«Tentek shoqpar jınaıdy» degen sóz bar qazaqta. Osy sózdi zaman yńǵaıyna qaraı órnektesek, «Tentek el qarý jınaıdy» dep aıtýǵa dál keletin tárizdi. Qarý bolǵanda da qandaı qarý deseńizshi, ıadrolyq qarý. Iske qosyla qalǵan kúnde halyqty jappaı qyryp-joıatyn arsenal. Hırosıma men Nagasakı ıadrolyq qarýdyń tragedııasyn kúlli dúnıege áıgilep berdi emes pe? Iаdrolyq synaq júrgizýdiń zalaly men zardaby qandaı bolatynynyń taǵy bir dáleli – Semeı polıgony.
Iаdrolyq qarý demekshi, kúni keshe ǵana elordada álemniń 50 elinen kelgen jaqsylar men jaısańdar ıadrolyq qarýsyz álem qurý tóńireginde áńgime-dúken quryp, ozyq oılaryn ortaǵa saldy. Iаdrolyq qarýdyń eshkimge opa bermeıtini, adamzat ataýlyny birjola qurdymǵa jiberetin qarý ekendigi týraly qaıta-qaıta aıtyldy. Jalpy, otyrysta bolsyn, seksııalarda bolsyn sóz alǵan sheshenderdiń qaı-qaısysy da Qazaqstan Prezıdentine alǵysyn, ystyq yqylasyn bildirdi.
Shetelden kelgen qonaqtardyń alǵysyn bildiretindeı-aq jóni bar, áli Qazaq eli táýelsizdik almaǵan kezdiń ózinde Qazaqstan Prezıdenti óziniń qýaty jaǵynan álemde tórtinshi oryn alatyn Semeı polıgonyn jabýǵa Jarlyq shyǵardy. Osylaısha, Qazaqstan kúni búginge deıin ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan jalǵyz memleket bolyp otyr. Tipti, shırek ǵasyr buryn ıadrolyq qarýdy saqtap qalýdy surap, Qazaq eliniń basshysyna ótinish aıtqan, musylman áleminiń amanatyn jetkizgen elder de tabylypty. Alaıda, shoqpar jınaýdyń túbi jaqsylyqqa soqtyrmaıtynyn tereń túsinetin Nursultan Nazarbaev alyp arsenaldan túbegeıli bas tartty.
Astanada ótken alqaly jıynda Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartqany tóńireginde de jıi-jıi áńgime qozǵalyp, halyqaralyq konferensııaǵa qatysýshylar Elbasynyń beıbitshil bastamalaryna qoldaý kórsetti. Olaı deıtin jóni bar bas qala qonaqtarynyń. Basqasyn aıtpaǵanda, bıylǵy jyly Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt aıasynda Qazaqstan Prezıdenti «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesin jarııalaǵan bolatyn. Ol sol manıfeste álemdegi ahýal týraly, kúshtilerdiń teketiresi tóńireginde aıta kelip, «qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola almaıdy, onda bári de jeńiledi» degen edi.
Elbasynyń osy pikiri tórqaladaǵy jıyn barysynda da oǵan qatysýshylar tarapynan san márte qaıtalandy. Oǵan qosa, «Iаdrolyq arsenaly bar memleketter Qazaqstannan úlgi alý tıis» degen sóz de qaıta-qaıta aıtyldy.
Iаdrolyq qarýy bar elder jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń zardabyn da jaqsy biledi. Áıtse de, ıadrolyq shoqpardan bas tartýǵa eshqaısysynyń moıny jar bermeı, asqaq keýdemsoqtyǵyn jeńdire almaı keledi. AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa, QHR sııaqty ıadrolyq qarýdyń qojaıyndary áli kúnge deıin «qarý barda, qaýip joq» degen saıasatty ustanady. Áıtpese, álem jurtynyń basym kópshiligi qaterli qarýdy taratpaý ıdeıasyn qoldaıdy. Sonyń bir aıǵaǵy, Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartty 188 el qoldasa, odan Izraıl, Pákistan men Úndistan ǵana tys qaldy. 2003 jyly Soltústik Koreıa sharttan shyǵatynyn málimdedi. BUU yqpalymen áýeli Antarktıda, sosyn Karıb basseıni elderi, Tynyq muhıty jaǵalaýynda jatqan elder, keıinirek Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteri ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalanǵan edi. Búginde álemniń 115 memleketi osyndaı aımaqtyń qataryna kiredi. BUU Taıaý Shyǵysty ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep qarar qabyldaǵanymen, usynys áli júzege aspaı otyr. BUU ıadrolyq qarýdy synaýdy birjola doǵarý týraly usynys jasasa, ony 181 el qoldap, 150 memleket bekitti. Kelisim kúshine tolyq enýi úshin AQSh, Qytaı, Izraıl, Iran, Pákistan jáne Soltústik Koreıa qol qoıýlary kerek. Iаdrolyq qaýipsizdikke qatysty álemdik kartınanyń ázirge kórinisi osyndaı.
Astana joǵarydaǵy qaýipsizdik kartınasyndaǵy kóńilge qýanysh syılaıtyn boıaýlardy kóbeıtip, beıbit ráýishtegi qımyldarǵa basymdyq beretindeı taǵy bir qadam jasady. Tórtkúl dúnıeniń túkpir-túkpirinen alqaly jıynǵa qatysýshylar ıadrolyq qarýsyz álem qurý jóninde bátýalasty. Eń bastysy, Qazaqstannyń tórqalasynan taraǵan beıbitshil bastama jahannyń burysh-buryshyna jetip, beıbitshilikti qýattaıtyn halyq qoldaýyna ıe bolady degen senimdemiz.
Bedeldi qarý jınaý arqyly emes, beıbitshil bastamalar arqyly bıiktetýdiń orny bólek ekenin «tentek elder» túsinetin kez keldi. Oǵan Qazaqstannyń ustanymy dálel.
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»