Sońǵy kezde qazaq qoǵamyn tolqytyp, úlken áńgimelerge ózek bolyp otyrǵan jaıt – bilim men mektep, urpaq pen onyń tárbıesiniń máselesi. Bul máselelerge qoǵam nege alańdaıdy? Sebebi bárimiz de urpaq úshin ómir súrip jatqan ata-analarmyz. Tipti, eń basty qundylyǵymyz Táýelsizdigimiz de, memleketimiz de aldymen osy urpaq úshin kerek. Endeshe, urpaǵymyz ult múddesine laıyqty bolmasa, onda bolashaǵymyz buldyr bolýy múmkin degen kúmán qazir ár ata-ananyń kómekeıinde búlkildep tur. Ásirese bilim salasyndaǵy úshtildilik saıasat barlyq alań saýaldyń bastysy bolyp otyr.
Negizi urpaǵymyzdyń kóp til bilgenine eshkim de qarsy emes. Men de qarsy emespin. О́zim de úsh tildi meńgergen adammyn. Til bilgenniń paıdasy bolmasa, zııanyn kórgen emespin. Biraq bul baǵdarlamany mektep esigin endi ashqan, birinshi synyptyń partasyna jańa jaıǵasqan balanyń zerde-zeıin, qabiletine qaraı engizbese, munyń saldary aýyr bolýy ábden múmkin.
Al biz 1-synyptan bastap aǵylshyn tili men orys tilin engizip jiberdik. Aldaǵy nátıjesiniń qalaı bolaryn eshkim de boljaı almaıdy. Ár balanyń azamat bolyp qalyptasý jolyndaǵy alǵashqy irgetasy ulttyń óz tilimen baılanysty órilýi kerek dep esepteımin. Balanyń óz ana tilinde oılaý júıesi qalyptasyp, óz tilin jetik meńgergennen keıin ǵana shet tilin bilýdi mindettesek, erteńgi kúni boıaýy qanyq týǵan tilinde sóıleýge zııany tımes edi. Árıne erte bastan tilderdi aralastyryp oqytýda eń aldymen zardap shegetin ana tili bolmaq. Onyń saldaryn kún saıyn kózben kórip júrmiz.
Mysaly, meniń óz balalarym qazaq mektebinde oqydy. Orys tilin kórshiniń balalarymen oınap júrip úırenip aldy. Sebebi Almatyda oıyn tili – orys tili. Baıqaımyn, ýaqyt ótken saıyn on jyl týǵan tilinde ǵana sóılegen balalarymnyń qazaqshasy álsirep bara jatyr. О́ıtkeni qatar-qurbylarymen, jumys barysyndaǵy áriptesterimen oryssha sóılesedi. Bul taza qazaq tili ústemdik qurǵan, barsha ulttyq qundylyqtardy basty orynǵa qoıǵan otbasyndaǵy jaǵdaı.
Úlken qalalarda qazaq urpaǵynyń orystanýy áli toqtaǵan joq. Osy jaıtty baqylaı otyryp, «bara-bara tilimizden aıyrylyp qalmaımyz ba?» degen oı úreıdi ushyrady. Osyny oılaǵan zııaly qaýymnyń jan daýysy shyǵady.
Árıne úmit joq emes. Bıylǵy jańa oqý jylynda bir nemeremdi Almaty qalasyndaǵy №90 mekteptiń 1-synybyna alyp bardym. Bul mektep keńes kezinen orys tildi mektep bolatyn. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ózge mektepterdegideı buǵan da bastaýysh qazaq synyptary engizildi. Búgingi nátıjesi de jaman emes – alǵashqy qońyraý saltanaty qazaq tilinde bastaldy, Ánuran qazaqsha áýelep tur, biraq jıynnyń sońǵy jaǵy orysshaǵa ulasty. Biraq osy jaǵdaıdyń ózi meniń júregime úmit uıalatty. Nege? Eger orys mektepteriniń basshysy qazaq bolatyn bolsa, onda qazaq tili aıaqasty bolmaıdy eken ǵoı degen oı keldi. Senim paıda boldy. Mine, osy jańalyq Qazaqstandaǵy barlyq orys mektepterine engizilýi kerek, orys mektebin de, aralas mektepterdi de basqaryp otyrǵan dırektorlar eki tilde birdeı saırap turýy kerek dep oılaımyn. Qazaqstanda otyryp qazaq tiline salǵyrt qaraıtyn mektepter bolsa, olarǵa sózsiz shara qoldanylýy kerek.
El gazetiniń minberinen sóz alǵan múmkindigimdi paıdalana otyryp, Bilim jáne ǵylym mınıstrine usynys aıtqym keledi. Mektepterdiń mańdaıyndaǵy «qazaq mektebi», «orys mektebi» degen jazýǵa túbegeıli qarsymyn. Mektepte ulttyń aty jazylmaýy tıis. Memlekettiń qarjysymen jumys istep turǵan Qazaqstan mektepteri tek qana «memlekettik mektep» bolýy kerek. Sol sebepti barlyq mektepterde memlekettik til ústemdikpen oqytylýy tıis dep sanaımyn. Nátıjesinde, ultyna qaramastan, memlekettik tilde bilim alyp shyqqan barlyq bala mektep bitirgennen keıingi ómirde memlekettik tilde sóıleýden qınalmaıtyn bolady.
Sóz joq, orys tili – biz úshin asa qajet til. Ázirge Qazaqstandaǵy tildik ortany orys tili jasap otyr. Uzaq jyldarǵa deıin osylaı bolatyny anyq. Qudaı irgemizdegi alyp elmen kórshi etip jaratqan soń bul til bizge qajet te. Qaı mektepti bitirgenine qaramastan, azamattardyń barlyǵy, ásirese jastar qazaq tili men orys tilinde erkin sóıleı alatyndaı jaǵdaı qalyptastyrylýy kerek.
Aıańdap aǵylshyn tiliniń jaǵdaıyna keleıin. О́z basym toǵyz jyl Pragada júrgen kezimde úzdiksiz aǵylshyn tilin oqydym. Toǵyz jyl oqysam da aǵylshyn tilinde saıraı almaı-aq kettim. Nege? Qazaqstanǵa kelgennen keıin tildik orta bolmaǵan soń oqyǵanymnyń bári zaıa ketti. Tildik orta joq jerde til eshqashan órkendemeıdi. On jyl boıy aǵylshynsha oqysa da erteńgi kúni qajettilik bolmasa, tildik orta qalyptaspasa, ol báribir erkin meńgerip kete almaıdy. Biraq oqyǵannyń, bilgenniń zııany joq. Zamannyń álpetine qaraı túsinetindeı saýat qalaı da kerek.
Úshtildilik baǵdarlamasy boıynsha birinshi bolyp oqýdy bastaǵan meniń nemerem sekildi balalar qazaq tilin qoıyrtpaq etpese eken dep tileımin. Úsh tildiń arasynda shóre-shóre bolyp júrse, onda balanyń qor bolǵany ǵoı. Bizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bul bastamasy ázirge tájirıbege uqsaıdy. Eger bul júıe nashar nátıje beretin bolsa, sanaly azamattar tabylyp, bul eksperımentten bas tartar dep senemin. Úshtildilik saıasattyń qandaı jemis beretini úsh-tórt jylda belgili bolady. Biz óle-ólgenshe qazaq tili úshin kúresemiz. Máńgilik El bolýdyń kepili urpaǵymyzdyń ana tilin bilýinde jatyr. Ana tilin umytqan halyqtyń máńgilik bolmaı-aq óz-ózinen jer betinen óship, joǵalyp jatqanyn kóz kórip otyr. Búgingi ulttyń urany – Máńgilik El bolý. Urpaq máselesimen osyny umytpaıtyn mınıstrler aınalysýy kerek.
Smaǵul ELÝBAEV,
jazýshy