shaǵynda jas ǵalymdardyń oıyna kire qoımaǵan taǵy bir kemel isti júzege asyrdy. 2008 jyldyń mamyr aıynyń 22-23-de Almaty qalasynda «Intellektýal-Parasat» zań kompanııasynyń jetekshisi, akademık Salyq Zımanuly­nyń bastaýy jáne Joǵarǵy Sottyń atsalysýymen «Qazaq bıler soty – biregeı sot júıesi» degen dúnıejú­zilik halyqaralyq ǵy­lymı konferensııa ótkizgenin álemdik zańgerler qaýymy jaqsy biledi. Kon­ferensııaǵa 256 ǵalym men izdenýshiler qatysty, onyń 19-y sheteldik quqyq­taný­shy­lardan boldy. Basty maqsat – tórtkúl dúnıeniń túkpirinen jınalǵan zańgerlerge Qa­zaq eliniń qoǵamdyq qurylysyna, memleketti bılik isine álimsaqtan qyzmet kór­setken bıler sotynyń ta­rı­hyn, onyń má­denı qundylyǵy tym tereńnen bas­talatynyn aıtyp berý. Oǵan qosa, bıler ejelgi zamannan beri el basqarýda memlekettik bıliktiń barlyq túrlerin atqar­ǵanyn, ádil bılik ornatýǵa úzdiksiz úles qosqan ámbebap qoǵam qaıratkerleri ekenine álemdik ǵalymdardyń kózin jetkizý edi. Ári búginde quqyqtyq memleket retinde órkenıet tórine shyqqan, da­myǵan elderdiń zańgerlerine qazaq bıleriniń ózine tán dańǵaıyr «dala demokratııa­symen» ejelden-aq hal­qyna «altyn ǵasyr» ornatqan elimiz­diń quqyqtyq má­denıetin barshaǵa pash etý bolatyn. Máselen, HIH ǵasyrdaǵy kórnekti orys shyǵystanýshy ǵalym V.V. Grıgorevtiń: «Qazaq bıleriniń tó­reli­gine kezinde órkenıet etken elder qyzyǵa qarar edi», degen keleli pikirin, álemdik klassıkalyq zańnamalar men sot bıliginiń qaınar kózi atanǵan Rım, Ellada, Egıpet, Qytaı elderiniń quqyqtyq júıelerinen esh kem emestigin meńzegen osy oıdy ǵylymı turǵyda túsindirý boldy. Buǵan qosa, qazaq bıler sotynyń mádenı qundylyqtary men onyń qazirgi Qazaqstandaǵy ulttyq ıdeıa­lar­dyń qu­ramdas bóligi ekenin, qazaqtardyń kósh­peli, jartylaı otryqshy qoǵamdaǵy bostandyq pen adamgershilik, aqıqat pen ádildik jáne elaralyq yntymaqtastyq pen azamattyq júginistegi zańdylyq prın­­sıpterin, «ot aýyz, oraq tildi bı-sheshender men qazy-qazılardyń zańger, quqyqtanýshy jáne ony tú­sindirýshi retindegi bolmysy men mártebesin aıqyn­dap, jan-jaqty ashyp kórsetýge negizdeldi. Osy halyqaralyq ǵylymı konferensııada Qazaq eliniń bıler soty ǵasyrlar boıy barsha jurt aldynda kásibı jaǵynan ábden shyńdalǵan, táýelsiz sot bıligi retinde saqtalyp kelgendigin, «adal bı – ádil bı» degen prınsıp búgingi sot tóreligin júzege asyratyn sýdıalar úshin ómiri myzǵymaıtyn, jadynda árdaıym tumardaı saqtalyp turatyn ǵylymı túıin ekeni bekitildi. Salyq Zımanulynyń ómir jo­lyna, bolmysyna qarap otyryp, ke­meńgerdiń atatekten tamyr tartqan, tek uly tulǵalarǵa ǵana buıyratyn álemdik deńgeıdegi oıshyldyǵyna, kemel isterine eriksiz súısinesiń. О́zi ómir boıy ónege tutqan, Alashtyń arystary Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mir­jaqyp Dýlatov, Halel Dosmuha­medov syndy kósem­derdiń halqyna qaldyrǵan amana­tyn jalǵastyrǵan, solarmen súıek býynyndaı birge bitken dara tulǵa dersiń. Al óziniń Alla bergen jaratyly­syna azyq bolǵan tereńdigin, fılo­sofııalyq oı-sanasyn, túısigin qazaq ultyn yqy­lym zamannan danalyq sózben sýsyn­dat­qan ál-Farabı, Maıqy bı, Asan Qaıǵy, Buqar jyraý, Máshhúr Júsip, Abaıdaı danysh­pandardyń ulaǵatty oılarymen baıyt­qanyna shúbásiz kóz jetkizesiń. О́zi tálimger bolyp, ǵylym qýǵan kezde Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýe­zov, Ǵabıt Músirepov syndy qazaq­tyń mańdaıyna bitken birtýar azamat­ta­rynyń batasyn alyp, Otan aldyn­daǵy maqsat-muratyn osy aǵalaryn­daı ult­jandylyqpen kirshiksiz atqar­ǵan naǵyz suńǵyla ekenin moıyn­daısyń. Tula boıyna osylaı daryǵan ulan­ǵaıyr ulylyqty, tek izgilikpen, as­qan aqyldylyqpen óz jurtyna sińirip berdi. О́ziniń eshkimge uqsamas kisilik turpatymen, tereń aqyl-oıymen, bıik parasatymen, qazanattaı qa­jymas qajyrly eńbegimen, bu­ryn­ǵynyń bı-sheshende­rin­deı tógiltip sóı­­legende «tyń­daý­­shysy bor­daı ezil­gen» sheshendigimen, aldy keń aq­jar­qyn, kishipeıil, min­­siz minezimen or­ta­myzda júr­gen áz aǵa, qadirli Sa­lyq Zı­manuly el tileýimen júz ja­sa­syn dep tileımiz. Musabek ÁLIMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy. Astana.