San men sapa

nemese shynaıy ekonomıkalyq ósimniń basty kórsetkishi qandaı? Búginde ishki jalpy ónim degen sózdiń óte jıi qoldanylatyny sondaı bul sózdiń maǵynasyn bilmeıtin adam ómirde kem de kem. Kez kelgen eldiń ekonomıkalyq áleýetin kórseter kezde bizdiń bári­miz de eń aldymen osy sózdi qol­da­namyz. Osylaısha, qysqartyp aıt­qanda, IJО́ uǵymy qazirgi ýaqyt­ta ekonomıkalyq ósimniń bas­ty kór­setkishi bolyp tabylady. End­e­she, bul sóz qashan jáne qalaı paı­da boldy jáne ol shynaıy ómir jaǵ­daıy­na qanshalyqty sáıkes kele­di degen saýaldyń kim-kimdi de qyzyq­tyrary anyq. Keıbir derekkózderge júginer bolsaq, ishki jalpy ónim uǵymyn 1934 jyly amerıkalyq ekonomıst Saımon Kýznes usynǵan kórinedi. Osy oraıda, Reseı ımperııasynyń Pınsk dep atalatyn qalasynda týyp-ósken S.Kýznestiń AQSh-qa qo­nys aýdarǵanǵa deıin Harkov kom­­­mer­sııalyq ınstıtýtynda oqy­ǵa­­nyn da aıta ketken jón. Keıin bul ǵalym ekonomıka boıyn­sha Nobel syılyǵynyń laýreaty atan­ǵan. Mine, osy S.Kýznestiń engizgen jańalyǵyna deıin álemde eshkim­niń de elderdiń ekono­mıka­lyq qyzmeti týraly bul sııaqty túsinigi bolmasa kerek. Sondaı-aq, 1939 jylǵa deıin «makroekonomıka» degen termınniń de múlde qoldanylmaǵanyn eskerte ketkenniń esh artyqtyǵy joq. Tek 1939 jyldan keıin ǵana eko­no­mıkalyq qoǵamdastyq osynaý ekonomıkalyq kategorııany bir­tin­dep qabyldaı bastaǵan. Al eko­nomı­ka taqyrybyna jazatyn jýrnalıster bolsa óz taraptarynan onyń barynsha keń tanymal bolýyna úlesterin qosqan. Osyndaı sebepterden de búginde biz qandaı da bir memlekettiń ekonomıkalyq kúsh-qýaty týraly bilgimiz kelse, bylaı­ǵy ekonomıkalyq kórset­kish­terdi keıinge qaldyra turyp, birinshi kezekte onyń ishki jalpy ónimine nazar aýdaramyz. Bul túsiniktiń sanamyzǵa berik engeni sondaı, biz odan basqa da bir jol bolýy múmkin-aý degendi múlde oıymyzǵa da almaımyz. Deıturǵanmen, S.Kýznes IJО́ ósimi men ekonomıkalyq nemese áleýmettik ál-aýqattyń artýy arasyna teńdik belgisin qoıýdyń durys emestigin aıtyp kezinde óz áriptesterine eskertý de jasaǵan eken. О́ıtkeni, IJО́ esebi tek sandyq sıpatqa ǵana ıe bolyp, óndiriske jáne taýarlar men qyzmetterdi satýǵa baılanysty aqsha operasııalaryn ǵana esepke alǵan. Sondyqtan da ol adam men ekonomıka qatar ómir súretin áleýmettik jáne tabıǵı júıeniń qaǵıdatty túrdegi tolyq emes kórinisine ǵana negizdelgen. Onyń syrtynda, IJО́-ni esepteý ádistemesi paıdaly qazbalardy óndirý tabys bolyp tabylatyndyqtan, belgili bir dárejede eldiń tabıǵı resýrs­tarynyń sarqylýyn da joqqa shyǵarmaıdy eken. Sol arqyly olardy bolashaqta taldap, ıgerý arqyly tabys tabý múmkindigine nuq­san kelip, adamdardyń ómir súrýi úshin qajetti ekojúıe búliný­ge ushyraıtyn kórinedi. Eger osy baǵytta eleýli eńbek sińi­rip júrgen Ýkraına Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi Bogdan Danılıshınniń keltirgen paıymdaýlaryna súıener bolsaq, 1930-jyldary jáne odan keıin de adamzat bútindeı alǵanda belgili bir dabyrashyldyq kóńil-kúıge boı aldyryp, qorshaǵan ortanyń lastanýy degen sııaqty «usaq-túıekke» onsha nazar aýdara qoımaǵan. Barlyq jerlerde derlik óndiristiń baqylaýsyzdyǵy saldarynan týyndaǵan parnıktik áserge baılanysty planetamyzda tabıǵattyń jylynýy anyq baıqala túsken qazirgi ýaqytta ǵana Kýznestiń osydan 80 jyl buryn jasaǵan eskertýi eske túse bastaǵan syńaıly. Sonyń ózinde de búkil álemde saıa­satkerler men ekonomıs­ter ózderiniń eńbekteri men sóıle­gen sóz­derinde áli de bolsa buryn­ǵy­synsha el IJО́-siniń ósimin onyń damýynyń asa mańyzdy fak­tory dep sanap, IJО́-ni jappaı ul­ǵaıtý jóninde sharalar qabyl­daý­ǵa shaqyrýda. Olardyń aıtýlary­na qaraǵanda, eldiń damýy IJО́ ósimine árkezde de para-par. Osyndaı sebepten da Qytaıda IJО́-niń ósýi jaqsy kórsetkish retinde baǵalanyp, 30 jylǵa jýyq ýaqyttan beri IJО́-si óspeı kele jatqan Japonııadaǵy stagnasııa (ónerkásip quldyramaıtyn jáne ósim de bolmaıtyn jaǵdaı) qol­daýǵa ıe bola almaı keledi. Degen­men, Japonııadaǵy jaǵdaı shyny­men de nashar ma? Mine, joǵary­da ózimiz keltirgen akademık B.Danı­lı­shın dál osyndaı saýal qoıady. Batys elderindegi kýmýlıatıvtik, ıaǵnı jınaqtalǵan qaýyrt ósimniń Birinshi ónerkásiptik revolıýsııadan keıin bastalǵanyn biz ekonomıka tarıhynan jaqsy bile­miz, deıdi aty atalǵan ǵalym. XIX ǵasyrdyń basynan bastap bul elder IJО́-niń ósý qarqyny boıynsha álemniń ózge elderinen kósh boıy uzap shyqty. Sol sııaqty, dál osy memleketterde IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy kórinisi de eselene tústi. Osylaısha, XX ǵasyrdyń basy­na taman ol elder IJО́ boıyn­sha burynǵy kósh bastaýshylar Qytaı men Úndistannyń tıisti kór­set­kishterinen aıtarlyqtaı asyp túsken. Osyndaı oılaryn ortaǵa sala kelip, akademık kútpegen túıin jasaıdy. Iаǵnı, onyń aıtýyn­sha, is júzinde HH ǵasyrǵa deıin ǵyly­mı ekonomıkalyq eń­bek­terde ekonomıkalyq ósim­degi teh­no­logııalardyń róli esh es­keril­meı kelgen. Bálkim sondyqtan da bolar, keıbir elderdiń birinshi kezekte tehnologııalyq damý deńgeıi, ekonomıkanyń sapalyq maz­muny jaǵynan aıyrmashylyqtary bolǵanymen, olardy ózara IJО́-niń nomınaldy kórsetkishteri bo­ıynsha salystyrý áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. IJО́-niń bul kórsetkishteri aqsha men sapa­lyq sıpatqa ıe bolǵandyqtan mun­da teorııalyq turǵyda qarama-qaı­shylyq joq deıdi ýkraınalyq ǵalym. Sondyqtan da tómen marjaly astyq óndiretin el men joǵary marjaly kompıýter shyǵaratyn el bir birimen eń aldymen ónimniń quny boıynsha salystyrylady. Sondyqtan da Kýznesti jete túsin­begen ekonomısterdiń uǵymdary boıynsha molekýlalyq genetıkada, robot tehnıkalardyń jańa úlgi­lerin jasaýda, «uqypty óndiris­tiń» tyń tájirıbelerin engizýde álemde aldyńǵy oryndarda kele jat­qan joǵary tehnologııaly Japonııa ekonomıkasynda stagnasııa oryn alýda. Onyń esesine, dál sol ekonomısterdiń paıymdaýyn­sha, óziniń tabıǵı resýrstaryn adam densaýlyǵy úshin zııandy ónerkásiptik óndiris barysynda aıaýsyz shyǵyndap, ózderinde ora­san zor ekologııalyq apat aım­a­ǵyn quryp úlgergen jáne esh­kim turmaıtyn «eles-qalalar» sal­ǵan Qytaıda tańǵalarlyq ekono­mı­kalyq ósim bar. Osyndaı mysaldardy keltire otyryp B.Danılıshın osynyń bári búgingi tańdaǵy ekonomıster men saıasatkerlerdiń S.Kýznes sııaqty ekonomıkalyq