Árıne, elimizdegi eńbek naryǵyn nyǵaıtýǵa arnalǵan is-sharalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp otyrdy. Bul baǵdarlamalardyń bári jumyssyzdyqty aýyzdyqtaýǵa, halyqty jumyspen qamtý júıesin jetildirýge baǵyttalǵany anyq. Alaıda, 2008 jyldyń kúzinen álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń áseri eńbek naryǵynda da baıqala bastady. Osyǵan baılanysty Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jumyspen qamtý jáne kadrlardy qaıta daıarlaý strategııasy ázirlendi. Bul, ásirese, jumyssyzdyqtyń ósýine jol bermedi. Naqtyraq aıtar bolsaq, «Jol kartasy» aıasynda 2009-2010 jyldary barlyǵy 497 áleýmettik saladaǵy nysandarda jóndeý jumystary júrgizilip, atalǵan jumystarǵa 21 myńnan astam adam tartylyp, eńbekaqymen qamtamasyz etildi.
Osy jyldary qomaqty qarajat qaralyp, jumyssyzdar men jas mamandardy áleýmettik qoldaý erekshe mańyzǵa ıe bolyp, jumys oryndary men «Jastar praktıkasy» baǵdarlamalary keń kólemde júrgizildi. 2009-2010 jyldardaǵy «Jol kartasynyń» taǵy bir mańyzdy baǵyty kadrlardy daıarlaý bolatyn. Qaıta daıarlaý aıasynda kásiptik oqytý kýrstarymen 8 myńnan astam adam qamtyldy. Munyń bári azamattardyń básekelestigin arttyrýǵa, jumyspen qamtylýyna yqpal etkeni sózsiz. Osy júıeli túrde júrgizilgen jumyssyzdyqtyń ósýiniń aldyn alý sharalarynyń nátıjesinde jumyssyzdyq deńgeıin 2000-2010 jyldary aralyǵynda 14,4 paıyzdan 5,7 paıyzǵa deıin tómendetýge qol jetkizdik.
Degenmen, «Jol kartasy» aıasynda azamattar negizinen ýaqytsha jumyspen qamtylǵan bolatyn. Memleket basshysy óziniń 2011 jylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz!» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda eńbek naryǵynyń tıimdiligin arttyrý, tabysy az adamdardy, jumyssyzdar men óz betinshe jumyspen aınalysýshylardy osy baǵyttaǵy baǵdarlamalarǵa tartý mindetterin júktep, sonyń negizinde «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy júzege asyryla bastady. Jalpy alǵanda, oblysta atalǵan jol kartasyn qarjylandyrýǵa 2011-2015 jyldary barlyǵy 18,7 mlrd teńge bólindi. Osy jyldar ishinde baǵdarlama aıasynda 32 myń adam jumyspen qamtylsa, onyń 77 paıyzy turaqty negizde jumysqa ornalasqan.
Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty aıasynda 448 ınfraqurylymdyq joba iske asyrylyp, osy jobalarda ashylǵan jumys oryndaryna 5 476 adam jumysqa tartyldy. Al baǵdarlama aıasynda 4 960 adam kásiptik oqytýdy aıaqtap, 4 037 adam nemese olardyń 81 paıyzy turaqty jumysqa ornalasty.
Endi, mine, bıyl da jumyspen qamtý salasyndaǵy jumystar jalǵasyn tabýda. Jambyl oblysy boıynsha aǵymdaǵy jyly 24 560 adamdy jumyspen qamtý josparlanǵan bolatyn. Júrgizilgen monıtorıngke sáıkes, aǵymdaǵy jyldyń 1 tamyzyna bul jospar 59,6 paıyzǵa oryndalyp, barlyǵy 14 659 adam jumyspen qamtýdyń belsendi túrlerimen qamtylyp otyr.
«Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» jol kartasyn» qarjylandyrýǵa 2016 jylǵa barlyǵy 8 258,1 mln teńge qaralyp, barlyǵy 3 752 adam jumysqa ornalassa, onyń ishinde 68,7 paıyzy (2 576 adam) turaqty jumysqa qabyldandy.
Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty aıasynda barlyǵy 81 joba boıynsha jóndeý jumystaryna 4 302,8 mln teńge qarjy bólindi. Búgingi kúnge 77 joba boıynsha jumystar bastalyp, barlyǵy 1 089 jumys oryndary ashylyp, 576 adam jumyspen qamtý ortalyqtarynyń joldamalarymen jumysqa joldandy.
Baǵdarlamanyń ekinshi baǵyty, ıaǵnı, aýyldy jerlerde shaǵyn kásipkerlikti órkendetýge keńinen jol ashyp otyr. Bul baǵyt shaǵyn nesıelendirý jolymen óz isterin ashý nemese keńeıtý arqyly kásipkerlikti yntalandyrýdy, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdy, olardyń ınfraqurylymdaryn damytý men jaqsartýdy jáne kásipkerlik negizderine oqytýdy kózdeıdi. Munda negizgi basymdyq aýyldyq jerlerde jeke óz isin uıymdastyrýǵa nıet bildirýshilerge beriledi. Nesıe maqsatty túrde óz isin ashýǵa nemese ulǵaıtýǵa, aınalymdaǵy kapıtaldy tolyqtyrýǵa beriledi.
2011-2015 jyldar aralyǵynda oblys boıynsha 2 067 adam barlyǵy 4 457,0 mln teńgege shaǵyn nesıe aldy. Al 2016 jyly 831 adamdy qamtýǵa barlyǵy 3 239,4 mln teńge qarastyrylyp otyr. Respýblıkalyq bıýdjet esebinen kásipkerlik negizderine 372 adamdy oqytýǵa 13,5 mln teńge, 831 adamǵa shaǵyn nesıeler berýge 3 225,9 mln teńge qarajat bólingen. Osy kezge deıin barlyǵy 242 adamǵa 670,5 mln teńgege shaǵyn nesıe berildi. Onyń ishinde, respýblıkalyq bıýdjet esebinen 219 adamǵa 602,2 mln teńge, merziminen buryn ótelgen shaǵyn nesıe qarajattary esebinen 23 adamǵa 68,3 mln teńgeniń shaǵyn nesıesi berilip, turaqty 119 jumys orny ashylyp otyr.
Alǵashqy jyldary negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysýǵa ǵana nesıe alatyn bolsa, qazirgi kezde árbir aýdanda kásipkerlikti damytý kartalary bekitilip, soǵan sáıkes óz isin ashýshylardyń kásip túrleri kóbeıip keledi. Sonyń ishinde negizgileri – mal sharýashylyǵy, egin ósirý, qus sharýashylyǵy, bal arasyn ósirý, azyq-túlik ónimderiniń túrlerin óndirý, tigin óndirisi, jıhaz jasaý, shashtaraz qyzmeti, kompıýter jóndeý, sýrethana, túrli sýsyn óndirý, kólikterge tehnıkalyq qyzmet kórsetý, naýbaıhana, monsha qyzmeti jáne t.b. Iаǵnı, nesıe alýshylar naryq qajettiligine sáıkes jyldan jylǵa jańa kásip túrlerin meńgerýde.
Qoryta aıtqanda, «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020-nyń» ekinshi baǵytyn iske asyrý nátıjesinde aýyl halqynyń áleýmettik qorǵaýǵa muqtaj bóliginiń ahýaly birshama jaqsy deńgeıge kóterilip, bul baǵyt aýylda kásipkerlikti damytýǵa keń óris ashyp otyr.
Baǵdarlamanyń úshinshi baǵyty aıasynda 275 adamnyń 271-i oqýyn aıaqtap, onyń 239-y jumysqa ornalasty. Endi, qalǵan 32 adamdy jumysqa ornalastyrý boıynsha jumystar júrgizilýde.
Mine, osyndaı tynymsyz eńbektiń arqasynda jáne jumyspen qamtýdyń belsendi túrlerin iske asyrý nátıjesinde jumyssyzdyq deńgeıin 2011 jylǵy 5,5 paıyzdan 2016 jyldyń 1 toqsanynda 4,9 paıyzǵa deıin tómendetýge qol jetkizdik. Bul, árıne, úlken jetistik.
Jorabek BAÝBEKOV,
Jambyl oblysy ákimdiginiń jumyspen qamtýdy úılestirý
jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń basshysy