Buryn da, qazir de Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan agrarlyq ózekti máseleler boıynsha birshama is-sharalar atqarylyp keledi jáne olardyń mańyzdylyǵy esh kúmán týdyrmasa kerek.
Degenmen, Elbasymyz da birneshe márte aıtyp kele jatqandaı, aýyl sharýashylyǵyna memleket tarapynan aıtarlyqtaı qoldaý, kómekter kórsetilip jatqanymen, olardyń qaıtarymynyń oıdaǵydaı bolmaı otyrǵandyǵy aýyl sharýashylyǵy ǵalym-mamandaryn oılandyrýy tıis.
Búginde aýyl sharýashylyǵy salasyn sýbsıdııalaý júıesiniń kóptaraptylyǵynan, ıaǵnı aýylsharýashylyq ónimderi, mal, daqyldar jáne sharýashylyq qurylymdary túrleri boıynsha jeke-jeke atqarylýy bul baǵytta memlekettik retteý, baqylaý tetikteri tıimdilikterin tómendetip, aýylsharýashylyq óndirisinde eńbek ónimdiligi men ónim kólemin arttyrýǵa bálendeı áser ete almaı otyr. «Ala qoıdy bóle qyryqqan júnge jarymaıdy» degendeı, bul úrdis ári qaraı da jalǵasa beretin bolsa, elimizde keleshekte, ásirese, mal sharýashylyǵy ónimderin syrttan satyp alý tıimdi bolatyn jaǵdaıǵa kelýimiz ábden múmkin.
Sondyqtan da, memlekettik sýbsıdııalaý júıesi úsh baǵytpen shektelýi kerek sııaqty. Sondaı-aq, sýbsıdııalaý tártibi, jalpyǵa túsinikti jaǵdaılarǵa baılanysty, aqshalaı emes, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge, olardyń menshiktik, qurylymdyq erekshelikterine qaramaı, maqsatty qyzmetter kórsetý jolymen atqarylýy tıimdi bolady.
Demek, birinshi ári basty baǵyt túrli aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshiler paıdalanatyn jerlerdiń topyraq qunarlylyǵyn, jaıylymdyqtar men shabyndyqtardyń malazyǵyndyq qundylyǵyn turaqty jetildirip otyrý bolýy kerek.
Osyǵan oraı, respýblıkalyq, oblystyq deńgeılerde ortalyqtandyrylǵan qarjy qory esebinen bul sharany arnaıy qurylǵan sharýashylyq qurylymdary arqyly atqarý tıimdi bolar edi. Mysaly, buryn oblystyq deńgeıde qurylǵan «Plodorodıe», «Selhozhımııa», «Selhozvodosnabjenıe» degen birlestikter óńirdiń aýylsharýashylyq jerleri qunarlylyǵyn arttyrýǵa, sýlandyrýǵa qatysty máselelerdi ońtaıly sheship otyrdy. Sýbsıdııalaýdyń ekinshi baǵyty – asyl tuqymdy mal bastaryn, joǵary sapaly dándi daqyl, malazyǵyndyq ósimdikter tuqymdaryn satyp alýǵa kómek kórsetý bolǵany jón.
Úshinshi baǵyt aýylsharýashylyq óndirisin ınnovasııalyq ónimdermen qamtamasyz etý dep aıtar edim.
Bul usynylyp otyrǵan sýbsıdııalaý júıesi aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerdiń túr-tústerine qaramaı óndiriske qajetti jaǵdaılardy qamtamasyz etip, básekelestikke laıyqty aýylsharýashylyq ónimderin óndirýge jol ashady.
Búginde tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, shaǵyn, jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary jalpy aýylsharýashylyq ónimderiniń basym bóligin (67%) óndirip otyrǵanymen, sońǵy jyldary olardyń úles salmaǵynyń tómendeýi baıqalady. Demek, bul úrdis keleshekte jalǵasa beretin bolsa, aýyl turǵyndarynyń qatary sırep, tabıǵı taza aýylsharýashylyq ónimderiniń kólemi de azaıatyny aqıqat.
Osyǵan oraı bul problemalardy sheshýdiń eki joly usynylady: birinshisi – búginde resmı emes túrde taýarly aýylsharýashylyq ónimderin óndirýmen aınalysatyn shaǵyn, jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtaryna memlekettik qoldaý júıesin qalyptastyryp, materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýde jandy kómekter kórsetip, shaǵyn kásipkerlik qurylym mártebesine aýysýyna (transformasııa) yntalandyrý, ekinshisi – shaǵyn, jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary negizinde aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurý.
Búginde tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, ekinshisiniń tıimdiligi men tájirıbede ıgerilý múmkindigi joǵary. Degenmen, aýyldyq eldi mekender kóleminde aýylsharýashylyq kooperatıvterin, atap aıtqanda, jaıylymdyq jerler qunarlylyǵyn arttyrýǵa, mal azyǵyn daıyndaýǵa jáne ónimderdi qabyldap, saqtaýǵa, t.b. qyzmetter atqarýǵa qajetti arnaıy tehnıkalarmen, qondyrǵylarmen jabdyqtaý úshin aıtarlyqtaı qarjylyq kómek qajet bolady. Osydan da bolar, keıbir óńirlerde jańadan qabyldanǵan «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» Zańdy oryndaýdy ǵana maqsat etip, «Mal tuqymdaryn jaqsartý» baǵdarlamasy esebinen kún kórip otyrǵan sany bar, sapasy joq aýylsharýashylyq kooperatıvteri jeterlik. Sondyqtan aýyldyq eldi mekenderdegi áli de bolsa jete túsinbeýshilik jaǵdaılardy eskerip, úsh nemese besjyldyq baǵdarlama aıasynda, birinshi jyly elimizdiń ár óńirinde bir-birden aýylsharýashylyq kooperatıvterin qanatqaqty joba retinde, tájirıbeli ǵalym-mamandardy qatystyra otyryp qursa, tıimdi bolar edi.
Kákimjan SARHANOV,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory