Qoly da, júregi de altyn adam

Qazaqta jaqsy degen atqa ilikkender az emes. Biraq sol jaqsylar ýaqyt aýysqanda qaıta suryptalyp, qaısybiri emtıhannan qulaǵandaı júgen-quryqsyz qatardan shyǵyp qalyp jatady. Keshegi keńes zamanynda áıgili bolyp júrgen ataqtylar qazir qaıda? Onyń ornyna sol kezde atyn ataýǵa tyıym salynǵandar bul kúnde halyqtyń eń súıikti adamdaryna aınaldy. Sondyqtan qalamger belgili bir tulǵa týraly jazbaq bolǵanda, keıipkeriniń erteńgi abyroıyn da oılaǵanynyń bótendigi joq. Biraq tap qazir men kipi alatyn joq sekildi. О́ıtkeni meniń keıipkerim elge sińirgen eńbegi, ýaqyt qalaı qubylsa da ózgermeıtin, zamana daýyly qalaı soqsa da qasqaıyp tura beretin alyp báıterekteı erekshe tulǵa. Áıgili akademık, elimizde balalar hırýrgııasynyń irgetasyn qalaǵan, halyqaralyq deńgeıdegi asa kórnekti ǵalym, 14 myńnan astam kúrdeli operasııa jasaǵan ataqty hırýrg, Memlekettik syılyqtyń, táýelsiz «Tarlan» syılyǵynyń laýreaty. Kózi ashyq oqyrman sezip otyrǵan da shyǵar, áńgime halqymyzdyń maqtanyshyna aınalǵan azamattardyń biri Kamal Ormantaev týraly bolyp otyr. Kamal Sárýaruly týraly qozǵalǵan sóz áýeli rýhanı qundylyqtar týraly oılarǵa jeteleıdi. О́mirde izgilik jáne soǵan qarama-qarsy zulymdyq degen uǵymdar bar. Bul ekeýi sonaý qadym zamannan beri birin-biri jeńe almaı, teketirespen bizdiń zamanǵa kelip jetti. Árqaısysynyń óz qoldaýshysy bar. Árıne men zulymdyqty qoldaımyn dep eshkim de aıtpaıdy. Biraq kisi óltirmeseń de jaǵympazdyqpen jalǵan sóıleseń, shyndyqty burmalasań, bas paıdań úshin úlken prınsıpterdi qurban ete alsań, ómirińde bir ret erlik jasaýǵa dátiń barmasa, kúnshildikke, menmendikke, dúnıeqońyzdyqqa, mansapqorlyqqa boı ursań – osynyń bári álgi aıtylǵan teketireste zu­lymdyqtyń qorjynyna upaı bolyp qosy­lary anyq. Osynyń bárin kúnde kórip otyryp: «Apyraı, izgilik baıǵus mynandaı zamanda qalaı kún kórip júr eken?» dep te oılaısyń. Tipti onyń ómir súrýge múmkindigi joq sekildi kórinedi. Biraq izgiliktiń jer betinen birjola quryp ketpegenin bilgennen keıin, ony da qoldap júrgen bireýler bar shyǵar degen oıǵa kelesiń. Árıne, bar. Árqaısymyz oılansaq, qudaı boıyna qabiletti de, adamgershilikti de bergen talaı jaqsylardyń eske túseri anyq. Sonyń biri men úshin, jalpy qazaq úshin Kamal Ormantaev deýge tolyq negiz bar. «Árkim jármeńkeni óziniń tapqan zatyna qarap baǵalaıdy» deıdi eken ıspan maqaly. Jalpy, ómirdi árkim óziniń ómirine qarap baǵalaıtyny ras. Meniń de búgin jer basyp, tiri júrýime nemese bala-shaǵamnyń, jaqyn jandarymnyń aman-saý bolýyna sebesin bolǵan adamdar barshylyq. Olar negizinen dárigerler. Esimde, 1990 jyldyń 15 naýryzynda qatty ınfarkt alyp, «jedel járdemniń» ishinde esim kiresili-shyǵasyly kele jatyrmyn. Áldebir tuńǵıyqqa batyp bara jatqandaı jáne soǵan ózim rızashylyq bildirip, sol arqyly bar kúızelisten birjola qutylǵym keletindeı bir álim-berim doǵaldaý túısikti emis-emis sezetin sekildimin. Qulaǵyma «Otkryvaıte glaza! Otkryvaıte glaza!»  