Maıtalman

Boıy bir qaraǵanda alasa kóringenimen, músini som bolattan quıylǵandaı shymyr da nyq, balýan poshymdas, janarynan jiger men qaısarlyq oty ushqyndap turǵan osy bir jigit aǵasymen tanysqanyma 3-4 jyldyń ǵana júzi bolypty. Alaıda aýzyn ashsa júregi kórinip turatyn aqkóńil, adamdy jatyrqamaı, ózine eriksiz tartyp turatyn erekshe bir qasıetinen be, áıteýir á degennen shúıirkelese sóılesip, biri-birimizdi burynnan biletindeı jaqyndasyp ketken edik. Ákem Kenjebaı Uly Otan soǵysynan múgedek bolyp oralǵandyǵyna qaramastan, qan maıdannan kele salysymen eńbek maıdanyna qyzý aralasyp ketipti. Kolhozda brıgadır, mal dárigeri, basqarma basshysy bolyp qyzmetter atqardy. «Bári de maıdan úshin, bári de jeńis úshin» uranymen, barlyq kúsh-qarajat jeńis jolyna jumyldyrylǵan eldiń hal-jaǵdaıy belgili emes pe? Soǵys turalatyp ketken sol kolhozda bizder – oqýshylar kádimgideı-aq jumys kúshi edik. Sol sharýalardyń bárin «qyńq» demeı atqaryp, mekteptegi oqýymyzdan da shet qal­ǵanymyz joq. «Oqysam, bilsem» degen talpyný qasıetteri meniń ǵana emes, qatar­las­tarym­nyń báriniń boıynda jetip-artyla­tyn. Iá, Musekeńniń áńgimesinen uqqanym «jattyǵýda aýyr bolsa, maıdanda soǵysý jeńil bolady» degen qaǵıdany berik ustanǵan Kenjekeń balasynyń eńbekke erte tóselip, shynyǵýyna, úırenýine basa kóńil aýdarǵan eken. Musekeńniń qaı isti qolyna alsa da sodan nátıje shyǵarǵansha tynym kórmeı eńbektenip, qajyrlylyq tanytýy, ár istiń yńǵaıyn taba bilý qasıetteri ákeniń tálimi, úlgi-ónegesi men tárbıesiniń jemisi ekendigi anyq. «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» degen halyq máteli osyndaıdan aıtylsa kerek. Kenjekeńniń: «Jumystyń jamany joq. Eńbekte erinbeseń – jemisin jeısiń. Kimniń aldynda bolmasyn, mereıiń ústem bolady. Qıyndyqqa moıymasań – jeńiske jetesiń» degen qaǵı­dasyn keıipkerimiz bala kezden mıyna sińirip, berik ustandy. Musekeń keńestik kezdegi sosıalıstik josparly ekonomıka men jańa zamandaǵy naryqtyq ekonomıka talabynyń aıyrma­shylyǵyn erte túsindi. Jergilikti jerdiń erekshelik, suranys, talaptary eskerilmeı, qarabaıyr tásilmen eńbek etýdiń ýaqyty ótkenin anyq bildi. Sondyqtan ómirlik tájirıbesi men oqyǵan, toqyǵan bilimin paıdalanyp, taldaý arqyly isti ǵylymı-tehnıkalyq progress baǵytynda júrgizýdi aldyna maqsat etip qoıdy. О́rkenıetti el­derdiń zamanaýı eńbek úderisterin óndiriste qoldanýdy kózdedi. Isti neden bastady? Sonaý 1990 jyldyń basynda eldegi jos­parly ekonomıka kúırep, el ne isterin bilmeı dal uryp, sharýashylyqtar shashylyp qalǵan tusta «Marjan» aýylsharýashylyq kooperatıvin qurdy. Ár jerden qoı, iri qara satyp aldy. Alǵashqyda alǵan sýarmaly, biraz jaıylym jerleri azdyq etkendik­ten, ony keńeıtip, kólemin 12 myń gektarǵa jetkizdi. Kásipkerligi keń qanat jaıýy úshin kooperatıvin «Kóktóbe», «Nurlan», «Shahıda» sharýa qojalyqtaryna bóldi. Olardyń árqaısynyń ózindik baǵyty, bekitilip berilgen mindetteri bar. Máselen, ár sharýashylyqtyń qaramaǵynda 1800 gektardan jeri, onyń 60 gektary sýarmaly, 300 gektary óńdelip, 1500 gektar shabyndyq alqapta maldyń qystyq jem-shóbi ázirlenedi. Jaz jaılaý, qys qystaý bolatyn ıelik jerler zańdastyrylyp, maldardyń qotyr, aýsyl sııaqty juqpaly aýrýlardan aýlaq bolýy úshin királınge toǵytý, egý alańdary salynyp, saqadaı saı etip jasaldy. Táýbe, Museke Kenjebaıuly basqarǵan «Taldyqorǵanet» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıviniń shujyq, konservi, et pen kespe ónimderi oblysymyzda ǵana emes, Almaty, Qapshaǵaı, Tekeli qalalarynda úlken suranyspen ótedi. Sol maldárigerlik, sanıtarlyq saqtyq sharalardyń memlekettik standartqa saı júrgizilýiniń nátıjesinde, túlikterdiń tól basy kóbeıip, ónip-ósip otyr. Mysaly, Musekeńniń ıeligindegi alqapta 750 bas zeńgi baba urpaqtary mań-mań basyp, jelinderi jer ıiskep sánimen jaıylsa, 2000-nan astam qoı babymen baǵylyp, 300-den asa mal asyly jylqy jaılaýdyń kórki bolyp, qysta kók muzda kóbik shashyp, oınaq salyp júr. Mal tuqymyn asyldandyrý máselesin búkil elimiz boıynsha memleket deńgeıinde júrgizýdi Prezıdentimiz tapsyrma etip belgiledi. Asyl tuqymdy maldardy sonaý Amerıka, Kanadadan aldyrý qanshalyqty tıimdi ekeni qaıdam, ózimiz sıyrdyń asyl tuqymdy «Áýlıekól», qoıdyń «Edilbaı» tuqymyn qup kórip otyrmyz. Bular jergilikti jerge, tabıǵatymyzǵa, ózimizdiń jem-shópke úırengen eń qolaıly tuqymdar. Qazir bizde «Áýlıekólden» 180 bas, «Edilbaıdan» 1000 bas asyl tuqymdy analyq maldar bar. Bu­ıyr­sa, mal tuqymyn asyldandyrýdy ári qaraı jalǵastyryp, tórt túli­gi­mizdi túgel asyldandyrmaqpyz. Asyl tuqym­dy mal degeniń – sapaly, mol ónim alýdyń kepili. Iаǵnı, ózindik qunyn tómende­tip, tu­tynýshyǵa baǵasy arzan sapaly et ónim­derin alýǵa múmkindik týǵyzý deıdi Musekeń. «Keshegi jetken jetistigiń erteńgi kúnge norma bola almaıdy» qaǵıdasymen ómir súretin Musekeń qol jetken tabysyna «boldym, toldym» dep toqmeıilsimeı, ár isin ár­men qaraı jetildirip, kásipkerlik aıasyn ke­ńeı­te túsýdi aldyna maqsat etip qoıǵan jan. О́ıtkeni naryqtyń, ýaqyttyń talaby solaı. Mal bordaqylaý kesheni, búkil qural-jabdyqtarymen veterınarlyq laboratorııa, kúnine 300 bas qoı, eshki, 70-80 basqa deıin iri-qara malyn soıý múmkindigi bar qasaphana, ár aýysymda 1000 bólke nan, qalash-toqash pisiretin naýbaıhana, sol sııaqty aýysym saıyn 500 kılo ártúrli suryptaǵy kespe ónimderin shyǵaratyn shaǵyn zaýyttan basqa, ár jumys kúninde 500-600 kılo qumyq, aq­talǵan arpa, 10 tonnaǵa deıin un shyǵarý múmkindigi bar dıirmen el ıgi­ligine jumys jasap tur. Odan basqa, ár aýysymda bir ton­naǵa sheıin shujyq, 3,5 tonna óndiretin konservi sehy, syıym­dylyǵy 15 tonna toń­azyt­qysh et-konservi ónimderiniń buzyl­maı, tutynýshyǵa óz sapasymen jetkizilýine qyzmet etedi. «Naryq talaby» demekshi, Museke Ken­je­baıuly Prezı­den­timizdiń «Inno­vasııalyq ındýstrııalyq jobalardy iske qosý arqyly ekonomıkany kóterýdi maqsat etip qoıýymyz kerek», degen sózin ózine berilgen tapsyrmadaı qabyldaǵan edi. Mine, osy talapty júzege asyrý, naryqtyń suranysyn qanaǵattandyrý úshin qurylys ındýstrııasyna da den qoıǵan bolatyn. Aldymen, kórshi Qytaı eline kirpish shyǵarý zaýytynyń tehnologııasymen tanysýǵa baryp, zaýyttyń jobasyn, tehnıka-ekonomıkalyq qujattaryn jınap ákeldi. Eń birinshi esep-qısap jónindegi bilimdi de senimdi kómekshisi, jan-jary Shahıdamen aqyldasty. Erteńinde tehnolog, ınjener, mehanık, keńesshi sııaqty mamandardy jınap, «plıýs-mınýstardyń» bárin eseptedi. Jergilikti tabıǵat jaǵdaıyn, shıkizatpen qamtamasyz etý, kólik shyǵyndary, tutynýshylardy taýyp, satý múmkindikterin búge-shúgesine sheıin shotqa salyp, keńesti. Bári biraýyzdan «maqul» des­kennen keıin ǵana kirpish zaýytynyń qurylysyna kiristi. Zaýyttyń qazirgi tańdaǵy óndiristik qýaty kúnine 25-30 myń dana bolsa, ár maýsymda 5 mıllıon danadan astam kúıdirilgen kir­pish shyǵaryp otyr. Aıta keterligi, bul ónimge suranystyń kóptigi sonsha, alýshylar aldyn ala kezekke jazylyp qoıady eken. Iá, Musekeń basqarǵan kópsalaly kásiporynda eńbek­ker­lerge ózderi óndirgen ónimniń ózindik quny boıynsha et, un, kespe, konservi, shujyq sııaqty azyq-túlikteri arzan baǵamen bosatylady. Ár jumys ornynda, máselen, egin, mal azyǵyn daıyndaý jumysyndaǵylar úshin, dala qosynynda, sondaı-aq, shaǵyn zaýyt, kirpish ındýstrııasynda eńbek etetinderge úsh mezgil tamaq, bir mezgil bel sýytyp, tynyǵý úshin demalys oryndary jabdyqtalǵan. Ardagerlerdiń mereıtoıyn toılaý, eńbekkerlerdiń balalaryn úılendirý, turmys­qa uzatý, taǵy da basqa qýanyshty sharalarǵa Musekeń turaqty túrde qarjy bólip, qamqorlyq tanytyp otyrady. Sondyqtan, ár adam óz jumys ornyn baǵalaıdy. Adal eńbek etip, basshynyń senimin aqtaýǵa baryn salady. Aýylynda óz qarjy­syna meshit salýy, múgedekter men turmysy tómen jetim-jesir­lerge qaıyrymdylyǵy, aýdan, oblysta ótetin sport, mádenı sharalarǵa demeýshi bolyp, kómek kórsetýi – naǵyz azamat­qa tán qasıet. Júzden astam adamdy jumyspen qamta­masyz etip, olardyń «áleýmettik paket» sharttary men mindet­temelerin buljytpaı oryndap otyrǵan, qolǵa alǵan qaı sharýany bolsyn dóńgeletip alyp ketetin besaspap basshy Museke Kenjebaıulyn oblys jurtshylyǵy «óz isiniń maıtalmany» dep biledi. 1974 jyldyń kógildir kóktemi. Oblys ortalyǵy – Taldyqorǵan tórindegi «Jetisý» toıhanasynda ótip jatqan eki jastyń úılený toıy ústinde orta boıly, taldyrmash kelgen, aqsary ádemi qyz Musekeńdeı symbatty, qylshyldaǵan jas jigittiń qyraǵy kózderine ottaı basyldy. Arýdyń kóktemniń kúnindeı shýaq shashqan qos janarynan meıirim shýaǵy aınalaǵa tarap, júris-turysynan asa bir ınabat pen mádenıettilik, ádeptilik pen tárbıelik lebi esip tur. – Qaryndas, sizdi bıge shaqyrýǵa bolar ma eken? – Nege bolmasyn... – dep jyly jymıǵan qyzdyń ádemi kúlkisi jigittiń júregine ystyq shoq túsirip jibergendeı, bu­ryndar basynan ótkerip kórmegen erekshe tolqynys sezimge bóledi. Qypsha beldi, sulý músin arýdy vals áýenimen shyr aınaldyryp, osy lázzat sáttiń taýsylmaýyn jan-júregimen qalaǵan Museke qushaǵyndaǵy qyzǵa ımene til qatty: – Bul Qyz Jibekteı arýdyń aty kim boldy eken? – Esimim – Shahıda – dep nazdana kúlgen sulýdyń qońyraý syńǵyryndaı daýsy da ádemi eken. – Meniń atym Museke... «Osyndaı ádemilik pen úılesimdik bir adamnyń talboıynan tabylady eken-aý», dep oılap úlgergen jigit sol kúni kóńilin baýrap, júregin jaýlap alǵan has sulýdy toı sońynan úıine jetkizip saldy. Biraz ýaqyt kezdesip, birin-biri jaqsy bilisip, túsinisip, syralǵy bolǵan jadyraly jazdyń aıly túninde Museke qolyndaǵy bir býma raýshan gúlimen qosa qyzǵa óziniń júrek kiltin usyndy. «El maqtaǵan jigitti qyz jaqtaǵan» demekshi, mádenıetti, ózi seri de márt, ańqyldaǵan abzal azamatty Shahıda da shyn kó­ńilmen qalap, kezdesip júrgen 3-4 aıdyń júzinde oǵan jú­reginiń tórinen oryn bergen-di. Gúlderi jaıqalyp, qustary mahabbat jyryn tókken tamyzdyń bir tamyljyǵan keshinde bir-birine yntyq eki jas úılenip, shańyraq kótergen bolatyn. – Qos qarǵamnyń ekeýi de zańger bolyp jemisti eńbek etip júr. Nurlanymnan Ámir esimdi, Marjanymnan Kámıla, Álıhan, Temirlan atty nemereler súıip otyrmyz. Táýbe, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn. Urpaqtarymyz – ómirimizdiń jalǵasy ǵoı. Atasy da, ózim de osylarǵa tálimdi tárbıe berip, úlgili ónege kórsetýge barymyzdy salamyz. Bala degen jas óskin tal ispettes. Qalaı tárbıelep ósirseń – solaı bolyp qalyptasady. «Atańnyń balasy bolma, adamnyń balasy bol» demekshi, «Qazaqstan» atty táýelsiz eldiń bir kirpishi bolyp qalansa – sol bizdiń eńbegimizdiń, tárbıemizdiń tekke ketpegeni», – deıdi Shahıda ana shýaq shashqan oıly kózderin alysqa tigip. Ǵabdýl-Sábıt IýSÝPOV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Almaty oblysy