Bul jantúrshigerlik oqıǵany arada úsh aı ótken soń «Izvestııa» gazeti jazǵan. Tilshi M.Sývınskııdiń 1937 jylǵy 2 sáýirde jaryq kórgen osy maqalasyn 5 sáýirde «Kazahstanskaıa pravda» kóshirip basqan. Kóp keshikpeı odan Eýropadaǵy aq emıgranttar da habardar bolǵan. Oǵan dálel – Bolgarııanyń Varna qalasynda shyǵyp turǵan «Rýsskoe slovo» basylymyndaǵy aqparat. 1917 jylǵy Ýaqytsha úkimet kezinde Syrtqy ister mınıstri qyzmetin atqarǵan, keıin shetelge qonys aýdarǵan knıaz P.Mılıýkovtyń jeke qorynda saqtalǵan joǵarydaǵy gazettiń 1937 jylǵy 23, 24 jáne 29 sáýirdegi «A.I.Dýtov» atty maqalada bylaı delingen. «...Ataman Dýtovtyń qazirgi kezdegi kózi tiri dostary ony atyp tastaǵan (atqan dep jazylmaǵan – red.) qyrǵyzdyń (uıǵyrdyń – red.) biri Qojamııarovtyń áıeli men qyzyn óltirip, odan kek aldy».
Qudaı basqa bermesin deıik. Qajet kezde Keńes ókimetiniń qıyn tapsyrmasyn qaımyqpaı oryndaǵan, odan keıingi beıbit kezeńde bel sheshpeı eńbektengen janǵa joǵarydaǵy jaǵdaıdyń óte úlken soqqy bolyp tıgeni anyq. Sumdyǵy sol, aq kazaktar jibergen jansyzdyń qolynan azaptalyp óltirilgen ana men qyz denesiniń jeti kún boıy jerlenbeýi. Oblystaǵy organ adamdary kelip kórgenshe, mine, osyndaı keleńsiz jaǵdaı oryn alǵan. Soǵan qaramastan qaıǵyly oqıǵadan keıin de boıynan ómir súrýge degen kúsh-qaırat taba bilgen Mahmud Qojamııarov ózine senip tapsyrylǵan jumystardy qaderı-halinshe atqaryp júredi. Sońǵy qyzmeti Jarkent qalalyq keńesiniń tóraǵasy eken. Sol kezde oǵan qarsy taǵy bir zábir bastalady. Ol halyq jaýy degen jala edi. Taǵylǵan aıyp túri – «jergilikti jerdegi keńes bıligin basyp alýǵa umtylǵan zııankestik áreket». Osyndaı «uıǵarymmen» Almaty oblystyq NKVD úshtigi 1938 jylǵy 19 qazanda Mahmud Qojamııarovty atý jazasyna kesedi. Artynda qalǵan jalǵyz uly ákesi oqqa baılanǵan 3 jyldan soń soǵysqa jiberiledi. Muraǵat qujattarynda ol beıbaq týraly «Habarsyz ketti» degennen basqa derek joq.
Al atyshýly operasııaǵa, ıaǵnı aq kazaktar atamanynyń kózin joıýǵa tikeleı qatysqan úshinshi adam Muqaı Baısymaqov she? Bul qandasymyz týraly biz ne bilemiz? UQK muraǵatynda onyń 1895 jyly Jarkent óńirindegi Burhan aýylynda ómirge kelgendigi aıtylady. Shala saýatty kisi eken. Arhıv derekteri osylaı dese, jergilikti ólketanýshy Nurymbaı Bekqulıev ózimiz joǵaryda silteme jasaǵan qoljazbasynda biz sóz etip otyrǵan jannyń ómirge kelgen jyly 1895 emes, 1884, al týǵan eldi mekeni Burhan aýyly emes, Taldy qystaǵy ekenin aıtady. О́zderi Muqaı, Kódek degen aǵaıyndy eki jigit edi deıdi. Olar ákelerinen jastaı jetim qalyp, árkimge jaldanyp kún keshedi. 1912-1914 jyldary Qulja qalasyndaǵy ataqty kópes Úseıinbaı Musabaevtyń bylǵary zaýytynda jumys isteıdi. 1918 jyly Jarkentte Keńes ókimeti ornaıdy. Biraq mundaǵy áskerı garnızon qalany qorǵaýǵa, ony ustap turýǵa qabiletsiz edi. Ortalyqtan kelgen qyzyl komıssarlar osy álsiz, osal tusty tez baıqaıdy. Sóıtedi de qosymsha kúshti jergilikti jerdegi eriktilerden óte qysqa merzimde jasaqtap, kúsheıtýge uran tastaıdy. Sonda tóńirektegi aýyl kedeılerin jınap ákelip, shaqyrýǵa alǵashqylardyń biri bolyp ún qosqan Muqaı Baısymaqov edi. Sóıtip ol jáne onyń nıettesteri Qyzyl armııa qataryna jazylyp, Iаkov Lakovtyń qazaq atty ásker polkin quraıdy. Qapal jáne Abakýmovka úshin bolǵan urystarǵa qatysady. Eki ret jaralanǵan soń Jarkentke oralýǵa ruqsat berilip, osyndaǵy mılısııa bólimine qyzmetke alynady.
Odan keıin aǵaıyndy Muqaı, Kódek Baısymaqovtardyń 1921 jylǵy 6 aqpandaǵy operasııaǵa qatysqany aldyńǵy taraýlarda baıandalǵan oqıǵalardan belgili. Sodan eki aı ótken soń basshysy da, qosshysy da qamtylǵan bir top ýezdik mılısııa qyzmetkerleri Tashkentke shaqyrylady. Mundaǵy marapat, alǵys jáne túrli qurmet kórsetý rásimderinen keıin Jetisý óńirinen kelgen mılısııa qyzmetkerleriniń bir toby osynda qaldyrylyp, Ferǵana basmashylarynyń qurbashysy Kórshırmatqa qarsy urystarǵa jiberiledi. Bulardyń qatarynda Muqaı Baısymaqov ta bar edi. Bizdiń keıipkerimiz Ortalyq Azııadaǵy ol sapardan 6 aıdan keıin oralady da Jarkentke kelip, mılısııadaǵy jumysyn qaıta jalǵastyrady.
Osydan keıin, qurmetti oqyrman, Muqaı Baısymaqovqa qatysty málimetter jelisi úziledi. Sóıtedi de onyń aty-jóni 1938 jyly bir jerden qylań berip, qaıta joq bolady. Ol – UQK muraǵatyndaǵy kýá retindegi jaýap alý kezinde saqtalyp qalǵan derek. Ondaǵy másele bir taqyrypty anyqtaýǵa, atap aıtqanda, 1921 jylǵy aq kazaktar atamanynyń kózin joıýdyń aldyndaǵy jaǵdaı men operasııany júzege asyrý kezindegi oqıǵany kýáger sózimen naqtylaýǵa arnalǵan. Muqaı Baısymaqovtyń sondaǵy, ıaǵnı 1938 jyldyń 12 qańtardaǵy kórsetýi boıynsha másele bylaı. «Jarkent mılısııasynyń bastyǵy Q.Chanyshevti («syrt kóz úshin») tutqynǵa alardan bir aı shamasy buryn M.Qojamııarov pen M.Baısymaqov ChK-dan A.Dýtovty óltirý jóninde tapsyrma alǵan. Belgilengen ýaqytta (aıda) bular operasııany júzege asyrýǵa qol jetkize almaıdy. Sol kezde ChK birneshe adamdy kepil retinde tutqyndaıdy da Q.Chanyshevti («túrmeden qashyryp») Qytaı aýmaǵyna jiberedi. Shekaradan ótken soń ol («ekeýin taýyp alyp») qaıtkende de aq gvardııashylar atamanynyń kózin joıyp, keńes jerine qaıta oralýdy usynady. О́ıtkeni tapsyrma oryndalmaǵan jaǵdaıda olar úshin ChK-da kepildikke alynǵan 8 adam zardap shegetini anyq-tyn. Budan ári M.Baısymaqov mynany kórsetedi (oılastyrylǵan operasııa bastalady). (Sonda) M.Qojamııarov pen M.Baısymaqov aq gvardııashylar generalyn óltiredi. Atap aıtqanda, M.Qojamııarov ataman A.Dýtovty, al M.Baısymaqov ony kúzetýshi adamdy oqqa baılaıdy».
Demek, bizdiń sóz etip otyrǵan keıipkerimiz 1938 jylǵa deıin bar eken. Oǵan onyń joǵarydaǵy NKVD ókiline bergen túsiniktemesi dálel. Al odan keıin she? Buǵan degen jaýapty biz endi muraǵattan emes, Muqaı Baısymaqovtyń urpaqtarynyń aıtqan sózderinen tabamyz. Olardyń bári qarapaıym eńbek adamdary. Jarkentten onsha qashyq emes Almaly aýylynda turady.
– Atamyz 1938 jyly Qytaıǵa qonys aýdarypty, – dep bastady áńgimesin keıipkerimizdiń nemeresi Turaly. – Jaz kezi eken. Otbasymen ótip baryp, shekaranyń arǵy betindegi Shıpanze qystaǵyna turaqtapty.
– Shekara 1934 jyly jabyldy emes pe? Bul óńirdegi arǵy betke jasyryn ótýge árekettengenderdiń eń sońǵy kórinisteri 1936 jyly tirkelgenin aıtady Qorǵas shekara zastavasynyń kezekshilik jýrnaly. Sodan soń.., ıá, sodan soń atańyzdyń arǵy betke ótýine ne sebep bolǵan? Onda ne istep, qandaı kásippen shuǵyldanǵan?
– Shekaranyń ol ýaqytta ashyq ne jabyq ekendiginen habarymyz joq, – dep sózge aralasty osy kezde Muqaıdyń ekinshi nemeresi Turǵanbek. – Biraq atamyzdyń sol jyly arǵy betke ótkeni ras. Týǵan jerden ketýine ol kisiniń bir kezderi ózin biletin ChK qyzmetkerleriniń azaıyp, aryzqoı ańdýshylardyń molaıyp, «halyq jaýy» degen qorqynyshty attan qorǵap qalatyn eshkimniń bel sheship shyqpaǵany sebep bolǵan. Arǵy betke barǵan soń dúken ustapty. Saýda-sattyqpen aınalysyp kún kórgen. Bul aıtyp otyrǵandarymyz ájemiz Aqdana men aǵaly-inili ákelerimiz Nurmuqa, Qashqynbektiń áńgimelerinen esimizde qalǵan derekter.
Osydan keıin Turaly men Turǵanbek bizge tómendegideı jaǵdaıdy aıtty. Jarkentten jansaýǵalap arǵy betke ótkende de Muqaı Baısymaqovtyń ómirinde tynyshtyq bolmaǵan. Shıpanze qystaǵyndaǵy dúkenine Súıdinniń ortalyq bazarynan zat alýǵa kelgen ony 1918-1920 jyldary munymen kontrabandalyq baılanys ustaǵan uıǵyr, dúngenderdiń bireýi tanyp qalady. Sóıtedi de 1921 jylǵy aqpandaǵy atyshýly oqıǵadan keıin ol zaýaldyń kimnen kelgenin bilip, ishten tynyp júrgen aq kazaktarǵa jetkizedi. Arǵy jaǵy túsinikti. Sóz jetkizýshi sybys ıesi syılyqpen atalyp ótiledi. Muqaı Baısymaqov «baqqan malyn orys kordonyndaǵy eginge túsirdi» degen jalamen gomından sherikterine ustatylady.
– Sodan kópke deıin habar bolmapty, – dedi osy araǵa kelgende Turǵanbek. – 1946 jyly Shyńjańdaǵy ult-azattyq kóterilisi jeńiske jetip, túrmedegiler qapastan bosamaı ma? Mine, sol kezde Aqdana ájemizge Sherǵalı, Bolysbek degen eki kisi kelip jolyǵady. Olar Úrimshi abaqtysynda Muqaı Baısymaqovpen birge jatqanyn, jendetterdiń atamyzdy uryp óltirgenin jetkizedi. Ol kezderi biz joqpyz, ómirge áli kelmegenbiz. Al 1962 jyl esimizde. Shekaradan ótip, atamekenge oraldyq. Osy Almaly aýylyna ornyqqan soń ájem Jarkentke baryp kóp izdendi. 1965 jyly N.Mılovanov degen kisi kelip, atamyzdyń týǵan uldary, bizdiń ákelerimiz Nurmuqa, Qashqynbekpen uzaq áńgimelesti. Nátıjesi – 1967 jyly jaryq kórgen «Kórinbeıtin maıdan» jınaǵyndaǵy derekti ocherkke Muqaı Baısymaqovtyń keıipker bolyp kirýi. Ájem Aqdana sol kitaptyń shyqqanyn kórip, 1973 jyly ómirden ozdy.
Áńgime sońynda úı ıelerinen Muqaıdyń inisi Kódek týraly suraýdy da umytqanymyz joq. Sebebi aqtar atamanynyń kózin joıý operasııasyndaǵy qujattarda onyń da esimi atalyp ótetindigi bar. Biraq keıingi taǵdyry belgisiz-tin. Turǵanbektiń aıtýyna qaraǵanda ol kisi óte shapshań, alǵyr, keremet shabandoz jigit retindegi qasıetimen el esinde qalypty. О́kinishtisi, aýrýshań eken. Úılenbegen. 1935-1936 jyldary Saryózek stansasy mańynda ómirden ozypty. «Basqa derek, málimetti bilmeımiz», dedi úı ıeleri.
Endi aq gvardııashylar atamanynyń kózin joıý jónindegi operasııaǵa qatysqandardyń ishindegi kelesi eki adamǵa keleıik. Olar – Ǵazız jáne Nasyr Ýshýrbakıevter. Aldymen Ǵazız týraly birer sóz. UQK muraǵatynda onyń 1904 jyly uıǵyr otbasynda ómirge kelgendigi aıtylǵan. Jarkent qalasynyń týmasy eken. Shala saýatty bolǵan. 17 jastaǵy jalyn jiger, jas túlektiń óte qaýipti tapsyrmany oryndaýǵa qatysqandyǵy VChK-nyń ony №6990 kúmis saǵatpen marapattaý týraly 1921 jyldyń 6 mamyryndaǵy №2354 kýálikpen rastalady.
Ǵazız Ýshýrbakıevtiń óziniń kórsetýi boıynsha ol: «Chanyshevtiń (Quljadaǵy) týystarynyń ótinishimen Jarkentte (syrt kóz úshin) «tutqyndalǵan» Qasymhandy bosatýǵa Qyzyl armııa basshylarymen jasalatyn aıyrbas máseleleri boıynsha keńestik jáne qytaılyq bılik arasyndaǵy hat jazysýdyń tasýshysy bolǵan jáne (keıin) Qytaı aýmaǵyna ótip, oqıǵa aldynda sonda júrgen Chanyshevpen kezdesken». Sóz oraıynda atap aıtatyn nárse, 1921 jyldyń 6 aqpany kúni tańerteń operasııany: «Bastaı berińder!» – dep Jarkentten Súıdinge habar alyp kelgen mine, naq osy Ǵazız Ýshýrbakıev. О́kinishtisi, osyndaı jigerli, ójet azamattyń ǵumyry qysqa bolǵan. 20-shy jyldardyń ortasynda úılenbegen kúıi aýyryp júrip ómirden ótken. Basqa derek joq.
Al kerisinshe muraǵatta onyń aǵasy Nasyr týraly maǵlumat óte kóp. Ol 1895 jyly Jarkentte týǵan. Jasynan pysyq, elgezek jigit 1915 jyly qaladaǵy ıntendant Dýbınınniń qoımasyna qara jumysqa alynady. Bul osyndaǵy 6-shy Orynbor kazak polkin qarý-jaraq, oq-dárimen qamtamasyz etip turǵan mekeme edi. 1917 jylǵy qazan tóńkerisi qarsańynda Nasyr Ýshýrbakıev qaladaǵy telegraf pochtasynda feldeger bolyp istep júrgen-tin. Onyń budan keıingi ómirbaıan joldaryn Almaty oblystyq memlekettik muraǵaty Panfılov aýdandyq fılıalynyń dırektory G.Makarovanyń respýblıkalyq uıǵyr mádenıeti ortalyǵynyń tóraǵasy R.Tohtahýnovqa bergen anyqtamasy tolyqtyrady. Onda: «Nasyr Ýshýrbakıev 1918 jyldan bastap 1920 jyl aralyǵynda soltústik Jetisý maıdanynda ıntendanttyq jumys boıynsha jetkizýshi boldy. Osymen bir mezgilde 1918 jyldan 1924 jylǵa deıin Jarkent qalasynda rezıdent qyzmetin atqardy. Ataman Dýtovtyń kózin joıýǵa belsene qatysty», – delingen.
Toqta.., toqta! Mundaǵy rezıdent uǵymyna nazar aýdaraıyq, qurmetti oqyrman. Bul ne sóz? Halyqaralyq, dıplomatııalyq anyqtamalyqtarda oǵan «protektorattaǵy otarlaýshy eldiń ókili», «agentýralyq jeliniń jumysyn baǵyttap otyratyn bir eldiń ekinshi bir eldegi adamy» degen maǵynadaǵy túsiniktemeler berilgen. Al S.Ojegovtiń «Orys tiliniń sózdiginde» she? Munda: «Rezıdent – barlaýdyń shet memlekettiń qandaı da bir aýdanyndaǵy qupııa ókili». Demek, Nasyr Ýshýrbakıev 1921 jylǵy atyshýly operasııa aldynda Qulja men Súıdin mańyndaǵy kentterde oryn aýystyra júrip, baılanysshy adam bolǵan ǵoı. Ony Jarkent mılısııasynyń qurylýy men qalyptasýy týraly «Pravo na ıstıný» atty jınaqty qurastyrýshy, zań ǵylymdarynyń doktory Sarqytbek Moldabaev tapqan qujattardaǵy sóz etip otyrǵan keıipkerimiz týraly kezdesetin «Qasymhan Chanyshevtiń jeke kýreri», «Arǵy bettegi Nasyr Ýshýrbakıevtiń habary boıynsha» degen sóılemder dáleldeıdi. Sondaı-aq ólketanýshy Nurymbaı Bekqulıevtiń jazbasyndaǵy derekterge de nazar aýdarǵan jón ǵoı dep oılaımyz. Ol kisi Nasyr Ýshýrbakıevpen kózi tiri kezinde sóılesip qalǵan sanaýly adamdardyń biri. Sondaǵy áńgime boıynsha qurastyrylǵan qoljazbada: «...Olar qorǵan syrtyndaǵy serikterine qosylǵan soń Súıdinniń tar kóshelerimen shaba jóneldi. Qorǵan ishinen shý shyǵyp, arttarynan qýǵynshy shyqqansha bular uzap úlgergen edi. Halyq kekshilderi tún ishinde Kókdalanyń qalyń qumyna kelip jasyryndy. Atamannyń ólgendigin anyqtaý úshin Nasyr Ýshýrbakıev Shıpanze qalasynan bir shaqyrymdaı jerdegi Daǵyr qystaǵynda turatyn Nasyrqojanyń úıine ketti», – degen sóılemder bar. Osy derekter ózimiz sóz etip otyrǵan keıipkerimizdiń ataman Dýtovtyń kózin joıý operasııasy kezinde arǵy bette barlaýshylyq qyzmet atqarǵanynan habar beredi dep aıta alamyz.
1921 jylǵy jankeshti sapardan keıin Nasyr Ýshýrbakıev rezıdenttik qyzmetin taǵy 3 jyl jalǵastyrady da 1924-1929 jyldar aralyǵynda Jarkent shekarashylar otrıadynyń sharýashylyq salasynda jumys isteıdi. 1929 jyly «Dehkan pahtalyq» artelin uıymdastyryp, 1936 jylǵa deıin sonda ujymshar tóraǵasy bolady. 1937 jyly Jarkent qalasyndaǵy MTS dırektorynyń orynbasary qyzmetinde júrgende «halyq jaýy» atanypty. Sóıtip atyshýly 58-baptyń 10-A tarmaǵymen 25 jylǵa sottalady. 1942 jyly Uly Otan soǵysy júrip jatqanda, Aqmola lagerindegi «halyq jaýlary» bulardy eńbek armııasynda jumys istetý úshin Orskige aparady. Nasyr Ýshýrbakıev, mine, sondaǵy Nıkolsk kombınatynda desıatnık bolyp jumys isteıdi.
Bul derekterdi bizge aıtqan onyń kenje uly Ahmetjan. Ol 1948 jyly sol Orskide týǵan. Qazir Jarkentte turady. Osydan bes jyl buryn kezdeskenimizde Panfılov aýdandyq ańshylyq sharýashylyǵy mekemesiniń dırektory-tyn.
– Ákeı sonda, ıaǵnı Orskide taban aýdarmaı jumys istep júrip, 1946 jyly Qazaqstandaǵy otbasy múshelerin kóshirip alýǵa qol jetkizedi. Sondaı-aq 1955 jyly qurmetti eńbek demalysyna shyqqany esimde, – dep sózin jalǵady Ahmetjan. – Baıqaımyz, jerlesteriniń 1937 jylǵy ózine jasaǵan qııanatyn keshirgisi kelmedi me, joq álde basqa bir sebep bar ma, áıteýir ol kisiniń elge qaıtýǵa onsha qulqy bolmady. Osylaı turyp jatqanymyzda 1963 jyly Máskeýden bizdiń otbasyn izdep jazýshy Iýlıan Semenov keldi. Bul kisi ol kezde aty jańadan tanyla bastaǵan, al keıin «Paroldiń keregi joq», «Kóktemniń on jeti sáti», «TASS málimdeýge ókiletti...» degen ózderińiz jaqsy biletin ataqty kitaptardyń avtory ǵoı... Onyń ákeımen uzaq áńgimeleskeni esimizde. Qoshtasyp ketken soń kóp uzamaı qalamgerdiń «Ogonek» jýrnalynyń 1963 jylǵy 33-shi nómirinde «Aqtar atamanynyń aqyry» degen derekti dúnıesi jarq ete qaldy. Onda atyshýly operasııaǵa qatysqan adamdardyń báriniń aty-jónderi ózgertilip, shartty túrde alynǵan edi. Soǵan qaramastan jergilikti jerdegi kórshi-qolań arasynda bizge degen sýyq kózqaras baıqala bastady. Bul túsinikti-tin. О́ıtkeni Orsk qalasy Orynbor oblysyna qaraıdy. Al ol bir kezderi Aleksandr Dýtovtyń at oınatyp, uran shaqyryp, aq kazaktardyń atamany bolyp saılanǵan jer. Kórshilerimiz solardyń qalǵan urpaqtary ǵoı. Olar jazýshy Iý.Semenovtiń Máskeýden ne úshin kelip, ne jazǵanynan jergilikti organ adamdary – ózderiniń tanystarynan jaqsy habardar edi. Sózdiń toqeteri, ún-túnsiz qastandyq áreketter jasaý bastaldy. Bir kúni aýlamyzdaǵy qaz-úırekter qyrylyp qaldy. Bir aıdan keıin óristegi buzaýymyzdyń ishi keýip óldi. Munyń tegin emestigin bilgen zeınetker ákem eshkimge eshteńe aıtpaı, on kúnge joǵalyp ketti. Belgisiz jaqqa baryp kelgennen keıin turǵan úıimizdi tatar qudamyzǵa amanattap tapsyrdy. Sóıtti de bárimizdi poıyzǵa otyrǵyzyp, Qazaqstanǵa tartty. Eki apta jol júrip Jarkentten bir-aq shyqtyq. Sodan beri osyndamyz.
– Nasyr akany el-jurt qalaı qarsy aldy? Jergilikti úkimet ol kisige oń qabaq tanytyp, durys qabyldady ma?
– Aldymen myna jaǵdaıǵa toqtala keteıin. Joǵaryda Orskide júrgende ákeı joq bolyp ketip, qaıta oraldy dedim ǵoı. Sóıtsek osy Jarkentke kelip, bar jaǵdaıdy baıqap qaıtypty. Sodan soń týǵan jerine kóshýge bel baılaǵan eken. El-jurt jaqsy qabyldady. Kózkórgenderdiń kýálikke júrip, usynys jasaýymen bir kezde ózi qurǵan «Dehkan pahtalyq», keıin Oktıabrdiń 40 jyldyǵy atanǵan mıllıoner kolhozdyń qurmetti múshesi boldy. Aýdan, oblys kólemindegi saltanatty jıyndarda syıly adam retinde tórden tabylyp júrip, 1986 jyly dúnıeden ozdy.
Sóz sońynda ózimiz sóz etip otyrǵan operasııaǵa tikeleı qatysy bar taǵy eki adam – Iýsýp Qadyrov pen Soltanaı Maralbaevqa toqtala keteıik. Bulardyń aty-jónderi 1967 jyly jaryq kórgen «Kórinbeıtin maıdan» jınaǵyndaǵy N.Mılovanovtyń «Qasymhan Chanyshev» derekti týyndysynda bar. Olardyń alǵashqysy Iýsýp Qadyrovqa kelsek, týǵan balasy Aqjol ákesiniń 1890 jyly Qonaqaıda ómirge kelgenin aıtady. Ol Jarkentten 40 shaqyrym jerdegi eldi meken bolyp shyqty. Shyn aty Iýsýpahýn eken. 1918 jyly ýezdik mılısııaǵa qyzmetke alynǵanda Iýsýp dep hatqa túsip, resmı qujattarda solaı atalyp ketipti. 1921 jyldyń 6 aqpanyndaǵy Súıdin operasııasy kezinde bul kisi qamal syrtyndaǵy súıemeldeýshi top quramynda turǵan. Oqıǵadan keıin bári bytyraı tarap, boı jasyrǵanda Iýsýp aka japan túzdegi malshy úıin panalaıdy. Sodan 5-6 kúnnen keıin shekaradan aman-esen ótip keledi de óziniń burynǵy jumysy – jergilikti mılısııa bólimshesindegi qyzmetin odan ári jalǵastyrady. 1928 jyly Jarkent aýdanyna qaraıtyn Qońyróleń óńirine Ile ózeniniń arǵy betindegi Qyrǵyzsaı, Súmbe, Qarqaradan jer aýdarylǵan baılardyń maldary aıdap ákelinip, jańa arteldik birlestik uıymdastyrylady. Mine, sonda oǵan Iýsýp Qadyrov qoı fermasynyń meńgerýshiligine jiberiledi. Sol jerde qazaq qyzyna úılenip, 1937 jyly Rahmatýlla, 1939 jyly Aqjol, al 1942 jyly Qasymjan atty balalary ómirge keledi. Uly Otan soǵysy kezinde Qońyróleń kolhozy úlkeıip, odan Gvardııa degen jeke sharýashylyq bólinip shyǵady. Sonda keıipkerimiz ol jerge egistik brıgadıri bolyp barady. 60-jyldary zeınetke shyqqan soń balalary jumys istep jatqan «Birlik» kolhozyna kóship kelip, 1974 jyly ómirden ozady.
Osy derekterdi aıtqan Iýsýp akanyń ortanshy uly Aqjol óziniń jetijyldyq mektepti 1946-1953 jyldary Aıdarly aýylynda, al onjyldyqty Kóktalda bitirgenin sóz etip, 1959-1962 jyldary áskerde bolǵanynan habardar etti. Sodan soń sharýashylyqtan qol úzbeı jumys istep júrip Almatydaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn támamdap, 1970 jyldan 1990 jylǵa deıin «Birlik» kolhozynda býhgalter, 1991-1998 jyldary Panfılov aýdandyq salyq ınspeksııasynyń bastyǵy qyzmetin atqaryp zeınetke shyǵypty. Qazir Jarkent qalasynda turady.
Al ataman Dýtovtyń kózin joıý jónindegi Súıdin operasııasyna qatysýshy Soltanaı Maralbaev týraly aıtar bolsaq, áńgimeni bul kisiniń muraǵattar men zertteý eńbekterdegi Sultan dep jazylǵan, jazylyp kele jatqan esiminiń durys emes ekendiginen bastaǵanymyz jón. «Atamyzdyń azan shaqyryp qoıǵan aty da, eldiń esindegi nyspysy da Soltanaı, – deıdi Almaly aýylynda turatyn nemeresi Molot. – Sondyqtan maqalalar men kitaptarda aldaǵy ýaqytta osylaı aıtylyp, jazylsa degen tilegimiz bar».
–––––––––––––––––––
Sýrette: jazýshy Iýlıan Semenovtiń 1963 jyly «Ogonek» jýrnalynda jaryq kórgen maqalasy. «Aqtar atamanynyń aqyry» dep atalatyn bul derekti shyǵarmada Jarkent chekısteriniń janqııarlyq erligi odaq oqyrmandaryna alǵash ret baıan etilgen edi.
Jarkent óńirindegi kónekóz qarııalardyń sózine qaraǵanda Soltanaı Maralbaev óte ójet, izshil ári mergen, at qulaǵynda oınaǵan shabandoz jan bolypty. Oǵan bul kisini jaqsy biletin Jaıyrbek degen qarııanyń ózimiz sóz etkeli otyrǵan keıipkerimizdiń Iintal silemderindegi kóktemde at ústinen jerge túsirip alǵan qamshysyn qara kúzde taýyp alǵanyn, arǵy bettegi Dombaýyl degen qalmaqtyń kóziniń aǵy men qarasyna balaǵan báıge atyn shaǵyn kıiz úı – jappada ustap baǵyp otyrǵanda, onyń shańyraqtan tómengi beldeýine oraı shalma salý arqyly arqandy taqymyna basa tóńkerip tastap, ishindegi qańtarýly júırikti shúý dep jetekke alyp elge ákelýi týraly áńgimeleri dálel bola alady. Keńes ókimetin jasy ulǵaıǵan kezi deýge keletin alpystyń ol jaq, bul jaǵynda qarsy alǵan el aǵasy 1918-1921 jyldary qyzyl gvardııashylarmen birge jergilikti jerdegi el tynyshtyǵyn alǵan aq bandylardy talqandaýǵa qatysady. Súıdindegi ataman Dýtovtyń kózin joıý jónindegi operasııaǵa qatysyp kelgennen keıin shekara boıyndaǵy sholǵynshy top – komotrıad quramynda bolady. О́lketanýshy Nurymbaı Bekqulıevtiń biz sóz etip otyrǵan kisi týraly jınaǵan derekterinde nazar aýdararlyq bir epızod bar. Ol osy óńirdegi kolhoz qurylysynyń ardageri Nuraqyn Ramımovtyń esteligi. Kýáger bylaı deıdi:
«1927 jyldyń qara kúzi bolatyn. Men jáne aýyl turǵyndary Amanjol Ydyrysov pen Muqajan Qorǵasbaev shekarashylar otrıadynyń qaramaǵyndaǵy orman sharýashylyǵynda eńbek etip júrgenbiz. 7 qarasha kúni Uly Oktıabr revolıýsııasynyń 10 jyldyq merekesi dúrkirep ótip jatty. Osy meıram qurmetine arnalyp túrli oıyndar uıymdastyrylǵan-tyn. Sonyń biri aǵash basyna ilingen jamby atý edi. Oǵan eshkim oq tıgize almady. Tús qaıta ony Soltanaı Maralbaev qana atyp túsire aldy. Osy mergendigi úshin Qorǵas zastavasynyń bastyǵy Pemýrov oǵan shekarashylar atynan ádemi hrom etik syılady».
О́mirdiń talaı soqtyqpaly, soqpaqsyz joldarynan ótken Soltanaı aqsaqal osydan keıin de at ústinen túspepti. Sol kezdegi jańadan uıymdastyrylǵan arteldik birlestikter jumysyna járdemdesip júrip, 1936 jyly ómirden ozypty. Zıraty Almaly aýyly irgesindegi qorymda eken. Muny bizge aıtqan qarııanyń nemeresi Molot. Baıqap qarasaq osy jerde ustazdyq etip, uzaq jyldan beri mektep dırektory qyzmetin atqaryp kele jatqan bul aǵamyzdyń ómirde bolǵan joǵarydaǵy jaǵdaılardan basqa da aıtar áńgimeleri az emes sııaqty. Sonyń biri ataman Dýtovtyń kózin joıý operasııasyna qatysqan qarııanyń uly Musa men odan týǵan Erkinbaı, Aýǵanbaıǵa qatysty jáıtter. Musa esimi kezinde Jarkent óńirine aty belgili adam Sh.Baıbatshaevtyń «Bel-belester» kitabynda kezdesedi. Onda avtor: «1919 jyldyń ekinshi jartysyn ýezdik, bolystyq, selolyq jáne qalalyq revkomdar qurylǵan kez edi... Sondaı jergilikti revkomnyń biriniń predsedateli bolyp M.Soltanaev joldas taǵaıyndaldy», degen. Sol Musa 20-30-jyldary atalmysh óńirde ártúrli jaýapty qyzmetter atqarady. Osy ýaqyt aralyǵyndaǵy oqtyn-oqtyn júrgizilgen úlkendi-kishili jazalaý tolqyndarynda bes ret ustalyp, olardan áýpirimmen aman qalady. Uly Otan soǵysy bastalǵanda úlken uly Erkinbaımen maıdanǵa birge attanyp, kezekti bir shabýylda balasy habar-osharsyz ketedi de ákesi shaıqas dalasynan elge jarymjan bolyp oralady. Osylaı aýyr hal keship júrgende repressııanyń 1948 jylǵy sońǵy tolqynynda Musa Soltanaevtyń ekinshi uly Aýǵanbaı ustalyp, túrmege jabylady. Mundaı kezde nazalanǵan ákeniń qolynan keletini izdený, aryzdaný, kómek suraý da baıaǵy. Osyndaı oıman Musa balasynyń eshqandaı kinási joq ekenin aıtyp Almaty men Máskeýge qaıta-qaıta hat joldaıdy. Sonyń biri ataqty Úkimet múshesi, Syrtqy ister mınıstri Molotovtyń qolyna túsedi. Máseleden habardar bolǵan ol kisi hat shekesine: «Is qysqartylsyn!» degen buryshtama soǵady. Osy pármenmen túrmeden bosaǵan Aýǵanbaı elge kelgende áke shańyraǵyndaǵy eki birdeı qýanyshtyń ústinen túsedi. Onyń alǵashqysy soǵysta habarsyz ketti degen aǵasy Erkinbaı Musaevtyń Mahachkaladaǵy baýyrlastar zıratyndaǵy qabiriniń tabylýy da sońǵysy kenje inisiniń ómirge endi kelip jatýy edi. «Eger Molotovtyń meıirimi bolmasa ulym Aýǵanbaı bostandyqqa shyqpas edi. Sondyqtan osy Úkimet múshesine degen rızashylyǵymnyń belgisi retinde kenjemniń atyn Molot qoıamyn!» – degen eken 1948 jyldyń sol yzǵarly kúzinde Musa Soltanaev aqsaqal. «Meniń esimimniń osyndaı tarıhy bar», – dep sózin aıaqtady bizben qoshtasarda keshegi dala kókjaly Soltanaı batyrdyń nemeresi Molot aǵaı.
5.Toǵyzynshy, siz kimsiz?
«Atamannyń aqyry» atty ataqty fılmdi kim bilmeıdi?! Bul kúnde odan bárimiz de jaqsy habardarmyz ǵoı. Mine, osy kınokartınanyń ekinshi serııasynda bir epızod bar. Ol Súıdindegi qaýipti tapsyrmany jandaryn shúberekke túıip júrip oryndaǵan chekıster Qasymhan Chadııarov pen Mahmud Qojamııarovtyń shekaranyń bergi betine aryp-ashyp áreń jetken sáti. Ińir qarańǵylyǵy túse bere eski zırattaǵy jartylaı qulaǵan kúmbezdi panalaǵan olarǵa qastaryndaǵy qańtarýly attary bóten bireýdiń kele jatqanynan habar berip, qulaqtaryn qaıshylaı jer tarpıdy. Osy sátte: «Qasymhan! Bul men ǵoı, qaraǵym», – degen ústinde bylǵary kýrtkasy bar jigit aǵasynyń daýsy estiledi. Aq shashty, býryl murtty ol kisi qalyń shıli ózekten beri betteıdi de: «Qalaı, aman-esen jettińder me?» dep atynan túsedi. Endi áńgimelese bergende shyǵys jaqtan joıqyn at dúbiri estiledi. Bul atamanynan aıyrylyp ashynǵan aq kazaktardyń qýǵyny edi. Olardy aldarqatpaq bolǵan jańaǵy qart kisi Qasymhannyń bas kıimin ózine aýystyryp kıedi de tasadan atyna qamshy basa atyp shyǵyp, jazyq dalamen aǵyza jóneledi. Ýlap-shýlaǵan kazaktar soǵan qaraı burylyp, qýǵyn qaýpi seıiledi. Osy mezette qos chekıst endi eshqandaı qaýip joq degendeı atqa qonyp, elge bet alady.
Fılmdegi osy beıneniń, ataqty sýretshi Áýbákir Ysmaıylov somdaǵan obrazdyń prototıpi kim? Ol: «Sol kezdegi Jarkent mılısııasy bastyǵynyń orynbasary Áýbákir Júnisov», – der edik biz. Iá, sóz etkeli otyrǵan keıipkerimiz Qasymhan Chanyshevpen bir mekemede qyzmet atqarǵan jan. Iаǵnı, 1919-1920 jyldary aýdandyq mılısııada bireýi basshy desek, ekinshisi oǵan qosshy bolǵan adam. Ataman Dýtovtyń kózin joıý jónindegi operasııa oılastyrylǵanda ChK ókilderi Áýbákir Júnisovke jaýapty tapsyrmany oryndaýshy erekshe top múshelerin arǵy betke aman-esen ótkizý, qaıtar kezde olardy kútip alyp, yqtımaldylyq jaǵdaıyndaǵy qaýipsizdik sharalarymen qamtamasyz etý mindetin júktegen. Nátıjesinde sózi salmaqty, isi tııanaqty, ómirden kórgeni mol bul adam tapsyrylǵan isti tamasha oryndap shyqqan. Buǵan onyń kezinde VChK tarapynan operasııany tikeleı júzege asyrýshy top múshelerimen qatar marapattalyp, atqarǵan isiniń bir úzigi joǵaryda sóz etken fılmde arnaıy epızodqa arqaý bolýy anyq dálel. Atqarǵan isiniń bir úzigi demekshi...
О́mirbaıanyna úńilsek ol 1886 jyly Almaty oblysynyń Kegen óńirindegi Jalańash aýylynda ómirge kelipti. 14 jasynda Jarkenttegi aýylsharýashylyq orys mektebine oqýǵa túsip, ony 1904 jyly ormanshy mamandyǵy boıynsha bitirip shyǵady. Eki jyl ákesi Nııazbektiń turmys-tirshiligine kómektesedi. Sodan soń eńbek jolyn 1906-1916 jyldar aralyǵynda túrli ister boıynsha jergilikti bılikke júgingen Petrov, Nagıbın, Galıskıı, Isaev, Denıakın degenderdiń bitimgershilik sottarynda aýdarmashy bolyp bastaıdy.
Muraǵattanýshy Zııada Ijanovtyń 2001 jylǵy bizge bergen málimeti boıynsha Áýbákir Júnisovke qatysty derekter negizinen Almaty oblystyq memlekettik arhıvindegi 408-qordyń 2-tizimdemesindegi 468-is pen Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıvindegi 5-qordyń 8-tizimdemesindegi 52-iste jáne 733-qordyń 1-tizimdemesindegi 1-iste saqtalǵan. Sondaǵy málimetterge súıensek, keıipkerimizdiń 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine belsene qatysqanyn baıqaımyz. Osy áreketi úshin patsha úkimeti ony 6 jylǵa sottaıdy. Biraq Qaljat pen Sharyn bolysynyń halqy ony kepildikke alyp, artynan ile-shala maıdandaǵy qara jumysqa attandyryp jiberedi. Sóıtip ol Reseıdiń Ekaterınoslav gýbernııasyndaǵy Vetka, Nakopnyı rýdnıkterinde desıatnık bolyp eńbek etedi. Patsha taqtan qulaǵan 1917 jyldan keıin elge qaıta oralyp, Jarkentte tilmash, qalalyq atqarý komıtetindegi musylman bóliminiń hatshysy, kúzet bastyǵy, jergilikti ChK tergeýshisi qyzmetterin atqarady. 1920 jyly ataman Dýtovtyń kózin joıý jónindegi operasııa jumysyna tartylar aldynda Áýbákir Júnisov Jarkent mılısııasy bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqaryp júrgen edi. Memlekettik máni zor oqıǵa sátti aıaqtalǵannan keıin Jetisý ChK-synyń bastyǵy Eıhmans basqalarmen birge bizdiń keıipkerimizdiń de eńbeginiń eskerýsiz qalmaýyna erekshe kóńil bóledi. Ony bul laýazym ıesiniń VChK-nyń Túrkistan aýmaǵyndaǵy Ýákiletti ókili, VSIK múshesi Iа.Peterske usynys jasaǵan hatynan anyq baıqaýǵa bolady. Osydan keıin bılik oryndary: «...tov. Jýnýsový ot 134 KA. 1927 g. 1/IV. Za prınıatııa ýchastııa nad atamanom Dýtovym» degen jazýy bar kúmis saǵat pen úsh jelili vıntovkany syılyq retinde beredi.
Sóz oraıynda aıta keteıik, keıde adam úshin qujattardyń sóıleıtini bar. Iá, arhıvtegi sarǵaıǵan qaǵazdar keıipkerdiń tolyq bolmasa da jalpy beınesinen kádimgideı maǵlumat beretini anyq. Respýblıkalyq Ortalyq muraǵattaǵy Áýbákir Júnisovke qatysty qujattardy qarap otyrǵanda biz mine, sondaı áserde qaldyq. Ol birbetkeı, qaısar adam bolǵan. Qolǵa alǵan isine nemketti qaramaǵan. Belgili bir máselege qatysty óziniń kesimdi sózin aıta bilgen. 1920 jyldan keıin Jetisý gýbernııalyq sotynyń múshesi, Almaty qalalyq advokattar mekemesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqaryp júrgendegi keıipkerimizdiń ózi jazǵan qaǵazdar men oǵan berilgen minezdemeler mine, osyndaı tujyrymdarǵa negiz qalaıdy. Qyzmet býyna mastanbaǵan, onyń qulaqkesti qulyna aınalmaǵan ol buqpaı, búgejektemeı sol kezdegi ómirde oryn alǵan ádiletsizdikterge qasqaıyp qarsy tura biledi. Birde mynadaı oqıǵa bolǵan. Áýbákir Júnisov Jetisýdyń eń shetki núktesi Alakól aımaǵynda issaparda júrgende tergeýshi Katkov degenniń Úrjar men Maqanshy eldi mekenderindegi jergilikti turǵyndarǵa jasaǵan qııanatyn áshkereleıdi. О́zin talqyǵa salǵan jınalysta uly orystyq shovınızm dertine urynǵan sheneýnik keýdemsoq, astamshyl áreketin moıyndamaıdy. Qııampurys minezine basyp Áýbákir Júnisovti atyp tastaýǵa umtylady. Sol kezde óte ábjil qımyldaǵan ol onyń qarýyn tartyp alyp, ózin de, ózgelerdi de ólimnen aman alyp qalady.
Osyndaı týrashyldyq, basqa ult ókilderiniń óziniń qandastaryn basyný áreketine degen jany tózbestik bizdiń keıipkerimizdiń jaýlaryn kóbeıtpese azaıtpaıdy. Jer-jerden jábir kórgender ony pana tutyp, aınalasynan shyqpaıdy. Al bul sol kezdegi memlekettik jazalaýshy organdar tarapynan Áýbákir Júnisovke degen senimsizdik týǵyzady. Sondyqtan jergilikti OGPÝ, NKVD, prokýratýra onyń ár basqan qadamyn ańdýdy qolǵa alady. Sonyń saldarynan 1924 jylǵy BKP (b) qataryn tazalaý naýqanynda ol partııadan shyǵarylady. 1926 jyly joǵaryda biz ózimiz aıtqan syılyq – VChK vıntovkasyn Jetisý gýbernııasynyń OGPÝ bólimi tartyp alady. Osy zańsyzdyq jóninde Áýbákir Júnisov Qazaq ASSR-nyń OGPÝ bastyǵy G.Kashırın men respýblıka Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy E.Ernazarovqa shaǵymdanady. Nátıje bolmaıdy. OGPÝ qyzmetkeri Markovıch: «Úıińde jata ber, vıntovkany izdep jatyrmyz, tabylsa qaıtaramyz», – dep shyǵaryp salady.
О́stip júrgende 1932 jyl keledi. Bul kezde Áýbákir Júnisov Almaty oblysynyń Kegen aýdanyndaǵy №16 aýylda turatyn. Jala jabylyp, úı-múlki tárkilenedi. О́zin bala-shaǵasymen jer aýdarýǵa sheshim shyǵarylady. Biraq Almatyda bul kisini biletin adamdar ara túsip, Keńes úkimetine sińirgen eńbegi eskerilip, aman qalady. Al 1938 jyly... Muraǵattanýshy Zııada Ijanovtyń osydan 15 jyl buryn bizdiń hatymyzǵa jazǵan jaýabyndaǵy derekter bylaı sóıleıdi.
«...Almaty qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy Ydyrys Kóshkinov halyq jaýy dep ustalǵanda Áýbákir Júnisov ony qorǵaý úshin sot tóraǵasyna bul adal, taza adam dep dáleldeýge tyrysady. Biraq sot tóraǵasy onyń sózin qaperine de almaıdy. Ol soǵan ashýlanyp, bólmedegi ústel ústinde turǵan sııa saýytty alyp urmaqshy bolady. Osy jerde burynnan óshigip júrgenderdiń kókten izdegeni jerden tabylady. Sóıtip Áýbákir Júnisov ustalyp, 4 aı boıy tynymsyz tergeý men adam aıtqysyz azapty bastan keshiredi. Taǵylǵan kinálardy moıyndamaı, bárin joqqa shyǵarǵanyna qandary qaraıǵan sot músheleri esil erdi 1938 jylǵy 5 tamyzda atý jazasyna kesedi. О́kinishtisi, asyl azamattyń Keńes úkimetin nyǵaıtýdaǵy, aq bandylarǵa qarsy kúrestegi eńbekteri men elim, jurtym dep atqarǵan basqa da isteri elenbedi. Tipti VChK-nyń Túrkistan respýblıkasy boıynsha Ýákiletti ókili Iа.Peterstiń: «Predıavıtel sego t. Jýnýsov Abýbakır 6-go fevralıa 1921 goda sovershıl akt, ımeıýshıı respýblıkanskoe znachenıe, chem spas neskolko tysıach jızneı trýdovyh mass ot napadenııa ego band, kotoromý trebýetsıa po otnoshenııý k vyshe oznachennomý tovarıshý so storony sovetskıh vlasteı vnımatelnoe otnoshenıe ı oznachennyı tovarısh ne podlejıt arestý bez vedoma polnomochnogo predstavıtelıa» dep bergen 1921 jylǵy 14 sáýirdegi №1887 kýáligi de eskerilmedi. Eskerilý bylaı tursyn, Áýbákir Júnisov 1938 jylǵy 14 tamyzdaǵy úkim boıynsha atylǵannan keıin ózderin qorǵaý maqsatynda Almaty oblysynyń sot, prokýratýra, NKVD organdary 4 jyl boıy ony tiri adam esebinde birneshe «aıyptaý qorytyndylaryn» jasap, «qaıta tekserýge» jibergen bolyp, onyń «qylmysyna saı» endi 10 jylǵa túrmede otyrýǵa, 5 jyl saılaý erkinen aıyrýǵa jalǵan úkim shyǵardy. Sóıtip Gogoldiń «óli jandaryndaı» ótirik «óli qujattar» Máskeý men Almaty arasynda ersili-qarsyly únsiz jóńkidi. Eger ol qaǵazdarǵa til bitse: «Jiberip otyrǵan adamdaryń áldeqashan atylyp ketken joq pa edi», – dep aıtar edi-aý.
«Munyń bári sonda ne úshin kerek bolǵan?» – degen suraq týady osy arada. «Másele mynada sııaqty, – degen bolatyn muraǵattanýshy Zııada Ijanov joǵarydaǵy hatynda. – Áýbákir Júnisovtiń atylǵandyǵy jóninde onyń otbasyna habarlanbady, jasyryldy. Sondyqtan onyń taǵdyry el-jurtyna belgisiz boldy. Esil erdiń týystary, dostary jer-jerge shaǵymdandy. Olar jibergen hattardan tek asyl azamattyń zaıyby Bopyhannyń 1939 jylǵy 2 aqpanda Qazaq SSR prokýroryna: «Meniń erim qaıda? Áli kúnge tergeýde me? Maǵan habarlaýyńyzdy ótinemin», – degen aryzy ǵana saqtalǵan. Respýblıka prokýratýrasynda bul hat 1939 jylǵy 17 aqpanda 2760-shy nómirmen tirkeýden ótken. Onyń shekesine: «Delo v oblsýde, soobshıt ob etom jalobshıse», – dep 15 aqpanda qol qoıǵan. Kórdińiz be, tirkeýden eki kún buryn-aq bastyq qol qoıǵan, ári jarynyń taǵdyryn bilmeı kelgen Bopyhandy «aryzqoı» etip kórsetken. Sol kezde ómirde joq, áldeqashan atylyp ketken arys azamattyń isi oblystyq sotta dep jalǵan silteme jasaǵan».
...Áýbákir Júnisov 1957 jyly 16 tamyzda aqtaldy. Isti 19 jyldan keıin qaıta qaraǵan Qazaq SSR Joǵarǵy sotynyń alqasy onda qylmys quramy bolmaǵandyqtan, bir kezdegi Almaty oblystyq sotynyń úkimin joıdy. 32 jasynda 6 balamen jesir qalǵan Bopyhan ana joǵarydaǵy habardy estigende kóz jasyna ıe bola almaı uzaq jylady, deıdi kózkórgender. Ol sol bir zaýaldy kúnderdiń zary ma, joq álde qııanat qııametke ketpedi degen táýbe me, muny endi eshkim túsindirip aıtyp bere almaıdy. Qazaqtyń qaısar áıeli 40-50-jyldary arys azamattyń artynda qalǵan uldary Smaǵul, Ánýar, Batyrhan, Áset pen qyzdary Sofııa, Rýzıdany jetelep júrip jetkizip, olardan taraǵan nemere-shóberelerin kózimen kórip, 1978 jyly ómirden ozdy.
Osy arada sóz retine qaraı bir áńgime aıta keteıik. Keıipkerimizdiń joǵarydaǵy attary atalǵan balalarynyń ortanshysy Batyrhan Áýbákiruly Júnisovtiń mamandyǵy muǵalim edi. 1965-1969 jyldary Almaty oblysynyń Narynqol aýylyndaǵy orta mektepte bizge orys tili men ádebıetinen sabaq berdi. Uzyn boıly, zor deneli, kóp sóılemeıtin, júzi susty kisi-tin. Uly Otan soǵysynda artıllerıst bolypty. 23 aqpan – Qyzyl armııa kúninde búkil klasymyz bolyp S.Marshaktyń óleńder jınaǵyn berip quttyqtaǵanymyz esimizde aǵaıymyzdy. Sonda únemi qatal bolyp kórinetin ol kisiniń júzi sál jylyp, chekıst ákesi Áýbákir Júnisov týraly áńgime aıtqany bar. Al ózi qatysqan soǵys týraly: «Shaıqasta pehotaǵa (jaıaý áskerge – red.) óte qıyn bolatyn. Bir atakada-aq olardyń qatary sırep qalatyn. Al bizdiń artıllerııa... Qudaıǵa shúkir, raschetimiz ondaıdan aman boldy. Vıazmadan Berlınge deıingi 4 jylda 4-5-aq ret popolnenıe (tolyqtyrý – red.) aldyq», – degen sózi esimizde.
6. Kıno
«Atamannyń aqyry» fılmi. Jyldar jyljyp, ýaqyt alǵa ozǵan saıyn mynadaı suraqtyń boı kórsetip qalary anyq. Ol: «Keńes chekısteriniń jankeshti erligin kórsetetin osy kınokartına qalaı ómirge keldi? Fılm qashan, qaı jerlerde túsirilip, ondaǵy basty rólderde oınaıtyn akterlerge tańdaý qalaı jasaldy? Al sol bir tarıhı oqıǵa ortasynda bolǵan adamdar beınesi she? Olardyń is-áreketi men qımyly osy kınolentada qanshalyqty nanymdy kórsetilg