deıdi áldekim yshqyna daýystap. Kózimdi ashtym. Bas jaǵymda otyrǵan aq jeleńdi jas jigit qolyn mańdaıyma tıgizip, álgi sózdi jalynǵandaı bir únmen qaıtalaýmen boldy. Keıin bilsem, qaterli sátte kózdi ashýdyń ózi adamnyń ólimge degen qarsylyǵyn kóterýge, tirshilikke umtylýyna sebepker bolady eken. О́zgege tóngen qaterdi ózińe tóngen qaterdeı qabyldap, janushyrýǵa bolady eken ǵoı degenge uqsas bir tańyrqaý sezimniń sanamda qalyp qoıǵanyn bilem. Ár kezde álgi beıtanys jigittiń yshqynǵan daýsy júregimdi izgilikke bólep, janymdy tazartyp otyratyndaı bir kúıge enetin kezderim bolady. Árqaısymyzdyń taǵdyrymyzdan dári­gerlerdiń alatyn oryny erekshe. Olarǵa ózińdi ómir boıy qaryzdar adamdaı sezinesiń. Kamal Sá­rýar­uly bizdiń otbasymyz úshin osyndaı adam. Kamaldyń dárigerlik ataǵy zııaly qaýym arasynda ańyzǵa aınalǵan desem, artyq aıtqandyq bolmas. Áldebir áıeldiń: «Bizdiń otbasymyz úshin eki qudaı bar, biri – kókte, ekinshisi jerde, onyń aty Kamal», degen sózin estip qaıran qalǵanym bar. Endi sol kisini kórýge qumarttym. Ol kezde Kamaldy bile qoımaıtyn kezim. Elde mektepte oqıtyn inim aıaǵynyń súıegi zaqymdanyp, osteomıelıt degen (qazaqtar «jylankóz» deıdi) aýrýǵa ushyrap, meniń de Kámekeńdi izdep barýyma týra keldi. Operasııa óte sátti ótti. Minekı, sodan beri qyryq jylǵa jýyq ýaqyt ótipti. Inim qulan-taza jazylyp ketti. Budan keıin tipti Kamalsyz kún kórýden qaldyq. Kenje ulym Darhan mektepte júrgende aıaǵyn syndyryp alyp, taǵy da Kámekeńe keldik. Endi kishkentaılaryna qıyndyq bolsa, Kámekeńe Darhan júgiredi. Ol kisige tirelgen isiń óńkeı sáttilikten turatyn sekildi. Maqalamyzdyń basynda aıtyp ketkendeı, bul kisi sábılerge 14 myńnan astam kúrdeli operasııa jasaǵan. Quranda «bir adamdy qut­qarý – bir álemdi qutqarýmen birdeı» degen sóz bar eken. Endeshe, bul kisiniń qansha álemdi qutqarǵanyn esepteı berińiz. Ulttyń bolashaǵy – sábı. Jankeshti jaýyngerdeı ajalǵa qarsy shyǵyp, sábılerdiń ómirin saqtap qalý – ulttyń ómirin saqtap qalý degen sóz. Odan artyq qandaı abyroı bolýy múmkin! Bir ǵajaby, bul kiside dostary men týys­qandarynyń balalaryna ózge balalardan erekshe qaraý degen bolmaıdy. «Men balalardyń bárine birdeı qaraımyn. Bul – meniń ómirlik usta­nymym. Sender ol jaǵynan maǵan túsinistik­pen qarańdar», dep únemi aıtyp otyratyny da sodan. Meniń nıettes, taǵdyrlas dostarym az da, kóp te emes. Biraq solardyń ishinde de erekshe jaqyndary bolady. Olar – senimen pikirles, dúnıetanymy, azamattyq, kisilik ustanymdary ózińe uqsas, rýhanı týys jandar. Kámekeńdi osyndaı jandardyń qataryna jatqyzamyn. Jalpy, qazaqtyń zııaly qaýymyn eki topqa bólýge bolady. Birinshisi – búgingi zamannyń bolmysyn, mán-maǵynasyn ańdap, onyń jaqsysy men jamanyn aıyra alatyn dárejege jetip, búgingi zamannyń kózi ashyq adamyna aınalyp úlgergender. Ekinshisi – baıaǵy keńestik sanadan, qala berdi rýlyq sanadan aryla almaı, oı-pikirleri únemi sol tóńirekten shyǵatyndar. Kamal, árıne, birinshi topqa jatady. Ol men dáriger ekenmin dep, áleýmettik, saıası máselelerden tys qalyp kórgen emes. Jurtshylyqtyń esinde bar shyǵar, toq­sanynshy jyldardyń bas kezinde júrekke operasııa jasaıtyn jas hırýrgterdiń bir toby óz jobalaryna jol bermegen