«Jasyl» ekonomıka «jasyl» aýyldan bastalady

Astananyń irgesindegi Arnasaı aýy­lynda jasalyp jatqan tirlik­ter búginde elimizdiń ár túkpirine taralyp, birtindep qoldanysqa enýde. Bul aýylda jıyrmadan astam «jasyl» tehnologııa túri jolǵa qoıylǵan. «Jasyl» energııa dep júz jerden urandasańyz da, tabıǵatqa zııan keltirmeıtin, qorshaǵan ortanyń ózinen qýat alatyn tehnologııa qaryshtap damyp ketpeıtini túsinikti. Ol úshin jańǵyrmaly energııa kózderin tutyný boıynsha álemge úlgi kórsetip otyrǵan elderdiń tájirıbesine júginbek kerek. Máselen, kúni keshe EKSPO-2017 kórmesine qatysatyny anyqtalǵan Kosta-Rıka 97 paıyz energııany kún batareıalarynan, jel generatorlarynan alady eken. Jelden, kúnnen, ózenniń aǵysynan, teńiz ben muhıttyń tolqynynan qýat alýdy jerine jetkize damytqan Ulybrıtanııa, Germanııa, Danııa, Shotlandııa syndy elder de bul salada kóshbasshy retinde kórinip, ondaǵan mıllıon halyqty taza energııamen qamtyp otyr. Olaı bolsa, keler jyly elordada ótetin ulan-ǵaıyr kórmeniń uranyna sáıkes, «Bolashaqtyń energııasyn» damytý isinde bizdiń el de básekege túsýge tıis. 23 jyldyń ishinde Qazaqstanǵa BUU Damý baǵdarlamasy bóletin granttardyń esebinen 23 mıllıon dollar qarajat tartyldy   «Aýyzdy qý shóppen súrte bersek» eshkim Qazaqstanǵa baryn berip, bilgenin úıretip ketpeıtini belgili. Sol sebepti, otandyq mamandar qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Alysqa barmaı-aq, Astananyń irgesindegi Arnasaı aýylynda jasalyp jatqan tirlikter búginde elimizdiń ár túkpirine taralyp, birtindep qoldanysqa enýde. Bul aýylda jıyrmadan astam «jasyl» tehnologııa túri jolǵa qoıylǵan. Dúnıe júzine taralǵan tásilderdi aıtpaǵanda, jergilikti mamandardyń ózderi jańalyq ashyp, aýyz toltyryp aıtýǵa turatyn dúnıelerdi jasaǵan. «Jasyl» aýyldaǵy ıgi tirlikter «Jasyl» tehnologııalar halyq akademııasy» bilim taratý ortalyǵynyń arqasynda júzege asyrylýda. Jýyrda osy ortalyq jumys isteı bastaǵandaryna 1 jyl tolǵanyn Arnasaıda atap ótken edi. «Jasyl» ekonomıkany qoldaý jáne G-Globald-dy damytý koalısııasynyń» jáne «Aqbota» qoǵamdyq qorynyń muryndyq bolýymen qurylǵan uıym bul sharaǵa jýrnalısterdi de shaqyryp, BUU Damý baǵdarlamasynyń aıasynda atqarylǵan jumystar barysymen bólisti. BUU demekshi, bul ortalyq bıýdjettiń esebinen emes, BUU Damý baǵdarlamasynan alynǵan grant arqyly júmys isteıdi. Sol qarajatty tıimdi kádege jarata otyryp, «jasyl» tehnologııalardy damytatyn hám taratatyn, jańa tájirıbelerdi jurtshylyq nazaryna usynatyn alańǵa aınalǵan. Sonymen, bir jyldyǵyn atap ótip jatqan eldi mekenge biz de atbasyn tiredik. «Jasyl» ekonomıkaǵa kóshýge degen talpynys basqa paıdaly jaqtaryn aıtpaǵanda, ekonomıkalyq turǵyda tıimdi ekenin osy aýyldyń tájirıbesine qarap kóz jetkizdik. Aýyldaǵy orta mektep, balabaqsha, aýrýhana, ákimdik ǵımarattary avtonomdy jylytý júıesine kóshken eken. Jer astynda ornalasqan fıtodıodty jylyjaılarǵa bas suqqanymyzda, jaıqalyp turǵan kókónisterdiń ıisi muryn jarady. Jańa tehnologııalardy úıretetin aýdıtorııalary bar, ashana, qonaqúı de jumys istep tur. Álginde aıtyp ótken ǵımarattardyń bári pırolız peshtermen jylytylady, kún batareıalarynyń, jel generatorlarynyń qýatyn paıdalanyp, jaryq dıodty shamdardy paıdalanady. Sonyń arqasynda jergilikti Vıacheslavka orta mektebi bir jyl ishinde 3 mıllıon teńge bıýdjet qarjysyn únemdepti. Eger elimizdegi mektepter Arnasaıdaǵy mekteptiń tájirıbesin alsa, bıýdjettiń qanshama qarjysy únemdeletinin elestete berińiz. Únemnen bólek, oqýshylar qarshadaıynan ekologııalyq mádenıet degenniń ne ekenin túısinip, jergilikti jylyjaılarda ósirilgen sapaly kókónispen qorektenip óskeniniń ózi bir ǵanıbet emes pe?! «EXPO&WOMEN» halyqaralyq uıymynyń tóralqa tóraıymy Saltanat Rahymbekova aıtyp ótkendeı, «jasyldandyrý» tájirıbesin ásirese, aýyldyq jerlerge taratýdyń mańyzy erekshe. Sondaı-aq, qalalyq jerlerdegi nysandar úshin de paıdasy ushan-teńiz. – Máselen, qonaqúılerdi energııa únemdeıtin tehnologııalarmen nege jabdyqtamasqa?! Únemdi shamdar jarqyrap tursa, qol jýatyn, keptiretin jerler sensorly bolsa, onyń nesi jaman?! Odan kásipkerler utpasa, utylmaıdy. Bıznesin órkendetip, ekologııaǵa da úles qosady, – deıdi Saltanat Rahymbekova. Arqadaǵy, soltústik pen shyǵys aımaqtardaǵy alty aı qysta tabıǵat aıasynda ornalasqan demalys oryndarynyń birazy jabylyp qalatyny jasyryn emes. Sebebi, klıent azaıady, shyǵyn kóbeıedi. Saltanat Rahymbaevanyń aıtýynsha, munyń bári energııany tıimdi paıdalana bilmegenniń kesiri. Qazir ortalyq osyny aldymen halyqqa kórsetip, sodan soń yqylasy oıanǵandarǵa úıretý úshin jumys istep jatyr. Bar jumysty Úkimetke ysyryp qoımaı, halyqtyń ózi de tıimdi energııaǵa qol jetkize alatynyn dáleldemek. «Ekonomıka – únemdi bolýǵa tıis» degen qaǵıda bar. «Jasyl» tehnologııalardy qoldanýdyń arqasynda «Jasyl» tehnologııalar halyq akademııasy» bilim taratý ortalyǵy únemshildiktiń úlgisin kórsetip otyrǵan jaıy bar. Máselen, ortalyq kún energııasymen jumys isteıtin sý jylytqysh qondyrǵylardyń arqasynda 100 paıyz ystyq sýmen qamtylypty. Kún saıyn 1 000 lıtr sý ysytatynyn eskersek, bir jylda 32 00 kVt elektr energııasy únemdeledi degen sóz. Pırolızdik qazandyqtar kómirdi 40 paıyzǵa únemdeıdi, keshendegi sý jylytý qondyrǵylary da 75 paıyzǵa únemdi. Jaryq dıodtaryn paıdalanyp elektr energııasynyń shyǵynyn eki ese azaıtqan. Qysqasy, «jasyl» ekonomıkanyń paıdasyn shash-etekten kórip otyr deýge bolady. Pırolızdik peshterdiń kómegimen qarajat únemdep, bıýdjettiń júgin jeńildetken Vıacheslavka orta mektebine degen aýdan ákimdiginiń yqylasy erekshe. Bilgenimizdeı, aýdan ákimi aldaǵy ýaqytta óńirdegi basqa mektepterdiń de osy ádiske kóshkenine múddeli bolyp, ol úshin kásipkerlerdi tarta bastapty. Qandaı da  bir mektepti pırolızdik peshpen jabdyqtaǵan kásipkerdiń murtyn balta shappaıdy, jylytýǵa bólingen qarajattan únemdelgen bóligi sol kásipkerge beriledi. Iаǵnı, kásipkerge de tıimdi, bıýdjetke de únem degen sóz. Bir aıta keterligi, ortalyq jańa jobalardy Arnasaıda júzege asyryp qana qoımaı, ony ózge aımaqtarǵa taratý úshin osy jerde oqytý, úıretý jumystarymen de shuǵyldanady. Bir jyl ishinde kásipkerler, sharýalar, aýyl men aýdan ákimi syndy 3 myńǵa tarta adam arnaıy kýrstan ótip, úırengenderin óz óńirlerinde engizýdi bastap ta ketken. Sonyń arqasynda Almaty, Jambyl, Qostanaı oblystarynda osyndaı ortalyqtar ashylady dep kútilýde. «Jasyl» tehnologııalar halyq akademııasy» bilim taratý ortalyǵynyń ashylǵanyna bir jyl tolýyna oraı ótken sharaǵa Parlament Májilisiniń depýtattary,  BUU Damý baǵdarlamasynyń ókilderi de qatysty. Osy jumysqa atsalysyp júrgen mamandar tıisti dıplomdarmen marapattaldy. Marapattalǵandardyń qatarynda BUU Damý baǵdarlamasy Turaqty ókiliniń orynbasary Mýnhtýıa Altangerel hanym da bar. M.Altangereldiń aıtýynsha, terrıtorııasynyń basym bóligi shóleıtti jerlerden turatyn Qazaqstan úshin zamanýı tehnologııalardy aýyl sharýashylyǵynda qoldanýdyń mańyzy erekshe. Zamanaýı tásilder sýdy az paıdalanyp, mol ónim alýǵa múmkindik beredi. Oǵan qosa, jer de tozbaıdy, atmosfera da búlinbeıdi. BUU Damý baǵdarlamasy osy isti júzege asyrý úshin kómek qolyn sozýǵa ázir kórinedi. – 23 jyldyń ishinde Qazaqstanǵa BUU Damý baǵdarlamasy bóletin granttardyń esebinen 23 mıllıon dollar qarajat tartyldy. Bul qarjy qaıtarymsyz, tek maqsatty túrde jumsalsa bolǵany. Osy Arnasaı aýylynda zamanaýı tehnologııalardy úırenem deýshilerge qarjy bólý, kerek-jaraqtardy satyp alý ashyq túrde júrgiziledi. Jylyjaılardaǵy «jasyl» tehnologııa jergilikti halyqtyń ıgiligine jumsalady. Osy jermen shektelip qalmaı, Arnasaıdaǵy «jasyl» tehnologııalardy Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda engizýdi qolǵa alyp jatyrmyz, – deıdi M.Altangerel. Astananyń irgesinde «jasyl» ekonomıkany paıdalanýdyń ozyq úlgisin kórsetip jatqan Arnasaı aýyly aldaǵy ýaqytta qanat jaıyp, alynatyn ónim kólemin ulǵaıtýdy josparlap otyr. Bıyl jergilikti jylyjaılardan alynǵan qyzanaq, baıaldy, qyryqqabat syndy kókónis túrlerin jaqyn arada Astanadaǵy saýda oryndarynyń sórelerine jetkizbek. Ol úshin elordadaǵy birqatar dúkender jelisimen kelisimshart jasasyp qoıǵan. Ortalyqtyń maqsaty Arnasaıdy ǵana «jasyldandyrýmen» shektelmeıdi. Maqsat – Arnasaıdaǵy qolǵa alynǵan jobalardyń elimizdiń barlyq aımaqtaryna taralýy, jemis berýi. Túrli «jasyl» tehnologııalardy is júzinde qoldanysqa engizýmen, ony odan ári jetildirýmen jáne taratýmen aınalysyp jatqan ortalyq EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi ótkennen keıin de jumysyn jalǵastyra berýdi josparlap otyr. Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan» Arnasaı aýylynldaǵy Vıacheslavka orta mektebi jel generator­lary­nyń qýatyn paıdalaný arqyly 3 mln teńge bıýdjet qarjysyn únemdedi. Arnasaı jylyjaı­larynan alynǵan qyza­naq, qyryq­qabat syndy kókónis túr­leri jaqyn ara­da As­tana­daǵy saý­da oryndaryna jetkiziledi.