Máseleler sheshimin tapty

(«EQ», «Qaısybirin aıtasyń...». 2016 jylǵy 2 tamyz) «Qaısybirin aıtasyń...» atty Kámel Júnisteginiń «Egemenge» 2016 jylǵy 2 tamyz kúni shyqqan maqalasy aýdan ákimdiginde qaralyp talqylandy. Maqalada qoıylyp otyrǵan máseleler negizinen durys dep tabylyp tıisti bólimder men qyzmetterge onymen shuǵyldaný jóninde tapsyrmalar berildi. Kóterilgen problemalardyń kópshiligi biraz jyldan beri sheshilmeı kele jatqandyǵyn aıta kelip, osy jumystardyń qazirgi barysy týraly habardar etpekpiz. Aýyz sý máselesi boıynsha Aýdan ortalyǵy Aqsý-Aıý­lyda budan 10 jyl buryn jańa sý qubyry tartylyp, aýyldy sýmen qamtamasyz etý máselesi birjola sheshilgen bolatyn. Sodan beri turǵyndardyń 80 paıyzy úılerine sý kirgizip alyp, ıgiligin kórip otyr. Sanı­tarlyq-epıdemııalyq stan­sanyń laboratorııasy tarapynan aı saıyn júrgiziletin saraptamalar aýyz sýdyń sapasy jaramdy ekenin anyqtady. Burǵylanǵan 4 uńǵymanyń ekeýinen beriletin sý halyqqa jetkilikti. Ekeýi rezervte tur, árkez qoldanysqa daıyn. Osyǵan qaramastan, sý­dyń tu­shylyǵyn arttyrý maq­­­satynda aýyldyń batys ja­ǵynda bu­ryn anyqtalǵan tushy sý kózde­rin paıdalaný jobasy kún tárti­binen túsken emes. Alaıda ázir­ge belgili qor kólemi az, sý­dyń debıti sorǵy (nasos) qoıý­ǵa kel­meıdi. 2015 jyly 1,5 shaqy­rym jerden qosymsha taǵy 3 barlaý uńǵymasy burǵylandy. Olar 1 jylǵa monıtorıngtik baqylaýǵa qoıylǵan. Qory­tyn­­dysy ústimizdegi jyldyń aıa­­ǵyn­da belgili bolady. Nátı­jesi oń bolǵan jaǵdaıda bul uńǵymalardan rezervýarǵa qosymsha tushy sý berý jumys­tary júrgiziletin bolady. K.Júnisteginiń «SES degen mekeme bolýshy edi, sol qaı­da?» degen suraǵyna jaýap bere keteıik. Oblystyq bıýd­jetten ustalatyn bul mekeme qaıta qurylyp, ótken jyl­dan beri aýdan boıynsha tu­ty­nýshylar quqyǵyn qorǵaý bas­qarmasynyń quramyna engen. Sýdyń, tamaqtyń sapasyna sarap­tama júrgizetin la­boratorııa­lar da sonda, tek tap­syrys, suranys boıynsha jumys isteıdi. Sondyqtan sýdyń tazalyǵyna jaý­ap  bere­tin organ ónimdi ón­diretin kásiporyndardyń ózderi. Eki aýdan qosylǵanda Aq­adyr kentinde SES-tiń asa iri labora­torııalary, qurylǵylary bol­dy. Ony Shet aýdanynyń orta­lyǵyna kóshiretin oryn bol­ma­ǵandyqtan, másele únemi she­shilmeı keledi. Ǵımarat salatyn oryn belgilenip, jobalyq-smetalyq qujattary ázir bol­ǵanymen, respýblıkalyq bıýdjet qajetti qarajatty bere almaı otyr. Mańaıyndaǵy eldi meken­derdi qosqanda Aqsý-Aıýly okrý­ginde 5 myńnan astam ha­lyq tu­rady. Ondaǵy bar 3 toıhana shaǵyn, qazirgi talǵamǵa tolyq sáıkespeıtin. 