Egemendik pen eldik murattarynan nár alǵan, órkenıet pen nurly bolashaqqa sara jol salǵan araıly Ata Zańymyzdyń álqıssasynda pash etilgenindeı «...ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp», «...erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen azamattyq qoǵam» qurý jolynda barsha zańdylyq josyqtaryn halyq ıgiligine jaratýdyń jolyn tapty. Qoǵamymyz damyǵan saıyn neǵurlym izgilengen zańdar halyqaralyq qaýymdastyq qýattaǵan quqyqtyq jón-joralǵylarmen de, ultymyzdyń ejelgi eldik dástúrlerimen qısyndy jarasym tapty. Atam qazaq «Aldyńa kelse atańnyń qunyn kesh» degen. Osydan asqan kemeńgerlik bar ma?! Bile bilgenge keshirim, túsinistik pen kelisim, parasat – zańnan da izgi.
Al «Zań tyıym sala almaǵan nársege, keıde uıat tyıym salady» degen eken Rım fılosofy L.Seneka. Tana Malaısary bı jas Syrym bıge: «Shyraǵym, úsh sóz bar, sony umytpaı júrseń, halqyń sońyńnan qalmas. Umytsań, artyńnan ermes. Ol úsh sóz: uıat, borysh, obal!» degen eken. Baıqap kórgenge Uly Dala danalyǵy quqyqtyń qaınary bolyp sanalatyn rım fılosofııasymen de tolyq úndesedi. Al ǵalym-zańger, akademık Salyq Zımanov: «Bir kezderi ejelgi qazaq dalasyndaǵy zańdylyq pen ádil sottyń «Altyn ǵasyry» qaıtadan bizdiń tarıhymyzdyń quramdas bóligine – altyn betine jáne bolashaqta jalpy órkenıettiń murasyna aınalar degen úmitim bar... Ýaqyt óte kele qazaq quqyǵy álemdik órkenıettiń quqyqtyq júıeleriniń ishinen laıyqty oryn alatyndyǵyna senimmen qaraımyn» – degen eken.
Árıne, bıler daýdy sheshkende áýeli eldiń zańdaryn, qala berdi qudireti el ishinde zańǵa teńesetin ádet-ǵuryp, salt dástúrlerdi, ádildik qısyndaryn basshylyqqa alǵan. Ádil sheshimdi qıynnan qıystyryp, jalpaq jurtty kemeńgerligine júgindirgen. Bı quzyretine beriletin istiń qaralýy eki satyǵa bólingen. Áýeli eki jaq isti bıler qaraǵanǵa deıin, ıaǵnı ózara kelisim jasap daýdy sheshýge qımyl-áreket jasaıdy. Ádettik quqyqta ony «Bitim», «Bereke», «Salaýat» dep ataǵan.
«Bitim» – eki jaqtyń ózara kelisimge kelip, sóz júzinde daýdyń aıaqtalýy. Bitimnen keıin isti bılerdiń qaraýyna berýdiń qajeti joq. Sebebi, bitimdi, ózara kelisimdi buzý – sózde, sertte turmaýdyń belgisi, ar-ojdandy tarazylaıtyn áreket. Bı aldyndaǵy bitimge eshkim qııanat jasaı almaǵan. «Bereke» – aıyrbas nemese satyp alý týraly sóz júzinde shart jasaý. Qazaqtyń ádettik quqyǵynda «Bereke» ınstıtýty barlyq kelisim, sharttardyń negizi bolǵan. Salaýat – nemese keshirim, daýlasqan eki jaqtyń bir-birine talap qoıýdan bas tartýy, ıaǵnı keshirim berýi. Keshirim jasaý aýyl, el, rý aqsaqaldarynyń qatynasýymen ótetin bolǵan.
О́rkenıet dúnıesinde bitimgershilik rásimi medıasııa uǵymymen málim. Medıasııa (latyn sózi – eki kózqarastyń nemese eki jaqtyń ortasynda bolý, orta joldy usyný, beıtarap bolý degen maǵynany bildiredi) – bul daý-janjalǵa qatysýshylardyń kelispeýshilikti birlese sheshý prosesi.
Daýlardy sotqa deıin balamaly negizde sheshýdiń konstıtýsııalyq negizgi qaǵıdaty Konstıtýsııanyń 13-babynyń 1-bóliginde kórsetilgen: «Árkimniń quqyq sýbektisi retinde tanylýyna quqyǵy bar jáne óziniń quqyqtary men bostandyqtaryn, qajetti qorǵanysty qosa alǵanda, zańǵa qaıshy kelmeıtin barlyq tásildermen qorǵaýǵa qaqyly».
2016 jyldan bastap qoldanysqa engen jańa Azamattyq is júrgizý kodeksine «Sot medıasııasy» uǵymy paıda boldy. Sot medıasııasy – daýdy retteýdiń sýdıanyń járdemdesýimen júzege asyratyn bitimgershilik rásimi.
Joǵarǵy Sot daıyndap, 2015 jylǵy 31 qazanda Elbasymyz Nursultan Nazarbaev jarııaly túrde qol qoıǵan jańa Azamattyq is júrgizý kodeksinde daýlardy tatýlastyrý rásimimen sheshý tetikteri jan-jaqty qarastyrylyp, daýlardy sheshý merzimderin qysqartýǵa, taraptardyń shyǵyndaryn azaıtýǵa septigin tıgizetin kóptegen baptar engizildi.
Azamattyq is júrgizý kodeksi bitimgershilikke keltirýdiń burynnan bar qaǵıdalary men rásimderin búgingi kúnge saı jetildirýimen de erekshelenip otyr. Oǵan daýlardy retteýdiń sottan bólek tetikterin jetildirý maqsatyndaǵy «Daýlardy sottan tys retteý» dep atalatyn jańa taraýdyń engizilgeni aıǵaq. Kodekste daýlardy sheshýdiń balama tásilderi mol qamtylǵan. Jańa qaǵıdalardy saralap otyryp daýlardy retteýdiń sottan tys jáne sotqa deıingi tártibine, sottaǵy tatýlasý rásimderine aıryqsha kóńil bólingenine kóz jetkizýge bolady.
Búginde azamattar Azamattyq is júrgizý kodeksinde belgilengen tártipti paıdalana otyryp tatýlasý kelisimin, daýdy medıasııa nemese partısıpatıvtik rásimder tártibimen retteý týraly kelisimdi jasaı alady. Tatýlasý kelisimi birinshi, apellıasııalyq satylardaǵy sottarda sot keńesý bólmesine ketkenge deıingi ýaqytta, sot talqylaýynyń kez kelgen satysynda, sondaı-aq, sot aktisiniń oryndalýy kezinde de jasala beredi.
Tatýlasýdyń taǵy bir artyqshylyǵy munda sot sheshimi oryndalmaı orta jolda qalmaıdy. Kelisimdi ózara maquldaǵandyqtan taraptar ondaǵy sharttardy der kezinde, belgilengen ýaqytta oryndaýǵa múddeli. Kelisim jasalǵanda ekinshi tarap ózine mindetteme alǵan soń ony oryndaýǵa barynsha kúsh salady. Al oryndalmaǵan jaǵdaıda da, talapkerdiń ótinish haty boıynsha sot bekitip bergen atqarý paraǵy májbúrlep oryndatýǵa jatady.
Taǵy bir eskererligi, daýdy medıasııa tártibimen retteý týraly kelisim, osy kelisimdi bekitý týraly uıǵarym «Medıasııa týraly» Zańda jáne Azamattyq prosestik kodekste kórsetilgen talaptarǵa sáıkes kelýi tıis. Eger tatýlasý kelisimi zańǵa qaıshy bolsa nemese basqa da tulǵalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin buzsa, sot kelisimdi bekitpeıdi. Sot uıǵarymy shaǵym, ne narazylyq keltirýge jatpaıdy.
Azamattyq is júrgizý kodeksindegi aıtýly jańalyqtardyń biri – daýdy partısıpatıvtik kelisim arqyly retteý bolyp otyr. Partısıpatıvtik rásim – daýlasýshy eki tarap advokattarynyń kelissózderdi sýdıanyń qatysýynsyz júrgizý arqyly ortaq kelisimge keltirýge qol jetkizýi. Kelisimge kele almaǵan eki jaqty bir ústel basyna jınap, bitimge keltirý máselesinde sýdıalarǵa qaraǵanda advokattardyń múmkindigi keń. Qujattaǵy tatýlasý kelisimine qoıylatyn talaptarǵa saı, qos tarap arasyndaǵy kelisim jazbasha nysanda jasalady jáne oǵan taraptar nemese olardyń advokattary qol qoıady. Mundaı jolmen tatýlasý talap qoıýshyny tólengen memlekettik bajdan bosatatyny da – zańdaǵy yntalandyrý tetikteriniń biri.
Azamattyq prosestik kodeks qoldanysqa engizilgennen bergi aralyqta bitimmen bitetin isterdiń sany óse tústi. Jańa zańnamanyń tıimdiligin túsingen advokattar, medıatorlar, basqa da quqyq qorǵaýshylar daýdy bitimmen bitirýge múddelilik tanytyp, azamattarǵa medıasııanyń tıimdiligin túsindirýge jappaı atsalysa bastady. Máseleniń bitimgershilik joldarymen tez sheshilgeni, aldymen, olardyń ózderine tıimdi ekenin kópshilik te uǵyna bastaǵandaı. Sottar qylmystyq jáne azamattyq sot isin júrgizýde bitimgershilik rásimderdi jáne medıasııany qoldaný ádisterin jergilikti jerlerde keńinen túsindirýdiń jolbasshylyq tizginin ustap otyr. Atqarýshy, ókildi organdarmen birlese otyryp, aýyldyq okýrgter men aýdan, qala, oblys ortalyqtarynda medıasııa kabınetteriniń ashylýyna qol jetkizildi. Sottar medıasııa kabınetteriniń jumystaryn udaıy baqylaýda ustap, júıeli túrde quqyqtyq kómekter kórsetip keledi. Qazirgi kezde medıasııa kabınetteri men medıatorlar ár aýylda boı kótere bastady.
Batys Qazaqstan oblysyndaǵy barlyq aýdandyq sottarǵa qarasty aýmaqtardaǵy aýyldyq okýrgterden tegisteı medıasııa kabınetteri ashylyp, olarda 185 kásibı emes medıatorlar jumys jasap jatyr. Jyl basynan beri oblysta tatýlastyrý rásimderimen 550 azamattyq is qaralyp, 123 tarap bitimgershilik kelisimge keldi. Medıasııa tártibimen qaralǵan 424 istiń 329-y boıynsha sot medıasııasy qoldanyldy. 95 daý medıatorlardyń qatysýymen sheshildi. Nebári 3 daý ǵana partısıpatıvtik rásimmen retteldi. Al apellıasııalyq satyda 22 is tatýlastyrý rásimde qaralyp, bir is boıynsha daý partısıpatıvtik rásimmen rettelse, 3 is boıynsha taraptar bitimgershilik kelisimge keldi. Nebári 18 is boıynsha sot medıasııasy qoldanyldy.
Bek ÁMETOV,
Batys Qazaqstan oblystyq
sotynyń tóraǵasy