Qazaqstan Respýblıkasy Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin, ıaǵnı 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda óziniń táýelsizdigin jarııalaı otyryp, óz memlekettiliginiń salystyrmaly túrde alǵanda óte qysqa kezeńinde úlken áleýmettik, saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrdy jáne Ortalyq Azııadaǵy asa mańyzdy eldiń birine aınaldy. Qazaqstan jan basyna shaqqandaǵy IJО́-in 700 AQSh dollarynan 13 600 AQSh dollaryna deıin arttyryp, eldegi damý men turaqtylyqtyń negizinde óziniń maqsatyn aıqyndap aldy jáne básekelestik turǵysynan alǵashqylardyń qatarynda aldyna álemdegi asa damyǵan 30 memlekettiń sapyna qosylý mindetin qoıdy.
Búginde Qazaqstanda turaqtylyq pen túsinistiktiń arqasynda túrli etnostyq toptar men dinı senim-nanymdaǵy adamdar bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, dostyqtyń temirqazyǵyn bekemdeı túsýde. Al eldegi Qazaq halqy sanynyń úlesi 65 paıyzdy qurasa, jalpy turǵyndar 17 mıllıonnan asyp jyǵylady. 2014 jyly Qazaqstan jahandyq beıbitsúıgish ındeksiniń jyl saıynǵy kórsetkishi boıynsha 99-orynda turaqtasa, ótken jyly 86-orynǵa, al bıyl tipti 75-orynǵa kóterildi.
Beıbitshilik pen tynyshtyqtyń jáne turaqtylyqtyń negizindegi damýynyń nátıjesinde Qazaqstan ótken 20 jyl ishinde shetel ınvestorlary úshin, qarapaıym tilmen aıtqanda, tartylys ortalyǵyna aınaldy desek, qatelespeıtinimiz anyq. Osy oraıda Qazaqstanǵa quıylǵan tikeleı shetel ınvestısııalarynyń kólemi 200 mıllıard AQSh dollaryna jetip otyr.
Syrtqy saıasattaǵy mýltıperspektıvaly tıimdilik
Qazaqstan kópqyrly jáne beıbitsúıgish syrtqy saıasat ustanyp keledi. Máselen, eldiń Reseımen shekarasy 14 myń shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Qytaımen jáne basqa da eldermen shekaralasady. Astana olardyń barlyǵymen strategııalyq qarym-qatynas ustana otyryp, óziniń baılanystaryn AQSh-pen, Eýropa elderimen jáne Islam álemimen nyǵaıtýdy da umytqan emes. Osy salada teńdestirilgen mańyzdy saıasat júrgizip kele jatqan Qazaqstan burynǵy Keńes Odaǵy respýblıkalarynyń ishinde, Islam álemi elderinde alǵash bolyp EQYU-ǵa tóraǵalyq etti. Islam yntymaqtastyǵy uıymyna basshylyq jasady.
Endi EKSPO-2017-niń ıesi retinde osy halyqaralyq úlken sharany ótkizýge jan-jaqty daıyndyq ústinde. EKSPO-nyń óziniń aýqymy jóninen álemdegi úshinshi shara bolyp sanalatynyn qaperge sala keteıik. Atalǵan halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmege 5 mıllıonnan astam adam keledi dep kútilip otyr. Osy maqsatta qazirgi kezde negizgi taqyryby «bolashaqtyń energııasy» bolyp tabylatyn jańa da zamanaýı kórme ortalyǵynyń qurylysy salynýda. El astanasynyń qaq tórinde oryn tepken kórme alańy EKSPO-2017 aıaqtalǵan soń eldiń bas qalasynyń kórme týrızmi nysany retindegi shebin nyǵaıta túsetin bolady. Bul tabystardyń barlyǵyna Qazaqstan óńirdegi alǵashqy el bolyp qol jetkizip otyr.
Tarıh pen týrızm eli
Sońǵy kezderi túrli elder, onyń ishinde Qytaı da bar, tarıhı Jibek jolyn qalpyna keltirýge kúsh-jiger jumsap jatyr. Al Qazaqstan Jibek joly marshrýtynda ózgeniń nazaryn ózine strategııalyq jáne geosaıası ornalasýymen aýdarady jáne jerasty qazba baılyqtary turǵysynan kelgende álemdegi asa baı elderdiń qatarynan sanalady. Máselen, Qazaqstan munaı men tabıǵı gaz qory boıynsha álemde 12-oryn alady. Qýat kózderinen túsken paıdanyń arqasynda elde keń kólemdi qurylys jumystary qanat jaıyp, joldar men kópirler salyndy.
Týrızm salasynda da aıtarlyqtaı tabysqa jetken Qazaqstan týrısterdiń nazaryn óziniń biregeı arheologııalyq týyndylarymen de ózine aýdaryp otyr. Qazirgi tańda elde 9 myńnan astam tarıhı týyndylar bar dep esepteledi. Túrli oblystar men qalalardaǵy kóptegen týyndylar IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynǵan, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha júzege asyrylyp kele jatqan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń arqasynda qazaqtyń tarıhy men mádenıetiniń tanymaldyǵy álemde barǵan saıyn arta túsip otyr.