2015 jyly iske qosylǵan eńseli de keń «Tilek» toıhanasy halyqtyń suranysyn qanaǵattandyryp, bir­neshe adamdy jumyspen qamtyp otyr. Buryn ol jerde eski bazar bos turdy. Kásipker azamattar sol oryndy alyp, paıdaǵa jaratty. Tek mańaıyn abattandyrý qajet. Sol jerden 50-60 metr jerde bos jatqan alańǵa ótken jy­ly skver salyndy, keleshekte or­tasyna Derbisaly batyrdyń eskert­kishin qoıý josparlanyp otyr. K.Júnisteginiń taǵy da bir qoz­ǵaǵan máselesi – aýdan orta­lyǵyndaǵy qatar jatqan Shor­tanbaı jyraý men Derbisaly batyr kósheleriniń arasyn qo­satyn kóshe salý. Búginde bul bas kósheler eki kóldeneń kó­shelermen jalǵasqan. О́se túsken avtokólik aǵynyn azaıtý maq­satynda osy kóshelerdiń bas jaǵynan aınalma jol jasalýda. Jol kelesi jyly asfalttalmaq. Al aýyl ishinen tikeleı jol salý mol qarjyny, ınjenerlik jobany talap etedi. Basty eki kó­sheniń arasyn ortasynan sý aǵatyn jalpaq ózek, saı bólip tur. Saıdyń eki jıegine úıler salynyp ketken. Internattyń jaǵdaıy týraly Aýdan ortalyǵyndaǵy eki mek­tepte ınternatta jatyp oqı­tyn 30-40 bala bar, alaıda ınternat úıiniń aýyldyń bir shetinde, alys bolýy úlken yńǵaısyzdyq týǵyzýda. Másele jyl saıyn qoıylǵanymen, barlyǵy qarjyǵa tireledi. Búginde qatar turǵan eki orta mekteptiń janynan jańa ınternat salý úshin qajetti jer telimi belgilendi. Atalǵan jer ýchaskesin rásimdeýge jáne jobalyq-sme­ta­lyq qujattar jasatýǵa bıýdjetten qarjy bólinbekshi. 2017 jyly qar­­jylandyrý máselesi sheshilse, ın­ternat qurylysy bastalatyn bolady. Maqala jarııalanǵan ara­lyq­­ta onyń avtory kótergen eki prob­lemanyń sheshimin tapqanyn habarlaımyz. Birinshisi – 1932 jyly ashar­­shylyqta qyrylǵan adam­dardyń basyna jańa memo­rıaldyq es­kert­kish ornatylyp, onyń res­mı ashylýy Qazaqstan Konstı­týsııasy kúni, «Aq oramal» ak­sııasy aıasynda salta­natty ári qaraly jaǵdaıda ótkizildi. Memorıaldyq keshen­  lentasynyń qıylýyna K.Jú­nisteginiń ózi qatysty. Árýa­q­­­tar jatqan oryn qor­shaldy. Ekinshisi – sol zulmat jyldary balalar úıi bolǵan eski úı keıin jeke adamdarǵa turǵyn úı re­tinde berilgen bolatyn. Durys us­tamaǵandyqtan, úıdi apattyq jaǵdaıǵa keltirgen úı ıelerimen kelisim jasalyp, qıraǵan shatyr syrylyp tas­taldy. Bir qabatty ǵımarattyń qalǵan bóligi saqtalyp, syrtyna memorıaldyq taqta qoıý uı­ǵaryldy. Úı myqtap qorshaldy. Maqalada qozǵalǵan basqa da máseleler boıynsha mynany habarlaımyz. Maqala avtory kótergen, tushy sý qoryna jaqyn jerdegi tóbeniń ústine máıitti jerleý toq­tatyldy. Ol jóninde aýyl tur­ǵyndarymen túsinik jumys­tary júrgizildi. Al aýyl orta­syndaǵy jalǵyz bulaqtyń ma­ńaıyna jurt burynnan úıler salyp, 30-shy jyldardan beri me­kendegen. Aýdan basynda káriz júıesi joq bolǵandyqtan, 300 metr jerden ashylǵan je­kemenshik monsha septıkpen jumys isteıdi. Bulaqtyń basy kúrdeli jóndeýden ótkizilip, abattandyryldy, mańaıyna taqta tastar tóselip, qorshaldy. Osy bulaqtyń basyna já­ne Sherýbaı-Nura ózeniniń ja­ǵasyna sý qorǵaý aımaǵyn las­tamaý, kólik quraldaryn jýmaý týraly eskertý taqtaıshalar or­na­tyldy. Bul iske jergilikti polısııa da tartyldy. Muhıt MUHTAROV, Shet aýdany ákiminiń orynbasary Qaraǵandy oblysy