Qaltalylar qalasy dep biz eń áýeli London qalasyn aıtyp otyrmyz. New World Wealth konsaltıngtik kompanııasynyń zertteýleri boıynsha mundaǵy árbir 35-shi turǵynnyń mıllıon dollarlyq baılyǵy bar.
Sonymen qazirgi kúnderi London qalasynda 395 600 mıllıoner ómir súrip jatyr. Álemniń bir qalasynda ǵana osynshama mıllıoner ómir súredi. Keremet qoı. Munshama baılyǵy bar azamattar bir qalaǵa qalaı shoǵyrlanǵan? Onyń birneshe sebebi bar.
Birinshiden, London – tarıh sahnasyna Amerıka Qurama Shtattary shyqqanǵa deıingi álemge ǵasyrdan astam ýaqyt ústemdik júrgizip kelgen Brıtanııa ımperııasynyń astanasy. Batys saıahatshylarynyń jańa jerlerdi ashý úderisi beleń alǵan tusta Afrıkanyń, Amerıka qurlyǵynyń altyn, injý, marjan sekildi eń qymbat tastary osy qalaǵa kemelermen tasymaldanǵan. Alǵashqy baılyq negizi solaı qalyptasqan.
Ekinshiden, Anglııa – qazirgi tarıh sahnasynda ústemdigin quryp otyrǵan kapıtalızmniń otany. Alǵashqy manýfaktýralar, fabrıkalar men zaýyttar, bý mashınalary, oq-dárimen atylatyn qarý-jaraq túrleri Londonda paıda bolyp, álemge keńinen taraǵan. Bul mashınalyq óndiris Brıtan ımperııasynyń qanatyn keńge jaıdyrýǵa sebepshi bolǵan. Sóıtip, kapıtalıstik qarym-qatynas álemde alǵashqylar qatarynda London qalasynda ornyqqan. Baılyqtyń basty negizi, mine, osylaısha jasalynǵan.
Úshinshi faktor, bul, shamasy, qazirgi kúngi eń basty faktor, London – álemdegi asa iri qarjy ortalyqtarynyń biri bolyp tabylady. Bul jaǵynan ony tipti álemde kósh bastaýshy qala dep te aıtýǵa bolady. Eń joq degende Londonnyń Eýropanyń basty qarjy ortalyǵy ekendigine eshkim daý týǵyzbaıdy.
Álemniń eń baı azamattaryn qazirgi London qalasy eń áýeli, mine, osy sońǵy aıtylǵan qasıetimen kóbirek tartsa kerek. О́ıtkeni, munyń aldyndaǵy zertteýlerde London dollarlyq mıllıoner turǵyndarynyń kóptigi jaǵynan Tokıo men Nıý-Iorkten keıin atalyp, negizinen úshinshi orynda júretin.
Álemdegi eń iri qarjy ortalyǵynyń qyzmeti londondyqtardyń turmysyna óte jaǵymdy yqpal etýde. О́ıtkeni osy arqyly qalaǵa qarjy molynan quıylýda. Qarjy ortalyǵynda tirkelgen júzdegen alpaýyt bankter men basqa da qarjy uıymdarynyń, olarǵa qyzmet kórsetýshi mekemelerdiń tóleıtin salyqtary bar. Munyń syrtynda jylma-jyl qanshama jumys oryndary ashylady.
CEBR ekonomıkalyq jáne iskerlik zertteýler ortalyǵynyń derekteri boıynsha, Londondaǵy qarjy ortalyǵy ornalasqan Sıtı ákimshilik-aýmaqtyq qurylymynda 2002 jyly 280 myń adam jumys istese, 2007 jyly mundaǵy qyzmetkerler sany 480 myńǵa, 2010-2011 jyldary 600 myń adamǵa jetken. Qazirgi ýaqyttary budan da artyp túsýi ábden múmkin. Jalpy alǵanda, Londondaǵy árbir besinshi jumys ornynyń qurylýynyń qarjy ortalyǵynyń qyzmetine tikeleı nemese janama qatysy bar dep aıtýǵa bolady.
Osydan 3-4 jyl buryn qyzymyz Nazerke Bolashaq baǵdarlamasy boıynsha osy Sıtı aýdanynda ornalasqan ýnıversıtette magıstratýrada oqyp edi. Sonda ýnıversıtet mańaıynan úsh bólmeli páterdiń bir bólmesin aıyna, bizdińshe alǵanda, 180 myń teńge tólep, jaldap turýyna týra keldi. Ol shyǵyndy bolashaqtyq túlekterdiń shet memleketterde oqýyn júzege asyrý úshin qurylǵan elimizdegi «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ kóterip aldy. Árıne, bizdiń eldiń kez kelgen qalasynan 180 myń teńge tólep, bólme emes, jeke páterdiń ózin jaldap alýǵa bolady. Al Londonda páterlerdiń jaldaý aqysy óte qymbat bolǵandyqtan ondaı múmkindik joq. Onyń ústine, fýnt sterlıngtiń qazirgi baǵamy boıynsha alsańyz, onda endi páterdiń bir bólmesi úshin qazir 180 myń emes, keminde 360 myń teńge tóleýge týra keledi. О́ıtkeni, ótken jyldyń sońyndaǵy baǵam ózgerisinen keıin teńgeniń quny eki esedeı tómendegeni belgili. Qyzymyzdyń aıtýyna qaraǵanda, bólmeni jalǵa bergen aǵylshynnyń Londonnyń ózinde 30-ǵa tarta páteri bar eken. Sonyń barlyǵyn syrttan kelýshilerge jalǵa beredi. Londondaǵy mıllıoner ataýlylardyń birsypyrasynyń qalaı paıda bolyp, qalaı baıyp otyrǵandyǵyn, mine, osy faktiden de ańǵarýǵa bolady.
Árıne, álemde mıllıonerler kóbirek shoǵyrlanǵan Londonnan basqa qalalar da barshylyq. Máselen, qolynda kem degende 10 mıllıon dollardyń aktıvteri bar mýltımıllıonerler qaı qalada kóbirek ómir súredi deseńiz, munda birinshi orynǵa eýropalyq Londonnyń emes, azııalyq Gonkong qalasynyń shyqqandyǵyn kóremiz. Joǵaryda aıtyp ketken New World Wealth konsaltıngtik kompanııasynyń zertteýleri boıynsha Gonkong qalasynda 15400 mýltımıllıoner ómir súrip jatsa, Londondaǵy mundaı baılardyń sany – 9700 adam.
Gonkongtegi qaltaly azamattardyń paıda bolý jaǵdaıyn zertteseńiz, taǵy da qarjy ortalyǵynyń qyzmetine tap bolasyz. Gonkong qarjy operasııalarynyń kólemi jaǵynan alǵanda London men Nıý-Iorkten keıingi álemdegi úshinshi, Azııadaǵy birinshi qarjy ortalyǵy sanalady. Mundaǵy ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy kólemi Ulybrıtanııa, Kanada, Avstralııa sekildi baqýatty elderden de asyp túsedi.
Osydan tórt-bes jyl buryn «Samuryq-Qazyna» qorynyń quramyndaǵy elimizdiń mańdaıaldy kompanııalarynyń basshylary Gonkongtyń qor bırjasyna kompanııalaryn tirketý maqsatyn kózdep, kelissózder júrgizý úshin Gonkongke bardy. Qazaqstandyq iskerler delegasııasyn sol kezderi «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary bolyp istegen elimizge tanymal qarjyger Aıdan Káribjanov bastap bardy. Osy saparǵa jýrnalıst retinde qatysqanymyzda Gonkongtyń tóbesimen bult jarǵan bıik-bıik záýlim úılerin, adamdarynyń jaıly turmysyn kórip qaıtqan edik.
Qazirgi Gonkongtyń turmystyq jaǵdaıy men álemdik qarjy ortalyǵy retinde qalyptasýy Ulybrıtanııamen tyǵyz baılanysty. Osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn sińiri shyqqan kedeıler mekeni Gonkongty Qytaıdan 100 jylǵa jalǵa alǵan Ulybrıtanııa ony damytyp, kemeline keltirip, 1997 jyly uly kórshimizge keri qaıtaryp berdi. Osy tusta Qytaı memleketiniń basshylyǵy danalyq tanytyp, kapıtalıstik Gonkongtyń saıası júıesine tıise qoıǵan joq. «Bir el – eki júıe» degen qaǵıdatty saqtaı otyryp, qaıta qosylǵan aýmaqqa erekshe ákimshilik aýdany mártebesin berdi. Sóıtip, Gonkong óziniń korporatıvtik zańdylyqtarynda burynǵysynsha aǵylshyndyq tártipti saqtap qala aldy. Bir jaǵynan qarqyndy damyp kele jatqan Qytaı ekonomıkasyna súıene otyryp, ekinshi jaǵynan qarjy ortalyǵynyń qyzmetine barynsha derbestik beretin aǵylshyndyq lıberaldyq zańdylyqtardy saqtaı otyryp, Gonkong baıyǵan ústine baıı tústi. Munda mýltımıllıonerlerdiń kóbirek shoǵyrlanýy da osy faktige baılanysty bolsa kerek.
Mine, osy eki jaǵdaı, baı da baqýatty adamdardyń kóbirek shoǵyrlanýy jaǵynan London men Gonkongtyń búkil álemdi jaryp, alǵa shyǵýy elimizdiń bolashaǵyna qatysty bizdi oıǵa qaldyryp otyr. О́ziniń ekonomıkalyq saıasatyn ózi belgileı alatyn derbes el bolǵandyqtan ári táýelsizdiktiń jıyrma bes jylynda jaqsy damý jetistikterine qol jetkizip, álemniń tanymal ekonomıkalyq sýbektileriniń birine aınalǵandyqtan bizdiń Qazaqstan da Elbasynyń basshylyǵymen jańa jetistikterge jetýdiń, el baılyǵyn eseleýdiń túrli joldaryn qarastyrýda. Sondaı mańyzdy sharalardyń biri – Astanany halyqaralyq qarjy ortalyǵy retinde qalyptastyrý maqsatynyń alǵa qoıylýy. Eger Alla sátin salyp, bul maqsatymyz júzege assa, onda bul tek Astana ǵana emes, búkil el halqynyń turmysyna da áser etetindigi aıqyn. Búgingi London men Gonkong jaǵdaıyn sonyń bir kýási retinde qarastyrýǵa ábden bolady dep esepteımiz.
Eń qarapaıym túsinikpen alsaq, halyqaralyq qarjy ortalyǵy degenimiz birneshe eldiń aýmaǵyn basyp ótetin aqsha ózeniniń basseıni sekildi. Basseın paıda bolsa, onyń jaǵalaýynda otyrǵan adamdar ne isteıdi? Basseınge kelgen balyqtardy aýlaı bastaıdy. Myqtylary keme jasap, kól ortasyna baryp, aý salyp, balyqtardy topyrlatyp túsirse, oǵan shamalary kelmegender jaǵalaýda turyp-aq kólge qarmaq salyp, tamaǵyn taba beredi. Mundaıda «ózen jaǵalaǵannyń ózegi talmas» degen atam qazaq.
Elde halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń paıda bolýy da, mine, osy ispettes dúnıe. Munda tek siz balyqqa emes, aqshaǵa qarmaq tastaısyz.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»