Ekologııalyq qaýipsizdik – el qundylyǵy

ÚKIMET "Egemen Qazaqstannyń" aptalyq qosymshasy

Qazaqstan óz táýelsizdiginiń al­ǵashqy kúninen bastap ekologııalyq máselelerge mańyzdy kóńil bólip keledi. El Prezıdentiniń basshyly­ǵy­men dúnıe júzine tanymal álemdegi iri ıadrolyq polıgondy óz erkimen jabýy, Aral teńizin saqtaý jáne Kas­pııdi qorǵaý baǵdarlamalaryn ha­lyqaralyq deńgeıde yntalandy­rýy, sondaı-aq Qazaqstannyń basqa da halyqaralyq deńgeıde oryn ala­tyn qorshaǵan ortany zalaldy áser­lerden qorǵaýǵa arnalǵan tájirıbeli eńbekteri sonyń birden-bir aıǵaqta­ry bolyp tabylady. Elbasymyzdyń jyl saıynǵy jol­daýlary ádettegideı jetistikte­ri­­miz­di saralap, keleshegimizdi baǵdarlaý­ǵa, eń bastysy, barshamyzǵa ortaq uly maqsatqa jetýdiń durys jolyn birlese aıqyndaýymyzǵa baǵyt­ta­lyp otyr. Jarqyn bolashaqqa qadam basý jo­lynda Eýrazııanyń júreginde or­na­lasqan Qazaqstan Rıo-92 deklara­sııa­syna, Iohannesbýrg deklarasııa­syna (2002 j.) qol qoıyp, ekologııa men damý salalaryndaǵy 25 halyq­aralyq konvensııany jáne Kıoto hat­tamasyn ratıfıkasııalady. Son­daı-aq, Eýropa jáne Azııa elderiniń jahandyq úderisteriniń ornyqty da­mýdaǵy belsendi qatysýshysy bolyp belgilendi. Elbasynyń halyqqa Joldaýynda tabıǵı resýrstardy tıimdi jáne utym­dy paıdalanýdyń tehnologııa­lary men baǵdarlamalaryn endirýde ekonomıkalyq, áleýmettik jáne eko­logııalyq úderisterdiń úndestigin saqtaýymyzdyń tıistiligi aıtylǵan bolatyn. Iаǵnı, ekonomıka men eko­lo­gııa arasynda teńdikti qalyptas­tyra almaǵan memlekettiń bolashaǵy da bulyńǵyr bolatyny sózsiz. О́ıt­keni, búgin qaıtsek te ekonomıkalyq kórsetkishterdi arttyramyz dep, er­teńgi kúni sonyń saldarynan keletin zalaldy joıý úshin tapqan paıdamyz­dan on, tipti, júz ese artyq qarajat jumsaýymyzǵa ákep soǵýy múmkin. Sondyqtan, Qazaqstan damý jolyn­da ózin ornyqty damýdyń qajetti­ligimen ushtastyryp keledi. Elbasymyzdyń «Halyqaralyq stan­darttarǵa sáıkes qorshaǵan or­tany qorǵaýdy jáne ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý» degen sózi Qazaqstan Respýblıkasynyń eko­lo­gııalyq saıasatyn damytýdyń negizi bolyp qalyptasty. Dúnıejúzilik qaýymdastyq da­mýyn sońǵy 60 jylda «ekonomı­ka­lyq» jáne kelesi 60 jylda «jasyl» degen ıdeologııaǵa bólip qaraýǵa múm­kindik beretin «Jasyl damý» – bul qazirgi tańdaǵy halyqaralyq standart. Klımattyń ózgerýi – jańa myń­jyldyqtaǵy adamzat aldynda tur­ǵan eń úlken kókeıtesti máseleler­diń biri. Klımattyń ózgerýine baıla­nysty týyndaǵan qorshaǵan ortanyń tozý qarqyny, sondaı-aq, olardyń teris zardaptarymen kúresý úshin adam­zat qoldanyp jatqan sharalar Qazaqstannyń aldyna áser etýdiń qaǵıdatty sharalaryn talap etetin jańa mindetter qoıyp otyr. Osyǵan oraı, 1995 jylǵy mamyrda BUU-nyń Negizdemelik konvensııasy ra­tıfı­kasııalandy. 1999 jylǵy naý­ryz aıynda Kıoto hattamasyna qol qoıylyp, ony 2009 jylǵy ma­myr­dan bastap iske asyrý úshin qujat qabyldandy. Qazaqstan Úkimeti post-Kıoto kezeńinde 1992 jylmen sa­lys­tyrǵanda 2020 jylǵa deıin parnıktik gazdardyń shyǵaryndylaryn 15 paıyzǵa, al 2050 jylǵa deıin 25 paıyzǵa azaıtýǵa sheshim qabyldady. Sonymen qatar, Elbasy bizge Qa­zaqstandaǵy parnıktik gazdar kvo­tasyn saýdalaýdyń tetikterin py­syq­taýdy tapsyrdy. Qazirgi kezde Kıoto hattamasynyń maqsattary úshin 1-qosymshanyń taraby bolyp taby­latyn Qazaqstan-Kıoto hattamasy­nyń taraby retinde birlesken tetikterdi júzege asyrý jáne parnıktik gazdar saýdasyn júrgizý úshin Kıoto hattamasynyń B qosymshasyna qo­sylýǵa óziniń nıetin bildirdi. Qazaqstanda kvota saýdasyn qam­ta­masyz etý maqsatynda normatıv­tik-quqyqtyq baza qalyptasty­rylý­da. Mınıstrlik «Ekologııalyq máse­leler boıynsha Qazaqstan Respýblı­kasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine tolyqtyrýlar men ózgerister engizý týraly» zań jobasyn ázirledi. Atmosferaǵa shyǵarylatyn parnıktik gazdardy azaıtý maqsatynda, ıaǵnı jobanyń qatań maqsatty qar­jylandyrýyn qarastyratyn «ja­syl ınvestısııa» sulbasy engizildi. Ol parnıktik gazdardyń shyǵyndy­larynan respýblıkalyq bıýdjetke túsken qarajat esebinen eskirgen tehnologııalardy jańartýǵa, jańa, energııa únemdeýshi qondyrǵylardy, sondaı-aq balamaly energııa kózde­rin engizýge jumsalatyn bolady. Mınıstrlik BUU Damý baǵdar­lamasynyń qoldaýymen Ekonomıka­nyń tómen kómirtekti damýynyń tu­jy­rymdasyn ázirleýde. Tujyrym­dama tómen kómirtekti damýǵa kóshý esebimen salalyq ekonomıkany stra­tegııalyq josparlaýdyń negizgi ba­ǵy­tyn anyqtady – strategııalyq sharalar, salalyq sharalar anyqtaldy, damýdyń túrli nusqalary ázirlendi. Sondaı-aq, ekonomıkanyń negizgi sa­lalarynda tabıǵı ózgerýler jaǵ­daıyna beıimdelýge múmkindik beretin Tabıǵattyń ózgerýine beıimdelýshilik týraly tujyrymdama ázir­lenýde. Qazaqstannyń energııalyq tıimdi jáne tómen emıssııalyq tehnologııa­lardy qoldaný arqyly «Jasyl damý» jolyn tańdaýy qorshaǵan ortaǵa antropogendik áserdi azaıtady, son­daı-aq elimizdiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýynyń jańa sa­palyq deńgeıine shyǵýǵa óz septigin tıgizedi. Parnıktik gazdardyń shyǵaryn­dy­laryn qysqartýǵa baǵyttalǵan jo­balardy iske asyrý maqsatynda Dúnıejúzilik bank, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki jáne halyq­aralyq qarjy korporasııasy ókilde­rinen turatyn Taza tehnologııalar­dyń halyqaralyq qory 1,1 mlrd. AQSh dollary kóleminde baǵyt boıyn­sha Qazaqstanda taza tehnologııalar boıynsha jobalardy/baǵdar­la­malardy qarjylandyrýdyń ótini­min qarady. Olar: jańartylatyn ener­gııa kózderin damytý; energııa tıimdiligi; ortalyqtandyrylǵan jy­lýmen qamsyzdandyrý júıesin jańǵyrtý. Álemdik daǵdarysty eskere oty­ryp, baǵdarlamamyzdyń negizgi tiregi retinde biz ekonomıkalyq qural­dardy tabıǵat qorǵaýǵa paıdalaný, ekologııalyq standarttarǵa sáıkes ekologııalyq qaýipsizdikke qol jetkizý maqsatyna ońtaılastyrýdy qaras­tyr­dyq. Bul baǵyt 2006 jyly 14 qarashada respýblıka Prezıdentiniń Jarlyǵymen qabyldanǵan Qazaq­stan Respýblıkasynyń 2007-2024 jyldar aralyǵynda ornyqty damýǵa kóshý tujyrymdamasyna sáıkes oryn­daldy. Osy baǵdarlama sheń­berinde kúrdeli ekologııalyq másele – qal­dyqtardy óńdeý men tutyný máse­lesin sheshýdiń joldary qarasty­ryldy. Jyl saıyn elimizde 700 mln. tonna shamasynda ónerkásiptik jáne 3 mln. tonnadan astam turmystyq qaldyqtar paıda bolady. Qazirgi tańda jyl saıyn paıda bolatyn qaldyqtardyń kádege jaratylǵan kólemi shamamen 134 mln. tonnany nemese 20 paıyzdy quraıdy, al 2011 jyly kádege jaratylatyn qaldyq­tardyń kólemi 139 mln. tonna shama­synda nemese 20,7 paıyzdy quraıdy dep kútilýde. Qazaqstan 2007 jyly Stokgolm konvensııasyn bekitip, 200 myń ton­naǵa deıin jınaqtalǵan berik orga­nıkalyq lastaýshylardy joıýdy óz mindetine aldy. Premer-Mınıstr K.Másimovtiń tapsyrmasy boıynsha túrli saladaǵy qaldyqtarmen jumys máselesin retteıtin vedomstvo­ara­lyq jumys toby quryldy. Qolda­nys­taǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerge tekseris júrgizildi jáne qal­dyqtardy óńdeý bóligi boıynsha qoldanystaǵy zańnamaǵa túzetýler engizýge usynystar ázirlendi. Sonymen qatar, barlyq oblys ortalyqtary men Astana jáne Al­maty qalalarynyń kommýnaldyq tazalaý qurylystary qubyrlarynyń aǵysyn tazalaý máselesi de kúrdeli jaǵdaıda. Elimizdiń kóptegen aımaq­ta­rynda sý sharýashylyǵy jaǵdaıy qıyn kezeńdi keshýde. Sebebi, kópte­gen sý nysandary ózdiginen tazarý jáne ózdiginen qalpyna kelý sııaqty tabıǵı qasıetterin joǵaltqan. Osy maqsatta Úkimet 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan «Jasyl damý» baǵdarlamasyn bekitti. Baǵdarlama jasyl ekonomıkany damytýǵa, qor­sha­ǵan orta men densaýlyqqa zııan keltiretin antropogendik yqpaldy azaıtýǵa, tabıǵı ekojúıeni qalpyna keltirý men saqtaýǵa, qorshaǵan or­tanyń sapasyn jaqsartýdy basqarý júıesin damytýǵa baǵyttalyp otyr. «Jasyl damý» baǵdarlamasy sheń­berinde sheshiletin taǵy bir másele – Kaspıı teńizinen óndiriletin munaı­dyń ekologııalyq qaýipsizdigin qam­ta­ma­syz etý. Bul Meksıka shyǵana­ǵyn­daǵy sońǵy jańalyq­tar­men ózek­ti ekendigi barsha­myz­ǵa málim. Osyn­daı máseleler kóp elderdiń qyzy­ǵýshylyǵyn tanytyp, ony birlesip sheshýge múmkindik týdyrady. 2007 jy­ly barlyq Kaspıı jaǵa­laýyn­daǵy memlekettermen aradaǵy Kaspıı teńiziniń sý aıdynyn qorǵaý jónin­degi Negizdemelik konvensııa kúshine endi. Osy Konvensııa Kaspıı teńizi­ne antropogendik yqpaldy retteýdiń negizgi baǵytyn anyqtaý, Kaspıı teńiziniń bıologııa­lyq jáne basqa kommersııalyq re­sýrstaryn qalpyna keltirý, sonymen qatar, Kaspıı boıy memleketterimen birlesip, keshendi máselelerdi sheshý maqsatynda qa­byl­danǵan birinshi aımaqtyq konvensııa bolyp taby­lady. Halyqaralyq uıymdar men donorlardyń qoldaýy­men barlyq Kaspıı boıy memleketterimen Kaspıı ekologııalyq baǵdar­lamasy ju­my­syn bastady. Qazirgi kezde baǵ­dar­lamanyń keńsesi Astana qala­synda ornalasty. Bizdiń bastamalarymyzǵa halyq­ara­lyq qoldaý qajet ekendigin atap ketkenimiz jón. Sol sebepten biz Astana­daǵy Táýelsizdik saraıynda ótken ESKATO memleketteri mınıstrleri kon­ferensııasynda jáne 2011 jyly Astana qalasynda ótetin Jal­pyeýro­pa­lyq konferensııada tómen kómirtekti ekonomıkany damytý já­ne klımattyń ózgerýine beıimdelý máse­lelerin qa­raý­dy usyndyq. As­tanadaǵy ESKATO sessııasynda eń basty máseleler «jasyl ósýdi» tal­qy­laýdy jalǵas­tyrý nemese 2005 jylǵy Seýldegi 5-shi mınıstrler konferensııa­synda ózekti bolyp tabylǵan «ekono­mıka damýynyń eko­logııalyq qaýipsiz­digi» taqyryptary bolyp tabyldy. 6-shy konferensııa­ny ótkizý bary­synda Astana basta­ma­sy, Mınıstrlikter dek­lara­sııasy jáne 2010-2015 jyldarǵa arnalǵan aımaqtyq is-sharalar jos­pary sııaq­ty mańyzdy qujattar qabyldanǵan bolatyn. Qa­zaq­stan Eýropa jáne Azııa arasynda «jasyl kópir» atty jańa ekolo­gııalyq dek­larasııa qurý bastamasyn kóterdi. Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Na­­­zar­­­­baevtyń «Jasyl ósý» josparlary men baǵdarlamalaryn iske asyrýda Azııa jáne Tynyq muhıty, Eýropa elderine seriktestik járdemdesý jo­lyndaǵy «Jasyl kópir» atty Astana bastamasy alǵa basty. Bastama sektoraralyq, ishki aımaqtyq jáne aımaqaralyq bekiniske baǵyttalǵan. Qazirgi zamanǵy quraldar baılany­sy­men sarapta­malyq jáne aqparat­tandyrýdy qam­tamasyz etetin «Ja­syl ósý» keńsesi qu­ryldy. «Jasyl ósý» keńsesi Qazaqstan jáne Orta­lyq Azııa, Eýropa aımaǵynda qyzmet baǵyttary tájirıbeleri jóninde to­lyq aqparat taratýǵa múmkindik be­redi. Biz bul aqparattar Azııa-Ty­nyq muhıty elderi aımaǵynda suranysqa ıe bolatynyna senimdimiz. Kazirgi kezeńde tabıǵat paıdala­ný­shylardyń ekologııalyq zań buzý­shylyqtarynyń tómendeýi baıqala­dy. Bul ekologııalyq ınspeksııa ja­ǵynan ákimshilik-azamattyq negizde qoldanylatyn sharalardyń kúsheıýi esebinen bolyp otyr. Elbasy 2011 jylǵy 28 qańtar­daǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda Úkimetke turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etetin jańa prınsıptegi baǵdarlama ázirleýdi jáne ony qabyldaýdy tap­syrǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta, res­pýblıka turǵyndarynyń 20 paıyzy normatıvtik standart sapasyna sáıkes kelmeıtin sýdy paıdalanady. Elde jyl saıyn sý paıdalanýshylar kólemi ulǵaıýda. Negizgi sý paıda­lan­ýshylar aýyl sharýashylyǵy (75%) jáne óndirister (20%) bolyp taby­lady. Budan basqa, ózen sýla­rynyń jartysynan kóbi kórshiles elderdiń aýmaqtarynan keletindigin, trans­shekaralyq sıpaty jáne klı­mat­­tyń ózgerýi saldarynan bola­shaqta problema týyndaıtynyn atap ketkenimiz durys. Elimiz jer asty sýlaryna, gıdro­termaldy energııanyń mıneraldy kózderine jáne resýrstaryna baı. Kazirgi tańda ónerkásip kásip­oryndaryn aınalmaly sý jabdyq­tarymen qamtamasyz etý jónindegi zań jobasy ázirlenýde. Ol sý re­sýrstaryn utymdy paıdalanýǵa septigin tıgizetin bolady. Mınıstrlik ulttyq gıdromete­orologııalyq qyzmetke josparly jańǵyrtýdy, ıaǵnı gıdrometeoro­lo­gııalyq jáne ekologııalyq 259 mete­o­s­tansalarǵa, 291 postqa, 185 gıd­rometeorologııalyq baqylaý beketterine monıtorıng júrgizip, ártúrli aqparattyq-aýa raıyn boljaý óni­mimen qamtamasyz etti. Atmosferalyq aýa, sý beti, qur­ǵaq jer men jer qyrtysy sapasyna ekologııalyq baqylaý júrgiziledi. Sondaı-aq, radıasııalyq monıtorıng júrgiziledi. Sonymen qatar Kaspıı, Aral teńizderine, Balqash kóline, Aqtaý teńiz porty aımaǵyna, Nura ózenine, Shýche-Býrabaı kýrortty aımaǵyna jáne Qazaqstannyń trans­shekaralyq ózenderine ekspedısııa­lyq zertteýler júrgiziledi. Elbasynyń jáne Úkimettiń mınıstrlikke júktegen tapsyrmalaryn oryndaý qazaqstandyqtardyń sapa­ly ómir súrý deńgeıin arttyrý úshin qolaıly qorshaǵan ortany qamtama­syz etýdiń ekologııalyq qaýipsiz­digine qol jetkizýge múmkindik beredi. Bizdiń tabıǵı resýrstarymyz – orasan zor baılyq. Alaıda, munyń ózi qanshalyqty kereǵar kóringe­nimen, álemdik tájirıbe tabıǵı baılyǵy bar kóptegen elderdiń ony durys ıgere almaǵandyǵynan, kedeı elderdiń qatarynan shyǵa almaǵanyn kórsetedi. Osynyń bári jetekshi faktor – adamdar, olardyń erik-jigeri, kúsh-qýaty, tabandylyǵy, bilim-biligi ekenin taǵy da dáleldeı túsedi. Bul – bizge gúldený men táýel­sizdik esigin aıqara ashýǵa múmkindik beretin «altyn kilt». «Jer qoınaýynyń baılyǵy – bar­sha keler urpaqtyń ıgiligi... Bári­miz ondaı baılyq qolymyzda bolma­ǵandaǵydaı ómir súrip, jumys isteýge tıispiz», dep Elbasymyz atap ótkendeı, elimizdiń qolda bar baıly­ǵyn saqtaý, ony tıimdi paıdalanyp, ekologııalyq qaýipsizdikti qamta­masyz etý arqyly jarqyn bolashaq­ta ómir súrý ózimizdiń qolymyzda. Nurǵalı ÁShIMOV, Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri.