Búgingi kúni otandyq ekonomıkanyń, sonyń ishinde agroónerkásip kesheniniń eń ózekti máselesi – aýyl sharýashylyǵyn damytý, aýyldaǵy eńbek ónimdiligin arttyrý. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy bul baǵytta jeke jáne usaq fermer sharýashylyqtaryn irilendirip, aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvterin qurýdy qolǵa alǵany qýantady. О́kinishke qaraı, áli de sol baıaǵy «ortaq ógizden ońasha buzaýym artyq» degen eski túsinikten aryla almaǵan aǵaıyn, murnyna buıda salyp súıreseń de kooperatıvterge birigýge asyqpaı otyr. Muny biz óz tájirıbemizde anyq sezindik. Sonda másele qalaı sheshilmek?
Jýyrda Almaty qalasynda Aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý jáne elektrlendirý ǵylymı-zertteý ınstıtýty, Agroóndiristik keshen ekonomıkasy jáne aýyldyq jerlerdi damytý ǵylymı zertteý ınstıtýty, «Qazaqstan agroodaǵy» aýylsharýashylyq kooperatıvteriniń respýblıkalyq qaýymdastyǵy, «Qazaqstan fermeri» qoǵamdyq qorynyń uıymdastyrýymen «Qazaqstan Respýblıkasynda aýylsharýashylyq kooperasııasyn damytýdyń túıtkildi máseleleri» degen taqyrypta dóńgelek ústel bolyp ótti. О́zekti taqyrypqa arnalǵan aýqymdy sharaǵa agrarlyq sala ǵalymdary, halyqaralyq jobalar men baǵdarlamalardyń ókilderi, fermerlik qoǵamdyq birlestikter men uıymdardyń jetekshileri, sharýa qojalyqtarynyń basshylary qatysty.
Almaty oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy «Súıindik» sharýa qojalyǵynyń basshysy Bolat Raıymjanov qazirgi aýyl sharýashylyǵyndaǵy usaq jáne jeke sharýa qojalyqtary men fermer qojalyqtaryn biriktirip, irilendirýge baǵyttalǵan sharalardyń durys ekenin, biraq ol tıimdi júrgizilmeı jatqandyǵyn jetkizdi. «Shyn máninde kooperasııanyń eń ozyq úlgisi – baıaǵy kolhozdar edi. О́kinishke qaraı táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda sol kolhozdar men sovhozdardy taratyp alyp, endi olardyń ornyna tıimdi aýylsharýashylyq ujymdaryn qura almaı otyrmyz. Bıliktiń tutqasyn ustaǵandar men solarǵa jaqyn júrgen adamdar qunarly jer men tehnıkanyń basym bóligin, tipti kele-kele paıǵa berilgen jerlerdi de ıemdenip alyp, aýylda aıadaı jersiz qalǵan azamattar da jeterlik. Sondyqtan kooperasııa máselesi aýyldyq jerler úshin búgingi kúni óte ózekti», – dedi.
Al Qapshaǵaı qalasynda jýyrda ǵana qurylǵan «Aq ózek» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıviniń basqarma tóraǵasy Dýman Maılyhanov bul kooperatıvti Sheńgeldi massıvinde negizinen pııaz ósirýmen aınalysatyn sharýalar birigip, kooperatıvterge Úkimet tarapynan úlken qoldaý kórsetiledi, jeńildikti nesıe, demeýqarjyǵa qol jetkizemiz, alqaptardy sýmen qamtamasyz etýde kómegi bolady degen úlken senimmen qurǵandyqtaryn aıtty. «Is júzinde álige deıin eshqandaı kómek joq, munyń bári tek joǵaryǵa «pálenbaı kooperatıv qurdyq» degen esep berý úshin ǵana uıymdastyrylǵan naýqanshyldyq sııaqty. О́ıtkeni bir biz emes, Almaty aımaǵyndaǵy jańadan qurylǵan kooperatıvterdiń bári de osy kúıdi keshýde», – dep bul bastamanyń áli kóp jaǵdaıda tek bastama kúıinde qalyp otyrǵanyn ashyna áńgimeledi.
Sondaı-aq Almaty oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy «Erman Mır» sharýa qojalyǵynyń basshysy Erkin Kósherbaev, Ile aýdanyndaǵy «Qajy» AShО́K basqarma tóraǵasy Qabylbaı Álimbaev, osy aýdandaǵy «Aq sút» AShО́K basqarma tóraıymy Nellı Salıhanova, Eńbekshiqazaq aýdanynan sharýa qojalyǵynyń basshysy Vasıp Ismaılov jáne basqalar baıaǵy kolhoz-sovhozdar taratylyp, jekeshelendirilgen kezde otbasymyzben birge tirshilik etemiz dep úleske alǵan maldardy qurtyp alǵan aýyl óz-ózimen qalyp, jeke jáne sharýa qojalyqtarynyń jumysy órge baspaı, joǵarydan mardymdy qoldaý bolmaǵan soń eldiń kópshiligi iship-jep qoıǵanyn, jastar jumys izdep aýyldy tastap ketkenin kúıine jetkizdi. Olardyń paıymdaýynsha, «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» zańdy daıyndaý kezinde ózge elderdiń tájirıbesi jetkilikti deńgeıde eskerilmegen. Damyǵan elderdi, josparly ekonomıka men naryqtyq qatynastardy úılesimdi ushtastyra bilgen QHR-dy bylaı qoıǵanda, jıynǵa qatysýshylardyń barlyǵy derlik Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyn kooperasııalaýda Belorýssııanyń tájirıbesin qoldaný kerek degen pikirlerin bildirdi.
Eń bastysy, jergilikti jerlerde memlekettiń ekonomıkalyq saıasatyn júzege asyratyn oblys, aýdan ákimderi men aýylsharýashylyq basqarmalarynyń basshylary aýyldy kooperasııalaý máselesine beıjaı qarap, jaýapsyzdyq tanytyp otyr.
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵalıjan Mádıev elimizde shyn mánindegi naryqtyq ekonomıkanyń qalyptaspaǵanyn, áli kúnge baǵany taýar óndirýshiler emes, olardan sý teginge satyp alyp, birneshe ese baǵasyna ótkizetin deldaldar belgilep otyrǵanyn aıtty.
«Qazaqstan agroodaǵy» aýylsharýashylyq kooperatıvteriniń respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń prezıdenti Alık Saǵyndyqovtyń aıtýynsha, búgingi kúni elimizdiń aýyl sharýashylyǵynda kooperasııanyń damýyn negizinen mynadaı sebepter tejep tur. Olar kooperasııa máselesinde normatıvtik-quqyqtyq bazanyń jetilmegendigi; memleket tarapynan qarjylandyrý jáne yntalandyrý sharalarynyń jetkiliksizdigi; aýyldyq jerlerdegi quqyqtyq mádenıettiń tómendigi, kooperasııanyń artyqshylyǵy jóninde fermerlerde jetkilikti aqparattyń joqtyǵy; fermerlerde jańadan uıymdastyrylyp jatqan qurylymdarǵa, múlikti, óndiris quraldaryn ádil paıdalanýǵa degen jáne ózara senimsizdiktiń, jerden aıyrylyp qalý qaýpiniń joǵarylyǵy; kooperasııanyń tıimdiligine jáne jumysty nátıjeli uıymdastyrýǵa bolatynyna sharýalardyń kózin jetkizetin kásibı menedjerlerdiń joqtyǵy.
Biz de Elbasynyń bastamasyn júzege asyrýǵa naqty úles qosyp, ózgelerge de qozǵaý salarmyz degen oımen tórt sharýa qojalyǵynyń basyn qosyp, Almaty oblystyq kásipkerler palatasy Talǵar aýdandyq fılıalynyń dırektory Lázzat Kúmisbaevanyń tikeleı qoldaýymen «Alǵa Nura» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvin quryp edik. Endi aýyldaǵy basqa sharýalar «bularǵa qandaı qoldaý kórsetiler eken» dep bizge qarap otyr. Eger Úkimet tarapynan kórsetilip jatqan qoldaýdyń naqty nátıjesin kórse, kópshiliginiń bizge qosylmaq oılary bar. О́kinishke qaraı ádilet basqarmasynda tirkelip, bankte esep-shotymyzdy ashyp, barlyq qujattarymyzdy rettesek te Úkimet pen oblys ákimdigi tarapynan aýylsharýashylyq kooperatıvterin qoldaý maqsatynda bólingen qarjydan áli baqyr tıyn da berilgen joq. Negizgi kedergi – kepilzattyń joqtyǵy men kooperatıv músheleriniń nesıe tarıhynyń taza emestigi. Al mundaı jaǵdaı tek bizde ǵana emestigi anyq. Olaı bolsa, myń jerden kooperatıvke birikkenmen, álgindeı sebeptermen qarjylyq qoldaý bolmasa, munyń paıdasy kók tıyn.
Endeshe bul túıtkildi tarqatýdyń eń tıimdi joly qandaı? Dóńgelek ústelge qatysqan kópshiliktiń ortaq pikirinshe, munyń bir ǵana tıimdi joly bar.
Elbasynyń arnaıy Jarlyǵymen ár aýyldyq okrýgtiń aýmaǵynda memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde mindetti túrde bir aýyl quraýshy aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi uıymdastyrylyp (buǵan aýyldaǵy barlyq jeke jáne fermer sharýashylyqtary kirý mindet emes), ony basqarý jaýapkershiligi aýyl ákimine júktelýi tıis. Memleket tarapynan bólinip jatqan mol qarjy sol kooperatıvtiń esep-shotyna aýdarylyp, onyń qaıtarymyna jergilikti bılik ókili retinde taǵy da sol ákim jaýapty bolatyn tetik engizgen jón. Osylaı aýyl turǵyndarynyń negizgi bóligi sol ózderi turatyn jerlerde jumyspen, sáıkesinshe tıisti tabyspen qamtamasyz etilýi kerek. Buǵan belgili bir deńgeıde «Jergilikti ózin-ózi basqarý týraly» zań da múmkindik beretini sózsiz. Sondaı-aq aýyldyq okrýgtiń aýmaǵyndaǵy barlyq aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerlerden, meıli ol jalǵa berildi me, paıdalanylmaı bos jatyr ma – mindetti túrde tıisti salyq óndirý máselesin zańmen bekitý kerek. Al jer salyǵy men onyń kadastrlyq qunyn qazirgideı tym tómen mólsherde qaldyrmaı anaǵurlym kóterý qajet. Sonda jergilikti ákimder jerdiń bos jatpaı, meılinshe tolyq paıdalanylýyna tek bir ǵana kooperatıv emes, óndirilgen ónimdi saqtaıtyn, óńdeıtin, tıimdi baǵada ótkizetin basqa da kásipkerlik nysandardyń uıymdastyrylýyna múddeli bolady. Jergilikti jerdegi bıliktiń eshteńege jaýap bermeıtin jaı ǵana ókili emes, tirshiliktiń negizi sanalatyn aýyldaǵy óndiristi uıymdastyrýǵa jaýapty menedjerge aınalady. Onyń ústine ákimniń jumysy jerdi qalaı paıdalanyp, aýylda qansha ónim óndirilgenine, qansha jumys oryndary qurylyp, turǵyndardyń jumyspen qamtylýyna qaraı baǵalanatyn bolsa, nur ústine nur! Bizdiń oıymyzsha, bul áleýmettik turǵyda kóp uzamaı-aq óziniń oń nátıjesin beredi. Sóıtip kooperatıvtik qozǵalys serpindi qarqyn alyp, senimsizdik tanytyp otyrǵan sharýalar endi sanaly túrde birigýge umtylatyn bolady. Turǵyndardyń áleýmettik turmys deńgeıi kóteriledi. Saıası turǵydan da demokratııalyq damý kórsetkishterimiz kúrt jaqsarady. Memlekettiń maqsaty da osy emes pe?!
Qutmaǵambet QONYSBAI
Almaty oblysy