Janymyz áli jaraly

Atom apaty da bizdi aınalyp ótpedi. Semeı polıgonynan radıasııa alyp «shynyqqan» qazaq­standyqtardy Chernobyl apatyn zalalsyzdandyrýǵa apa­ryp salǵany áli este. Búlin­shi­lik­ke otyz jyl tolyp otyr. Apatty joıýǵa otyz bes myń qa­zaqstandyq qatysqan. Solardyń kóbi órimdeı qazaq jastary bolatyn. Chernobyl apatynyń otyz jyldyǵyna baılanysty jer-jer­lerde sol zulmatty kózi kórgen aza­mattarmen kezdesýler ótti. Apatty aýyzdyqtaýǵa qatys­qan Kıikti aýylynyń turǵyny Erbolat Ibraev: «Men ol kezderi min­detti ásker qatarynda bolatynmyn. Ákeldi de saldy. Otan úshin jan pıda dep otqa tústik te kettik. Ol aradan qazaq jas­taryn kóp kezik­tirdim. Bizdiń erik-jigerimizdiń arqa­­synda radıa­sııanyń ári qaraı tara­­lýyna tosqaýyl qoıyldy», dep eske alady qasiretti jaǵ­daı­dy. Cher­nobyl apatyn zalal­syzdan­dyrýǵa qatysqandar men turyp jatqan Aqadyr kentinde de bar. Solardyń biri – Serjan esim­di azamat. Ot­ba­syly. Kúmis qa­syq­taı ǵana súp-súıkimdi kelin­shegi bar. Áli kúnge bala súıe almaı júr bular. Jaryq kór­gen náresteleri kóp turmaıdy, sheti­nep kete beredi. Kelinshegi de jylaıdy. Oǵan qosylyp Serjan inimiz de egiledi. Olardyń muńy bizdi de sharpıdy. Ǵasyr taja­ly – atom­dy aýyzdyqtaýǵa shama qaısy? Týǵan dalamyzdyń da júregi jaraly. Atom radıasııa­sy qoıny-qony­shyn zaqymdaǵan Jer-Ananyń da qasi­retin tilmen aıtyp jetkize almaı­syń. Osy maqalany jazýǵa túrtki bol­ǵan jaǵdaıdy aıtýǵa týra keledi. Qalamǵa mashyǵym bolǵan soń da jazýshy, aqyndardyń, ǵalymdardyń eńbegin nazarda ustaımyn. Semeı polıgonynyń jan túrshigerlik zar­dap­taryn óz basynan ótkergen tany­mal jazýshymyz Medeý Sárse­keniń bıylǵy jyldyń basynda «Folıant» bas­pasynan «Semeı qasireti» degen atpen jaryq kórgen kitaby súbeli eńbek bolyp shyqqan. Shyr­qy­raǵan shyndyq eńbektiń ár betinen kórinis tapqan. Qolyma qalam aldyrǵan ekinshi bir jaǵdaı – Elbasymyzdyń Vashıng­ton qalasynda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik sammıtine qatysyp, «Álem. HHI ǵasyr» degen at­pen jarııalaǵan manıfesi. Elbasy álem nazaryn birden ózine aýdar­dy. Osydan 25 jyl buryn Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý jónin­degi Jarlyqqa qol qoıǵan bolatyn. Bul sheshim, shyndap kelgende, er­likke para-par sheshim edi. Imperııa­lyq syǵym óz kúshinde turǵanda, Elba­symyzdyń batyl sheshimge barýy ǵasyrdan ǵasyrǵa ozatyn qahar­mandyq. Qyryq jylǵa sozylǵan soı­qanda tórt júz elý alty jarylys bolǵan eken. Sonyń júz jıyr­masy ashyq atmosferada synaq­talǵany ish jıdyrady. Aqparat deregi boıynsha ıadrolyq qýattyń taralýy alty júz shaqyrymdy qamtıdy delinedi. Jarylys qýa­ty­nyń zalaly aýamen, sýmen, topy­­raqpen taraıtynyn esepke alǵan­­da, radıasııanyń taralýy keń kó­lemdi qamtıtyny belgili. Atom sy­naǵynan zardap shekken ha­lyq sa­ny bir jarym mıllıon dep júr­­miz. Bul – bergi jaqtaǵy derek. Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi halyqaralyq kólemde el qulaǵyn eleń etkizdi. Qazaqstan Prezıdentiniń manıfesi beıbitshilik súıgish halyqtardyń júregine jet­keni biz úshin mártebe. Búginde álem qoǵamdastyǵy «Qazaqstan Prezıdenti beıbitshilik jarshysy» dep biraýyzdan aıtady. Qashan­nan tyńnan jol salyp, álemdik bastamalarǵa muryndyq bolyp júrgen Nursultan Ábishuly sol jolǵy saparynda da halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń nazaryn ózine aýdardy. Semeı ıadro­lyq synaǵynan zardap shekken sý­retshi Káripbek Kúıi­kovtiń «Jary­lys» kartınasyn Barak Obamaǵa tartý etýi aıta júre­tindeı is bol­dy. Álem jurtshy­lyǵyn eleń et­kiz­gen bul sýret ıad­rolyq qa­rý­dy sheńgelinen bosatpaı otyr­ǵan mem­leketterge oı salýǵa tıisti. Búginde Jer shary apatty jaǵ­daıda. Iаdrolyq qarýdyń qyryq­tan asa túri bar ekeni ámbege aıan. Osyndaı joıqyn qarý lań­kes­­terdiń qolyna túsip ketse ne bolǵany? Sodan da Qazaqstan Pre­zıden­tiniń jarǵaq qulaǵy jas­tyqqa tımeı, ıadrolyq qaýip­sizdik jolynda beıbitshilik jar­shysy bolyp júr. Mundaı qaı­ratkerlik eki­niń birinen tabyla bermeıdi. Jer betiniń tynysh­tyǵyna alań bolyp júrgen Elba­synyń arman-ańsary áride ekenin biz jaqsy bilemiz. Bizdiń el synaqty kóp kórdi. Elbasy halyqqa Joldaýynda alda tur­ǵan jahandyq on qaterdi sanamalap bergen edi. Sony qa­perge alamyz ba? Ekono­mı­kalyq daǵdarysty da bastan keshi­rip jatyrmyz. Anaý-mynaý qıyn­shylyqty elemeımiz. Nebir aýyr synaqtan aman óttik. Quranda aıtylady, Alla taǵala adamdardy ómirge sy­naq úshin áke­ledi eken. Bul – pál­sa­palyq túıin. Quran sózi aqıqat. Dáýlet jı, baıy, bas qura, ur­paq ósir, bir-birińe qaraı­las deı­di. Biz – az ultpyz. Az ulttyń yn­ty­maǵy bir bolýǵa tıisti. Taǵy bir synaqqa tap bolmas úshin ult­tyq kıkiljińnen, usaq-túıek daý-shardan alys bolǵanymyz jón. Elba­symyz bizdi syndarly jolmen bastap keledi. Máńgilik El ıdeıasy – basty baǵdarymyz. Tynysh uıyq­tap, alańsyz eńbek etip jatyrmyz. Budan artyq baqyt bolmasa kerek. О́mir KÁRIPULY, jazýshy  Qaraǵandy oblysy, Aqadyr kenti