Qaıyrymdy qalanyń qarjylyq qýaty

Ádette biz myń jyldyq tarıhy bar Almatyny «Mádenı astana» dep áspettep jatamyz. Ult rýhanııatynyń qaınar bulaǵyna aınalǵan shahardy qalaı madaqtasa da jarasady. Jalpy Almaty qalasy qazaqtyń mádenıetinde ǵana emes, saıasat pen ekonomıkada, áleýmettik damý turǵysynan da kósh bastap turǵan úlken aýmaqtyq ortalyq ekeni daýsyz. Dese de dál osy jerde Almatynyń alyp qarjy ortalyǵy ekendigine basa mán bergendi jón kórdik. Eń aldymen Almatynyń res­pýb­lı­kalyq bıýdjetke donor qala ekendigin aıtýymyz kerek. Jańy­lyspasaq, jalpaq elimiz boıynsha bıýdjet túsimderi jóninen oblys­tar arasyndaǵy úshtikke erkin kiredi. Bylaısha aıtqanda, Almaty – baı qala! Jáne Almatydaǵy ta­bys­­tyń negizgi úlesi qyzmet kór­­setý salasynan túsedi eken. Bul de­genińiz – «mádenı astanada» ınf­­ra­­q­urylym máde­nıetiniń aı­tar­­­lyqtaı damy­ǵa­nynyń dáleli. Máse­len, respýb­lı­kamyzdyń 14 ob­ly­­syn­daǵy ekono­mıkalyq kór­set­­kish­terdiń ózegin aýyl sharýa­shy­lyǵy men óndiris kóz­deri quraı­tyn bolsa, Almaty­daǵy qar­jy­lyq aınalym qyzmet kór­setý, tólem­der júıesi, aıyrbas-bro­­ker­­lik júıe­siniń jaqsy jolǵa qoıyl­­ǵanymen erekshelenedi. Munyń syrtynda ónim óndirý­shi jáne óńdeýshi qýatty kásiporyn­dardyń úles salmaǵy bar. Elimiz bo­ıyn­sha óndiristik salada toqtaý­syz jumys jasap, otandyq naryq­qa berik ornyqqan júz jıyrma­dan astam yqsham jáne úlken kásip­oryn­dar Almaty bıýdjetiniń ne­giz­gi salymshylary sanatynda. Son­daı-aq qalanyń qarjy qor­jy­nyn qam­paıtyp otyrǵan salyq tóleý­shi­lerdiń 65 paıyzyn shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi quraıdy. Al ótken alty aıdaǵy jaǵdaı bo­ıynsha Almatynyń jalpy bıýdjeti 278 mlrd 737,3 mln teńgeni qurap, oryn­dalýy jaǵynan 131,0 paıyzǵa jetken. – Almaty – elimizdiń kózaıym qa­la­­s­y ǵana emes, ulttyq ekono­mı­ka­­myzdyń kúre tamyry sııaqty qýatty ortalyq, – deıdi ekonomıst-ǵalym Rahman Alshanov. – Aımaqtardyń eko­nomıkalyq áleýetin anyqtaýdy jal­py ishki ónimniń kólemine qa­rap aıtatyn bolsaq, bul jerdegi Al­ma­tynyń úlesi 20 paıyzdan asyp ket­ti. Oılap qarańyz, qalada alyp ón­diris joq, Atyraý, Mańǵystaý sııaq­ty oblystardaǵydaı munaıdan ta­bys túspeıdi. Biraq, bizdiń qala­myz­dyń bıýd­jeti ózin tolyq qamtyp, res­pýb­lı­­ka­­lyq bıýdjetke donar retinde qa­ty­syp otyr. Mu­nyń basty sebebi, qala­daǵy ınfra­qu­rylymnyń óte jaq­sy jolǵa qoıyl­­ǵandyǵynda bolsa kerek... Jalpy, Almatynyń qarjylyq ále­ýe­­tiniń joıqyndyǵyn tutyný­shy­­­lar naryǵyndaǵy qolma-qol aq­sha aınalymynyń kóleminen de bilý­ge bolady eken. Erkin aqparat kóz­deri­niń jazýynsha, bul kórsetkish 1-1,5 mln AQSh dollaryn quraıdy-mys... Elimizdiń ekonomıkalyq múmkin­dikteri jaıly zertteý isimen aınalysyp júrgen qoǵamdyq sarapshy, PR mamany Erbol Azanbek Almatynyń qarjylyq qýatyn bylaısha salmaqtaıdy: – Almaty – qarjylyq turǵyda alǵanda Qazaqstandaǵy eń qolaıly qala. Buǵan basty sebep – halyq sanynyń kóptigi, bıznestiń shoǵyr­lanýy, tranzıttik áleýet. Sońǵy derek­ter boıynsha qalada 1,7 mln adam turady. Onyń syrtynda basqa óńirlerden ýaqytsha jumysqa keletin halyq pen  Almaty oblysyna qarasty Talǵar, Eńbekshiqazaq, Ile aýdandarynyń turǵyndaryn qosyńyz. 2 mıllıonnan asatyn tutynýshy bar. Bul bıznes bastaýǵa jaqsy múmkindik beredi. Jetekshi qarjy uıymdary shoǵyrlanǵan. Iri bıznes te, shaǵyn jáne orta bıznes te bar. Ári Almatyǵa eń iri na­ryq kózi – Qytaıǵa jaqyn ornalasýy da úlken múmkindikterge jol ashyp otyr. Qytaı taýarlarynyń birin­shi kelip túsetin jeri Almaty. San­dyq kórsetkishterge qarasaq, tek Qazaq­stan ǵana emes, Ortalyq Azııa elderi ishinde bızneske tartymdy da qolaıly. 2015 jyly elimizdiń bıýd­jetine quıylǵan túsimderdiń jalpy kólemi 5178643694 teńge bolsa, onyń 1363110952 teńgesin Almaty qalasy bergen. Bul qalanyń áleýeti  joǵary ekenin bildiredi. Endi negizi taqyrypqa oralaıyq. Almatynyń óńirlik qarjy ortalyǵy retindegi statýsyn anyqtaý týra­ly sózdi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 1995 jyly-aq aıtqan bolatyn. Mundaǵy maqsat, qazaqtyń súıikti qalasyn álemdegi alpaýyt qarjy ortalyqtary sııaqty derbes ekonomıkalyq mártebege ıe bolýǵa qol jetkizý edi. Uzaq zert­telip baryp júzege asqan bul shara­nyń nátı­­jesi  2006 jyldyń 5 maý­sy­myn­­da «Almaty qalasynyń óńir­­lik qar­jy ortalyǵy týraly» Qazaq­stan Respýblıkasy Zańynyń qabyl­danýy­na jalǵasty. Qazirgi kúni Ulttyq bank sheńberinde jumys jasaıtyn óńirlik qarjy ortalyǵy Almaty qalasynyń ekonomıkasy úshin ǵana emes, tutas el qazynasy úshin de jaýapty mindetterdi atqa­ryp otyr. – Elimizdegi alǵashqy óńirlik qarjy ortalyǵynyń Almatyda qurylýy kezdeısoq tańdaý emes edi, – deıdi taǵy da qarjy salasynyń bilgiri Rahman Alshanov. – Elbasy osydan 20 jyldaı buryn bastama kóterip, Almatyny Gonkong, Dýbaı, Tokıo sııaqty qarjy ortalyq­tary­nyń qatarynan kórgisi keldi. Ol kezde ekonomıkamyz álsizdeý edi, jyldar óte kele biz bul belesti eńserdik. Almatynyń ishki qarjy aınalymy salystyrmaly túrde alǵanda, megakórsetkishke jetti. Qazirgi kezde Almaty álemniń 136 eli úshin ashyq qarjy alańyna aınaldy. Munyń syr­tynda dúnıejúzilik qarjy aına­ly­mynda ózindik orny bar shetel­dik bankter de Almatydaǵy qar­jy­lyq klımatty óte joǵary baǵalaıdy. Qoryta aıtqanda, Almatynyń qarjylyq múmkindikterine jasalǵan zertteýler elimizdiń mádenı astanasyn «qazaqtyń Frankfýrti» ataýǵa negiz bolady deıdi. Kezinde Qaırat Kelimbetov Almaty óńirlik qar­jy ortalyǵyn álemdegi  básekege qabi­letti  83 qarjy ortalyǵymen salys­­­­tyr­ǵanda, elý segizinshi oryn­ǵa taban tiregendigin aıtqan bola­tyn. Aýyr salmaqtaǵy qarjyger­diń bul sózi qazirgi kúni el bola­shaǵynyń ora­san zor múmkindi­giniń belgisindeı bolyp kórinedi. Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan» Almaty