Álemde Nazarbaevtyń alar orny aıtarlyqtaı
El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev – kópqyrly jáne óńirlik aýqymnan asyp ketken kóshbasshy. Búginde ol tek óz eli ǵana emes, búkil óńirdiń turaqtylyǵy men damýynda sheshýshi ról atqaratyn tulǵa bolyp tabylady. Nazarbaev qol jetkizgen deńgeıdi túsinip, ony kelesi urpaqqa berý úshin bul kóshbasshynyń biregeıligine ekpin túsirý kerek. Nazarbaev táýelsizdik jarııalanbaı turyp, KSRO depýtattarynyń sezinde bylaı degen bolatyn:
«El demokratııalandyrý týraly ádemi sózderge qaqalyp-shashalyp jatqan kezde, bir úzim nan úshin Eýropanyń baı «ústeline» kóz súzý bastalǵan tusta mundaı saıasatpen esh kelise almaımyn. Qazaqstan eshqashan eshbir óńirdiń qoltyǵynda ketpeıdi jáne eshqashan bireýdiń inisi bolmaıdy». Nazarbaev, sondaı-aq, jańashyldyqqa jany qushtar kóshbasshy retinde Sıngapýrdyń, Ońtústik Koreıanyń, Malaızııa men Túrkııanyń úlgi-ónegesimen rýhtandy. Ol óziniń bilimin ekonomıka, tarıh, saıasat jáne ǵylymnyń basqa da salalarynda tereńdete túsip, eldiń 2030 jylǵa deıingi damý josparyn túzdi. Osy arada eldiń yntymaqtastyqqa, ıntegrasııaǵa, turaqtylyq pen beıbitshilikke negizdelgen syrtqy saıasatynyń irgetasyn qalady.
Shyn máninde, Qazaqstan qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq derjava edi. Alaıda, Memleket basshysy sarabdaldyq tanytyp, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jaýyp qana qoımaı, qoldaǵy ıadrolyq arsenaldan da óz erkimen bas tartty. Belsendi is-qımyl tanytqan Nazarbaev, sonymen qatar, óziniń kóregendiginiń arqasynda ekonomıka men áleýmettik saladaǵy kóptegen kókeıkesti problemalardy der kezinde eńserýge qol jetkizdi. Nazarbaevtyń osy qyry Qazaqstannyń qandaı da bir ishki janjaldarsyz ilgerileýine múmkindik berdi.
Sonymen bir mezgilde, Nursultan Nazarbaev sımbıotıkalyq kóshbasshy deýge laıyq is-áreketter de tanyta bildi. Atalǵan túsinik ákimshilik ómirge tiri organızmder arasyndaǵy úılesimdilikti nyshandaıtyn termın retinde beıimdelgen bolatyn. Osylaısha ol, qalaıtyn bolsań, álemde barlyq dinder men etnostarǵa beıbitshilik pen kelisimde ómir súre alatyndaı jaǵdaı jasaýǵa bolatynyn aıǵaqtap, osynysymen búkil álemniń nazaryn ózine aýdardy. Atalǵan úderis Nazarbaevtyń álemdik saıası sahnada kóregen kóshbasshy retindegi shebin shyn máninde nyǵaıta tústi. Sóıtip, óńirde damýdyń Nazarbaev qoldanǵan ádisteri men tásilderi Shyǵys pen Batysty biriktiretin ıntegrasııalyq úderisterdiń tartymdylyǵy úshin alǵyshart jasady. Osy negizde Reseı, AQSh jáne Qytaı sekildi jahandyq aýqymdaǵy kúshter qazaq dalasynda teńdeı tıimdilik qaǵıdaty boıynsha kezdesýge múmkindik aldy.
Turaqtylyq pen qaýipsizdikten asqan bıik maqsat joq
Álemdegi ekonomıkalyq silkinister, sondaı-aq, munaı baǵasynyń túsip ketýi EýrAzEQ elderinde, tutastaı alǵanda Qazaqstan ekonomıkasynda da, belgili bir deńgeıde qıyndyqtar týǵyzyp otyr. Alaıda, «Ortalyq bank» pen «Samuryq-Qazyna» qorynda jınaqtalǵan senimdi ulttyq rezervtiń bolýy atalǵan úderisti salystyrmaly túrde jeńil eńserýge múmkindik týǵyzýda. Bul arada Prezıdent Nazarbaevtyń atalǵan qordy qura otyryp, jahandyq deńgeıde osyndaı yqtımal tótenshe jaǵdaılardyń oryn alýy múmkin ekendigin eskergeni ańǵarylady. Munaıdan tysqary sektorlardy jandandyrý boıynsha qolǵa alynyp jatqan bastamalar tabysty júzege asyrylǵan jaǵdaıda, ıaǵnı ekonomıkanyń tıimdiligin arttyratyn jobalarmen qatar, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalar óz nátıjesin beretin bolsa, taıaý bolashaqta Qazaqstannyń ornyqty damý men ósý maqsattaryna qaraı senimdi túrde qadam basatyny kúmánsiz.
Ekonomıkalyq turaqtylyq pen ekonomıkanyń sektorlaryn ártaraptandyrý eldiń saıası jáne áleýmettik turaqtylyǵy men tutastyǵyn buzǵysy keletin belgili bir toptardyń mysyq tileýine tıisti jaýap bolyp tabylmaq. Nazarbaevtyń kóshbasshylyǵymen Qazaqstannyń búginde Ortalyq Azııadaǵy, eger keń aýqymda qarastyratyn bolsaq, búkil Eýrazııadaǵy sheshýshi memleket bolyp otyrǵanyna kóz jetkizesiń. EýrAzEQ-tyń beriktigi jáne óńir elderiniń syrtqy álemmen ıntegrasııalanýy birinshi kezekte Qazaqstannyń turaqtylyǵy men damýyna táýeldi. Demek, Qazaqstanǵa qarsy baǵyttalǵan terrorızm men ózge de qaterlerdiń qaýpin joıý búkil Eýrazııanyń basymdyǵy bolýy tıis.
Kýrshad ZORLÝ,
«Yeni Cag» gazetiniń jýrnalısi