Túpki maqsat – túrkiler tarıhyn taný

Halyqaralyq Túrki akade­mııa­­synyń (TWESCO) uıymdas­ty­rýy­men jolǵa shyqqan «Táńir­taý­dan О́túkenge deıin: Uly dala kóshpendileriniń tarıhı-má­d­e­nı qazynalary» atty II ha­lyq­aralyq ekspedısııasynyń ju­mysy Mońǵolııa jerindegi Baıan-Agt sumynynda jalǵasyn tap­ty. Ejelgi zamandardan beri ataýy eshbir ózgermegen Hanúı men Kúnúı dep atalatyn qos ózenniń quıylysynda ornalasqan «Shıvet ulan» tarıhı-ǵuryptyq keshe­niniń resmı ashylý saltanatyna ekspe­dı­sııa músheleri men aımaq­taǵy jergilikti jerdiń bılik ókil­deri jáne turǵyndary qatysty. Osy ekspedısııa aıasynda ótken «Uly dala kóshpelileri: tarıhı-máde­nı úndestikter» atty dala se­mı­­naryn­da túrkitildes memle­ket­ter­diń ókil­deri men túrli halyq­ara­­lyq uıym­dardyń, sonymen qatar Moń­ǵol elindegi tıisti qury­lym­dar­dyń maman­dary, belgili ǵalym­dar qaty­syp, paıymdy pikirlerimen bólisti. Tań qylań bere Hanúı týrıs­tik bazasynan shyǵyp, kún ar­qan boıy kóterilgende «Shıvet ulan» keshenine jetken ekspe­dı­sııa múshelerin jergilikti jurt­shy­lyq ózderine tán dástúr-joral­­­ǵy­larymen qarsy alǵan bo­la­­t­yn. Teńiz deńgeıinen 1340 metr bıik­­tikte jatqan kóne túr­ki­ler za­manyna jatatyn tań­ba­ly tas­­­tary bar keshendegi qaz­ba ju­mys­­tarynyń resmı ta­nys­tyrylýyna ǵalymdardan bólek, Bulǵyn aımaǵyndaǵy úl­ken­di-kishili sharýa qojalyq ıe­leri kóp jınalǵan eken. Sońǵy eki jyl boıy Túrki akademııasynyń muryn­dyq bolýymen zertteý jumys­tary júrgizilip jatqan keshen­de jańalyq az emes. Onda búginge deıin Mońǵolııa men Qazaq­stannyń arheolog mamandary qazba jumystaryn júrgizgen. Eks­pe­dısııa saparynyń aıasynda Halyq­aralyq Túrki akademııasy men Mońǵolııa Tarıh arheologııa ınstıtýtynyń birlesken toby aǵymdaǵy jyldyń 15 maýsymy men 15 tamyzy aralyǵynda atqar­ǵan ju­mystary nátıjesiniń al­ǵash­­qy kezeńin kópshilikke tanys­tyr­dy. Arheologııalyq zertteýdiń bas­ty maqsaty – kóne túrik dáýi­ri­­niń qaıtalanbas biregeı ári dara «Shıvet ulan» ǵuryptyq ke­sheni­niń ǵımaraty men jalpy jobasyn anyqtaý. Sonymen qatar arheologııalyq jumystardyń nátı­jesinde tabylǵan derek­ter­ge súıene otyryp, keshen qura­myn­daǵy tańbatas, adam jáne jan­ýar­dyń tas músinderine ǵyly­mı taldaý men jańǵyrtýlar jasaý. Aspan astynda ashyq mýzeı qurý joldary da qarastyrylyp otyr. Arheologtardyń kóz jetkizgen dereginshe, «Shıvet ulan» ǵuryptyq kesheniniń jalpy qurylymy 120/45 metrlik aýmaqta bazalt (janar tas) taspen qalanǵan uzyna boıyna sozylyp jatqan tik tórtburysh pishindi 11 kishigirim muna­raly qamal qabyrǵalardan turady. Ishinde bitik tas pen onyń tastan qalanǵan tuǵyry, qamaldyń qaqpasy, qaqpanyń oń jáne sol jaq kireberis tusy, ortalyq alań, sonymen qatar segiz qanatty bas qorǵan bar. Sonymen qatar art­qy tustaǵy qamal olardyń ara­laryn baılanystyrǵan tas qabyr­ǵalarmen jalǵasqan. Kóne túrik dáýirinde ımperııanyń qaǵan, ıabǵu, shad, buıryq, tarhan, tegin syn­dy bılik ıeleri men ózge de joǵary laýazymdy tulǵalaryna arnaıy ǵuryptyq keshender orna­typ, arýaǵyna taǵzym etip, mem­leket­tik deńgeıde dástúr, joral­ǵylar at­qa­ryp kelgeni bizge tarıh­tan belgili. «Shıvet ulan» ǵuryp­tyq keshenin sondaı orynǵa sanap otyr. Ol eldiń tutastyǵyn, birli­gin nyǵaı­týǵa qyzmet etken. Bul sózi­mizdi ǵuryptyq keshen aýmaǵynda jatqan eni bir, bıiktigi eki jarym metr sha­ma­syndaǵy taqta tastyń betine be­der­lengen 50-ge jýyq taıpalyq tań­ba­lardyń kórinisi naqtylaı túsedi. Keshen aýmaǵyn kózben kórip, qundy jádigerlerdi jaqynnan tanyp qaıtý úshin Túrkııadan arnaıy saparlap kelgen Túrkııa Ǵylym akademııasynyń prezı­denti Ahmet Adjar «Shıvet ulan­nyń» túrki álemi tarıhynda alar or­ny men mańyzdylyǵy joǵa­ry ekendigin aıtady. Al tarıh ǵy­lym­darynyń doktory, Túrkııadaǵy Egeı ýnıversıtetiniń túrkolog ǵalymy Hatıje Shıryn bolsa, «Shıvet ulan» tańbalaryn muqııat zerttep-tanýdy jańasha úlgide júrgizý kerek degen pikirde. Aıta ketý kerek, aýqymdy joba­ǵa «Egemen Qazaqstan» gazeti de qa­tysý­da. Sonymen qatar «Qazaq­­stan» ulttyq telearnasy aqpara­t­tyq qoldaý kórsetip otyr. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan» – Mońǵolııadan