mınıstrlikke narazylyq kórsetip, ashtyq jarııalaǵan bolatyn. Aty áıgili hırýrgterdiń ishinde álgi jigitterge qoldaý kórsetip, birge ashtyq jarııalaǵan Kamal Sárýaruly ǵana boldy. Úkimet úıiniń qarsy betine tigilgen shaǵyn shatyrdyń ishinde basyn mańdaı tusynan baılap alǵan, qabaǵy túıýli, neden bolsa da taıyn­baıtyndaı shamyrqanyp otyrǵan Kámekeńdi kórip, áreń tanyǵandaı bolyp edim. Sóz ben is­tiń sáıkes kelýi – bıik tulǵalardyń ǵana en­shisi ekenin bizden buryn da talaılar aıtyp ketken. Eger óziniń mamandyǵyn baılyq pen mansap úshin paıdalanǵysy kelse, bul iske Kámekeńniń mamandyǵynan artyq qolaıly nárse joq shyǵar. О́ıtkeni bul kisi bılik basynda júrgenderdiń talaıynyń balalaryn ajaldan alyp qalyp, álgi kisilerdiń eń syıly adamdarynyń biri bolyp júrgenin kórgenbiz. Biraq ondaı pysyqtyq, paıdanyń ıisin sezgishtik bul kisiniń boıynda atymen joq. Batyldyq degen qatygezdik te, áperbaqandyq ta emes. Psıhologtardyń aıtýynsha, kez kelgen qatygezdiktiń, qataldyqtyń ar jaǵynda qorqynysh jatady eken. Batyldyq urlyq-qarlyǵy joq, jalǵandyǵy joq shynshyldyqtan, ar-uıattyń tazalyǵynan týyndaıdy. Qashanda bylyǵy joq taza adam týrasyn aıtady. Árkimniń tarıhtan alatyn óz orny bar. Kamal Sárýaruly – eń aldymen asa daryndy hırýrg, sábılerdiń máselesin álemdik deńgeıge kóterip, halyqaralyq konferensııalarǵa qatysyp júrgen kórnekti ǵalym, talaı urpaqqa tárbıe bergen ulaǵatty ustaz. Bul kúnde kóz­ge túsip júrgen belgili dárigerler oǵan tele­­fon soqsa, oryndarynan ushyp turyp sóı­lesedi. Biraq Kámekeńniń ataq-abyroıy qan­sha bıik bolsa da bireýge shalqaıyp, kisilik kór­setip, menmensigenin bir kórgen emespin. Kishi­peıildilik azamattyń kórki ǵoı. Adamzat tarıhyndaǵy ulylardyń biri bolyp esepteletin áıgili Mahatma Gandıden: «Siz nege eń tómengi úshinshi klass poıyzymen júresiz? – dep suraǵanda, ol: «О́ıtkeni tórtinshi klass joq», degen eken. Árıne búgingi zaman adamynda aqyl da, qýlyq ta jetkilikti. О́zi tabıǵatynda órkókirek, tońmoıyn, aýzynan boqtyq sóz arylmaıtyn naısap, ózinen qyzmeti tómenderdi adam ǵurly kórmeıtin dóreki bolsa da syrt kózge bir-eki saǵatqa mádenıetti, bııazy, kishipeıil bolyp kórine alatyn atqaminer akterler barshylyq. Biraq Kámekeńniń kishipeıildiligi – týma adamgershilikten, ómirge degen kózqarastan, úlken prınsıpten týyndap jatqan qubylys. Kámekeńmen aradaǵy dostyǵymdy ómirimdegi úlken baılyǵymnyń biri dep bilemin. Ol kisi úıge qonaqqa kelse, qýanamyz. Kele almaı júrse, saǵynamyz. Jurt seni jaqsy kórý úshin, sen jurtty jaqsy kórýiń kerek. Kóńili keń, júregi jumsaq, «men keremetpin» dep ózin ózgelerden bıik sanamaıtyn, kishipeıil, dostyqqa adal, jany jaısań, jaqsy adamdy kim jaqsy kórmeıdi. Aıt­qandaryma qarap, meni ol kisiniń jalǵyz dosyn­daı kórseńiz, qatelesesiz. Kámekeńdi jaqsy kóre­tinder óte kóp. О́ıtkeni ol – halyqtyń adamy. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen halyq sózin qaıtalaýǵa týra keledi. Sábılerdiń amandyǵyna kepil bolyp júr­gen aıaýly azamatqa biz de amandyq tileımiz. Tólen ÁBDIKULY, jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty