Bıylǵy qyrkúıektiń 2-si kúni tek Ortalyq Azııa ǵana emes, sonymen qatar álemniń kóptegen elderi jurtyn eriksiz eleń etkizgen oqıǵa oryn aldy: О́zbekstan parlamenti men úkimeti memlekettiń táýelsizdik alǵan jyldardan bergi prezıdenti Islam Karımovtiń alǵan ınsýlt saldarynan mı men keıbir aǵzalardyń qalpyna kelmeýinen qaıtys bolǵanyn habarlady. Qaraly habarlamada respýblıkanyń sol kezderden beri «uly tarıhı tulǵanyń arqasynda táýelsizdik alǵany, damý belesterinde úlken jetistikterge qol jetkizgeni, jas memlekettiń jaýapty da aýyr kezeńderdegi barlyq qıyndyqtardy jeńip shyqqany, aımaqta alapat soǵystardyń bolyp ketýiniń joly kesilgeni» atap kórsetildi.
Aıtsa aıtqandaı, táýelsiz О́zbekstannyń tuńǵysh prezıdenti bul baǵalar men anyqtamalarǵa tolyq laıyqty tulǵa boldy. Buǵan Islam Karımovtiń dúnıeden ótkeni týraly qaraly habar jetken boıda О́zbekstan halqyna jáne marqumnyń týystaryna alǵashqylardyń biri bolyp jedelhat joldaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev erekshe toqtaldy. Memleket basshysy О́zbekstan Parlamentiniń tóraǵasyna arnaǵan kóńil aıtýynda ózimen 30 jyldaı ýaqyt qanattasa jumys istegen dosynan aıyrylyp qalǵanyna qaıǵyratynyn aıta kelip, onyń eldiń ekonomıkalyq áleýetiniń damýyna, halyqaralyq bedeliniń ósýine, qoǵamnyń ál-aýqatynyń artýyna yqpal etken aýqymdy ózgeristerdiń júzege asyrylýy О́zbekstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń bastaýynda turǵan Islam Karımovtiń esimimen baılanysty ekenin atap ótti. «Ol óziniń búkil ómirin týǵan halqyna qaltqysyz qyzmet etýge arnady, árdaıym Qazaqstannyń senimdi dosy boldy jáne bizdiń halyqtarymyzdyń arasynda dostyq pen tatý kórshiliktiń nyǵaıa túsýine úlken úles qosty», dep kórsetti Qazaqstan Prezıdenti jedelhatta.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev osyndaı baǵa bergen Islam Karımov ótken senbi kúni Samarqand qalasyndaǵy tarıhı Shahı Zında mavzoleıiniń janyndaǵy zıratqa jerlendi. О́zbek prezıdentin aqyrǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa Qazaqstan Premer-Mınıstri Kárim Másimov te qatysyp qaıtty. Úkimet basshysy osynda sóılegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóńil aıtqan jedelhatyn oqyp berdi. Sondaı-aq, osy kúnderi О́zbekstannyń ornalasqan geosaıası jaǵdaıynyń da orny bólek ekeni, onyń Ortalyq Azııa memleketterinde tynyshtyq pen beıbitshilikti saqtap qalýda atqaratyn róli óte joǵary ekeni de kóldeneń tartyldy. Munyń endi ómirden ótken Islam Karımovtiń memleket basshysy retindegi qyrýar qyzmetimen tikeleı baılanysty ekeni de atap kórsetildi. Sonyń ishinde Islam Karımovtiń bılik basyna óte bir qolaısyz da qıyn kezde kelgeni tilge tıek etildi. О́zbek, orys jáne tájik tilderin erkin meńgergen ol respýblıka bıligi basyndaǵy laýazymyn 1989 jyly О́zbekstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshylyǵy qyzmetinen bastady. 1990 jyldyń kókteminde respýblıka prezıdenti bolyp saılanǵan Karımov 1991 jyly 31 tamyzda eldiń táýelsizdigin jarııalady. Kúrdeli kezeńde basshylyqqa kelgen tuńǵysh prezıdent respýblıkaǵa radıkaldyq baǵyttaǵy tulǵalar men toptardyń áserin tómendetýge bar kúshin saldy. Keshegi alyp Odaq qulaǵannan keıin eldiń ekonomıkasy da qıyn jaǵdaıda bolatyn. Elde tártip ornatý úshin Karımov qatań sharalar qoldanýǵa deıin baryp, radıkaldardyń tolqynyn basty. Ulttyq saıasatqa aıryqsha den qoıyldy. Soǵan qaramastan, bilikti basshy Reseımen qarym-qatynasta óz eline asa bir zalaldy kesiri tımeıtin tirlikter jasaýdyń oraıyn keltire bildi.
Degenmen táýelsiz memleket qalyptastyrýda Islam Karımovtiń jasaǵan ózindik basty baǵyttarynyń biri onyń jappaı jekeshelendirý máselesine óte-móte saq qaraǵanynda boldy. Sonyń negizinde 1994 jyly aýksıon arqyly qyzmet kórsetý salasyndaǵy eń alǵashqy birneshe kásiporyn ǵana jekeshelendirildi. Al aýyl sharýashylyǵynda bul sharalar tipti baıaý júrdi. Ekonomıkanyń strategııalyq salasy sanalatyn aýyr ónerkásip, taý-ken men munaı óndirý, eksporttyq aýyl sharýashylyǵynyń memlekettiń menshiginde bola turǵany durys dep esepteldi. Sonyń ózinde 1998 jyly eldegi ishki jalpy ónimniń 30 paıyzy jekemenshik sektorda óndirildi. Keıinirek elde naryqtyq qatynasqa ótýdiń ózbekstandyq nusqasy júzege asyryldy. Ol saıasatqa qaraǵanda ekonomıkanyń basymdyǵy, ótpeli kezeńde memlekettiń jetekshi róliniń saqtalýy, áleýmettik barlyq salany, kóp balaly otbasylaryn, zeınetkerlerdi, áıelderdi, stýdentterdi, bilim, ǵylym, densaýlyq saqtaý salalaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan áleýmettik saıasatty júzege asyrý, zańdardyń oryndalýy, olardyń qoǵamnyń tynys-tirshiligi úshin tıimdi bolýy, naryqqa ótý baǵdarlamasynyń kezeń-kezeńmen jáne satyly túrde júzege asyrylýy sekildi sıpattar arqyly qolǵa alyndy. Qalaı aıtqanda da, ózbek jurty Islam Karımovtiń basshylyǵymen saıasatta da, ekonomıka jáne áleýmettik salalarynda da ózgege uqsamaıtyn ózindik damý jolyna tústi. Álbette, bulardyń báriniń túpki nátıjeleri qalaı bolyp shyǵatynyn ýaqyttyń ózi kórsetedi. Al ekonomıster sońǵy jıyrma jyldyń ishinde bul eldiń ishki jalpy ónimi 1991 jylǵy 13,7 mıllıardtan 2015 jylǵy 66,7 mlrd dollarǵa deıin jetip, ósimniń 5 esege jýyq óskenine, ónerkásipte maqta-mata shyǵarý, mashına jasaý, gaz óndirý men hımııa, energetıka, jol- qurylys salalaryna erekshe kóńil bólinip otyrǵanyna nazar aýdarady.
Qazirgi kúni sarapshylar Islam Karımovtiń nesimen el esinde qalǵany týraly másele kótergende, onyń aktıvine jatatyn 10 túrli jaıtty batyl aıtyp otyr. Osy rette onyń eń birinshi de basty jetistigi esebinde oǵan ártúrli etnostar men qoǵamdyq jikterdiń, alýan qıly áleýmettik toptardyń aralasýymen mıdaı qaınaǵan ortada memleketti saqtap qalýyn alǵa tartady. О́zi bılik basyna kelgen ýaqyttan beri Karımov elde ıslamızm saltanat qurýyna jol bermeý jolynda kúresip, aqyry ony jeńip shyqty. Ol eldiń tutastyǵy men qaýipsizdigi tarazy basyna túsken kezde barynsha batyl qımyldap, narazylyq tolqynyn basyp tastady. Oǵan óte qıyn jaǵdaıda ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizýdiń múmkindigi týdy. Karımov eldiń ulttyq múddesi jolynda barynsha ıkemdi saıasat ustana bildi. Ol qaı kezde de syrtqy jáne ishki saıasatyna óte muqııat boldy. Sonyń áserinen munda óziniń yqpalyn júrgizgisi keletinder de, Islam memleketin qurǵysy keletinder de ózbek lıderiniń ońaı shaǵyla salatyn «jańǵaq» emes ekenin tez túsindi.
Qazir О́zbekstan Reseımen saýda aınalymy boıynsha TMD elderiniń ishinde 4-shi orynǵa shyqty. Bıylǵy jyldyń sońǵy 9 aıynda kókónis pen jemis-jıdekti Reseıge tasymaldaýdy 78,4 paıyzǵa ósiripti. «Gazprom» men «О́zbekmunaıgaz» 4 mlrd tekshe metr kógildir otyndy eksporttaý jóninde ózara kelisimshartqa otyrdy. Sonymen qatar, qýatty armııa da quryp aldy. Bul elde táýelsizdik jyldary halyq sany aıtarlyqtaı ósti. 1991 jyldyń basynda 19 mıllıon bolsa, qazir 31 mıllıonǵa jetti.
Islam Karımov sońynda damýdyń jaqsy jolyna túsken osyndaı izgi memleket qaldyrdy. Biraq onyń osy murasyna ıe bolyp, bolashaqqa alyp bara alatyn jańa basshynyń kerek ekeni de aqıqat.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan»