«Bıik shyńnyń tabıǵatynda ómir úshin kúres bar»

HXI ǵasyrda adamzattyń eń basty mindeti álemdi soǵys qaterinen múlde aryltatyn jáne onyń sebepterin joıatyn strategııany júzege asyrý bolýǵa tıis.

Nursultan NAZARBAEV

Ǵasyrlar boıy táýelsiz bolýǵa umtylǵan eliniń armanyna qol jetkizgenin kórip, sondaı tarıhı kezeńde elin basqaryp, halqynyń alǵysyna bólenýden artyq qandaı baqyt bar! Sondaı baqyt Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa buıyrǵany tipti de kezdeısoqtyq emes. Búginde Nursultan Nazarbaev – parasat shyńyna kóterilgen álemdik gýmanıstik oı-sananyń generatory. Álemdik deńgeıdegi tulǵalardyń ulylyǵy óz ultynyń múddesin qorǵap, sol múddege jaýap beretin ıdeıany barsha adamzatqa ıgilik syılaıtyndaı pishinde bekitý dep tujyrymdaýǵa bolary haq.  «Bıik shyńnyń aıbyny men ulylyǵyn moıyndaý úshin ony qashyqtan turyp baqylańyz. Onyń syrtqy túri men pishinin anyqtaǵyńyz kelse, taýdy aınalyp shyǵýǵa týra keledi. Aspanǵa shanshylǵan bıiktiń minezin bilgińiz kelse, ony jyldyń, kúnniń ártúrli mezgilinde: tań sáride, kún batarda, shańqaı túste, jym-jyrt túnde, qar men jańbyrda baqylańyz. Taýdy osylaı zertteseńiz ǵana onyń ishki mazmuny men tuńǵıyq syrlaryn ashasyz. Taýlar da adamdar sııaqty ósedi, kemeldenedi. О́ıtkeni, bıik shyńnyń tabıǵatynda ómir úshin kúres bar. Olar aınalasyna ómir nárin tógedi! Osy qasıetiniń sheginde onyń ulylyq sarynyn kóremiz!» Bul keremet teńeýlerdi Lama Govında óziniń «Aqsha bulttardyń jóńkilýi» atty kitabynda keltirgen eken. Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfe­siniń artynda ómir tur. Álemdegi qarama-qaı­­shy­lyqty eńserýge arnalǵan, paryq­syz soǵysty aıyptaǵan, jańa beı­bit álem qu­rýǵa shaqyrǵan Qazaq­stan basshy­synyń adamzatqa úndeýi jatyr. Búgingi Elbasynyń tulǵalyq bıigin baǵalaý úshin de kópshilikke shy­dam, shyndyqty moıyndaý men rý­hanı tolysý qajet. Bul tujy­rymǵa dáleldi Qazaqstan basshy­synyń sońǵy 25 jylda halyqaralyq qoǵamdastyqqa qaratyp joldaǵan usynystarynan aıqyn kóremiz. Búginge deıin Qazaqstan Pre­zıdenti týraly halyqaralyq deńgeı­de de, elimizde de az aıtylyp, az jazylyp júrgen joq. Joǵary­da keltirgen óz paıymy­myzdy naq­ty mysaldarmen dáleldeý úshin Nursultan Nazarbaevtyń álem­dik mańyzy bar usynys-bastama­lary­nyń basty mazmunyna toqtalýdy jón kórdik. Árıne, birnesheýine ǵana. Búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, demokratııalyq jolmen Qa­­zaqstan Prezıdenti bolyp saılan­ǵan Nursultan Nazarbaev 1992 jyl­dyń 5 qazanynda Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen halyqaralyq qoǵamdastyqqa ún­deý tastaǵany belgili. Búgin sol úndeýdegi usy­nys­­tardyń qan­shalyqty mańyzdy ekenin, búginge deıin ózektiligin jo­ǵalt­­paǵan tujyrymdar men kóz­qa­­ras­tardyń jıyntyǵy ekenin bilemiz. О́ziniń senimi men ómir­lik qaǵıdasynan eshqashan da aýyt­qymaıtyn Nursultan Ábishulynyń 1992 jylǵy alǵashqy sózi men 2015 jy­ly Birikken Ulttar Uıy­mynyń minberinen aıtqan sóz­deriniń arasynda 23 jyl ýaqyt ótti. Osy kezeńde álem­de túbegeıli óz­gerister oryn aldy, úlken saıa­sı-ekonomıkalyq daǵ­darystar boldy, aımaqtyq qaqty­ǵystar men soǵystar jıi-jıi tuta­nyp turdy. 1992 jyly BUU-da alǵash sóılegen sózinde Qazaqstan Prezı­denti qarýsyzdanýdy, aımaqtyq qaqtyǵystardy aýyzdyqtaý qa­jet­tigin aıtty. «Bir ǵana memlekettik shekara keskininiń ózgerýi tizbekti reaksııa týǵyzyp, tutastaı geosaıası júıeniń ydy­raýyna soqtyrady», dedi Elbasy. Sodan beri bul másele bir emes, birneshe memlekettiń ba­syna qasiret ákeldi. Shekara bó­li­si búginge deıin memleket­ter arasyndaǵy áskerı qaqty­ǵystar­dyń basty sebebi bolyp tur. 1990-jyl­dardaǵy Iýgo­slavııadaǵy soǵys she­kara bó­lisinen bastalyp, san myń­­da­ǵan jazyqsyz beıbit adam­­nyń ólimine sebepshi boldy. Mun­­daı jaǵdaıda, ásirese, áleý­met­­tik-psıhologııalyq ja­ǵy­nan qorǵal­maǵan analar men sábı­lerdiń áleýmettik deprıva­sııanyń qurba­nyna aınalatyny belgili. Mine, Nursultan Ábishulynyń 1992 jyly BUU-daǵy eskertýi, óki­nishke qaraı, dál keldi. Muny kóre­gendik deısiz be, dál boljam ba nemese tájirıbeli saıasatkerdiń ıntýısııasy ma? Osynyń úsheýi de bizdiń Elbasynyń tulǵalyq sıpatyn aıqyndaıtyn qasıetter dep oılaımyn. О́ziniń sóılegen sózinde Qazaq­­stan Prezıdenti BUU-nyń bedel­di minberinen birneshe tarıhı usy­nystar tastady. Birinshiden, «1+1» formýlasy boıynsha Nursultan Nazarbaev BUU janynan bitimgerlik jigerdi qoldaý qoryn qurýdy usyndy. Árbir múshe memleket jy­lyna óziniń áskerı-qorǵanys bıýd­jetiniń 1 paıyzyn osy qorǵa aýdarý arqyly BUU-nyń bitimgerlik mıssııasyn kúsheıtýi tıis. Jyl saıyn osyndaı jarna 1 paıyzǵa kóbeıetin bolsa, memlekettiń qorǵanys bıýdjeti sonsha paıyzǵa azaıýy tıis edi. Sonda 10 jylda árbir memleket óziniń áskerı qorǵanysyna bólinetin qarjysyn 10 paıyzǵa qysqartsa, bitimgerlik jigerdi qoldaý qorynyń qarjysy sonsha paıyzǵa ósip, onyń múmkindikteri de kúsheıeri sózsiz. N.Nazarbaevtyń bul usynysyn memleketaralyq beıbit qatynas teorııasynyń basty qaǵıdasy dep baǵalaýǵa ábden bolady. Ekinshiden, Azııa sýbkon­tı­nen­tinde jáne Eýrazııa keńis­tiginde EQYU sııaqty ujymdyq qaýipsizdik máselelerimen aı­na­ly­satyn Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes qurý týraly usynys jasady. N.Nazarbaevtyń tabandylyǵynyń arqasynda 2002 jyly Almatyda tuńǵysh ret 22 memlekettiń basshysy bas qosyp, keleli keńes ótkizdi. Qazirde bedeldi halyqaralyq uıymǵa aınaldy. Úshinshiden, TMD aýmaǵynda bolyp jatqan úderisterdi saralaǵan N.Nazarbaev Eýrazııa aýmaǵynda ómir súrip otyrǵan postkeńestik elderdiń erkin naryqtyq jaǵdaıda damýyna yqpal etý úshin jáne saıa­sı turaqtylyqty nyǵaıtý úshin Al­matyda BUU-nyń aımaqtyq orta­lyǵyn ashýǵa shaqyrdy. Birneshe jyl buryn uıymnyń aımaqtyq ortalyǵy ashylyp, jemisti jumys isteı bastady. Qazaqstan 1993 jyly Iаdro­lyq qarýdy taratpaý týraly shartty ratıfıkasııalady. Iаdro­lyq qaýipsizdik máselesinde Qazaqstan men onyń basshysy júıeli túrde beıbit atom ıdeıasynyń eń belsendi nasıhattaýshysy bolyp keledi. 2015 jyly BUU N.Nazarbaev usynǵan Iаdrolyq qarýsyz álemniń jal­­pyǵa birdeı deklarasııasyn qabyldady. Sondyqtan da, atom qarýynan óz erkimen bas tart­qan eldiń basshysy retinde N.Nazarbaevty halyqaralyq qoǵam­dastyq álemdi ıadrolyq qarý­­dan bosatý máselesinde eń bedel­di Memleket basshysy dep tanı­dy. Mine, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń beı­bit ómirge, ádiletti qarym-qa­ty­nas­tarǵa úndegen pozısııasy álem suranysyna súıenip, qýattanyp keledi. Qazaqstan basshysynyń árbir bastamasy – beıbit ómirdi, dostyq pen ózara senimdi nyǵaıtýǵa, qarapaıym adamdardyń turmysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı polıgonyn jabý men eldegi búkil atom arsenalynan bas tartýdan bastalyp, manıfest arqyly jalǵasqan Elbasy bastamalarynan jasampaz ómir jolynda aıanbaıtyn kúreskerdiń senimin kóremiz. Halyq­aralyq deń­geıde úlken rezo­nans týdyr­ǵan manıfestiń basty maz­­mu­nynda álem halyqtarynyń taǵ­dyryna jaýapkershilikpen, jana­shyrlyqpen qaraıyq, jas urpaqtyń bolashaǵyn oılaıyq, olardyń ómirin jaqsartaıyq degen izgilik formýlasy jatyr. Endi, mine, búgin-erteń Astanada polıgon jabylǵan kúnge oraılastyrylyp, ıadrolyq qaýipsizdik problemasyna arnalǵan aýqymdy halyqaralyq jıyn ótkeli otyr. Oǵan 50-den astam elden ókilder keledi dep kútilýde. Kóp balaly ana retinde aıtarym, manıfestiń irgetasy adamzat órkenıetine tóngen qaýipti seıiltý men gýmanıtarlyq apattan saqtandyrýǵa degen izgi nıetpen qalanǵan. «Aınalaıyn, halqym! Seniń jolyńda basymdy báıgege tikken adammyn», dep tebirengen tulǵanyń basqa ulttardyń da jan-dúnıesin jaqsy túsinetini anyq. О́z halqynyń jaǵdaıyn barynsha jaqsartý úshin ómir súretin saıasatkerdiń halyqaralyq bedeli de óz azamattarynyń syı-qurmetimen ólsheneri de daýsyz. Qoryta aıtqanda, manıfest arqyly Qazaqstan basqalarǵa úlgi bolarlyq, óziniń jaýapkershiligin sezinetin memleket ekenin dá­lel­dep otyr. Jas urpaqtyń bo­lashaǵyn oılaǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev memleket basshylary men saıasat­kerlerdi óskeleń urpaqtyń taǵ­dyryn oılap, soǵys qaterinen arylýǵa, kúshke emes, aqyl-para­satqa júginýge shaqyrady. Ke­meń­gerlik shyńyna kóterilgen Nursultan Ábishulynyń adamzat bolashaǵyn qaýipten qutqarýǵa sha­qyr­ǵan manıfesi – álemdik deńgeı­degi bıik tulǵanyń beıbit ómirge ún­degen jasampazdyq para­dıgma­sy­nyń nátıjesi ekeni kúmán týdyrmaıdy. Zaǵıpa BALIEVA, Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bala quqyqtary jónindegi ýákili