oıshyldardyń ıdeıalaryn durys túsinbeýiniń saldary degen qorytyndy jasaıdy. Bul az deseńiz, onyń oıynsha, sapaly eko­nomıkalyq kórsetkishterdi elde ón­dirilgen ónimniń sandyq ósý kór­setkishterimen almastyrý shynaıy ahýalǵa, sonyń ishinde ult densaýlyǵyna da keri áserin tıgizýde. Buǵan ǵalym medı­sı­na­­daǵy tamasha tabystarǵa qara­mastan AQSh-ta túptiń-túbinde alýan túrli aýrýlarǵa aparyp soqtyryp jatqan ar­tyq sal­maq problemasynyń, qara­paıym tilmen aıtqanda, shekten tys semiz­dikten arylýdyń she­shim tappaı otyrǵandyǵyn mysal retinde keltiredi. Odan ári ǵalym oıyn naq­tylaı túsý úshin óz elindegi jaǵ­daılarǵa júginedi. Onyń keltir­gen derekteri boıynsha, 2015 jyly HVQ málimetterine sáıkes Ýkraına IJО́-si 90,5 mlrd dollar qurap, 86,6 mlrd dollardy kórsetken Slovakııanyń IJО́-sinen 4 mlrd dollarǵa jýyq artyq bolyp shyqqan. Osy kór­set­kishke sensek, biz shamamen alǵan­da Slovakııamen birdeı ómir súrý­demiz, deıdi ǵalym. Osylaı deı kelip ol tehnologııalyq damý men onyń tıimdiligi, gýmanıtarlyq damý (eń aldymen bilim berý men den­saýlyq saqtaý) deńgeıi jaǵynan Slovakııanyń óz elinen áldeqaıda artyq turǵanyn moıyndaıdy. Ol az deseńiz, Slo­vakııanyń Eýropada avtomobıl shyǵarýshy eń iri elderdiń biri jáne Shyǵys Eýropada tehno­logııalyq kóshbasshy ekenin, sonymen birge, ómir sapasynyń úlestik kórsetkishin arttyrýǵa qol jetkizip jatqanyn, al Ýkraınanyń negizinen shıkizat satýmen ǵana shekteletinin de jasyrmaıdy. Mine, osyndaı dáıekter men dálelderdi keltire otyryp, ǵalym IJО́ kórsetkishin ekonomıkalyq ósimniń basty kórinisi retinde alý tuıyqqa aparyp tireıtin jol degen óz paıymyn bildiredi. Odan ári ol jalpy adam ómiriniń sapasy, sonyń ishinde ýkraındar da bar, tek qana sandyq kórsetkishtermen aıqyndalmaıdy, deı kelip, bizge búginde ekonomıkalyq konformıst bolýdy, ıaǵnı únsiz bas shul­ǵı berýshilikti qoıyp, IJО́ kór­set­­kishine mańyz berý sııaqty es­kir­gen ekonomıkalyq teorııany basshylyqqa alýdan bas tartý qajet. Sóıtip, qazirgi tańda álemde bastalǵan Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa sheńberinde ýkraınalyq ǵylymnyń sapasyn, ulttyq ón­diris­­tiń tehnologııalylyǵy men tıim­­­diligin arttyrýǵa baǵyt ustaný kerek degen kesimdi sózin aıtady. Árıne, bul jerde ǵalymnyń óz eli týraly sóz sabaqtap otyrǵany túsinikti. Degenmen, ekonomıkalyq ósimniń shynaıy kórsetkishine laıyqty baǵa berý isiniń álemniń kez kelgen eli úshin ózekti másele ekenin de moıyndaý jón. Bile-bilsek, Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń da búgingi tańda júrgizip otyrǵan ekonomıkalyq saıasaty joǵary tehnologııaly óndirister órisin ulǵaıtpaıynsha álemdik rynokta básekege qabiletti, ýaqyt talabyna jaýap beretin ekonomıka qurý múm­kin emes degenge kelip saıady. Olaı bolsa, Elbasynyń us­tanǵan baǵy­ty men alǵa qoıǵan maq­sat-min­det­terin basshylyqqa ala kel­gende, ýkraınalyq ǵalymnyń oı-paıym­darynan kóp nárseni úırený­ge bolatyn sııaqty. Tek óndiristiń qu­laǵyn ustap, ekonomıka salasyn­da ter tógip júrgen bizdiń laýazymdy tulǵalarymyz soǵan den qoısa ıgi... Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»