Myńjyldyq megapolıs

Bıbigúl Tólegenova, KSRO halyq artısi:

Kóz aldymyzda kórkeıdi

Adam fızıologııalyq tur­ǵyda jyl ótken saıyn qartaıa berse, qalanyń bir ar­tyq­shylyǵy, ýaqyt ótken sa­ıyn qulpyryp, jasara túsedi. Almaty qalasynyń tur­­ǵy­ny bolǵanyma 70 jylǵa jýyq­­tady. Týyp-ósken Semeıim­de 18 jyl ǵana tursam, so­dan keıingi bar ómirim Al­ma­ty­­­men baılanysty bol­ǵan­dyq­­­tan, bul qala maǵan tym ys­tyq, asa aıaýly meken. Jer júziniń birtalaı mem­le­ketterinde boldym, talaı eldi araladym, biraq Almatydaı sulý qalany esh jerden kezdestirmedim. Tipti munda az kúnge kelgen sheteldik qonaqtardyń ózi ony súıip qal­ǵanyn talaı kórdim. О́zim de shetelge shyq­qan saparlarda «Qaıdan keldińiz?» degenderge, «Almatydan» desem, birden júzderi jaınap, jylyushyraı iltıpat bildirip jatady. «Almaty» degende aýyzǵa iligetini aldymen almasy bolsa, sodan keıin móp-móldir sýy syldyrap aqqan aryqtary atalýshy edi. Stýdent kezimde qazirgi Fýrmanov pen Qabanbaı batyr kósheleriniń qıylysyndaǵy jataqhanada turatyn edim. Sýdy tańǵy saǵat 6-dan turyp, eki-úsh kóshe joǵary jatqan «Golovnoı aryk» dep atalatyn, búgingi Abaı dańǵylynyń boıyndaǵy aryqtan tasyp ishetinbiz. Aryqtar Almatynyń barlyq kóshesinde aǵyp jatatyn. Sýdyń áseri bolýy kerek, Almatynyń aýasy da salqyn tartyp turatyn. Árıne, keıingi jyldarda qala adam tanymastaı ózgerdi. Ádemi ǵımarattar salyndy. Sýburqaqtar kóbeıdi. Kóz aldymyzda kórkeıip bara jatqanyna qýanamyz. Bi­raq osyndaıda oı týady. My­sa­ly, men Shanhaıda boldym. Shanhaı degenińiz mem­le­ket­tiń ishindegi jeke bir mem­leket desek te bolady. Arhı­tek­týra­nyń eń sońǵy jańalyǵynan, adam­nyń oıy túgili túsine kirmeıtin, birin-biri qaı­ta­lamaıtyn, kókpen ıyq tiresken kere­met ǵımarattardan aıaq alyp júre al­maı­syń. Damyp, órkendep jatqanyna qara­mas­tan, qytaılar eski Shanhaıdyń qısyq aǵashyna da qol tıgizbeı, tolyqtaı saqta­ǵan. О́ıtkeni, ol kóne qaladan Qytaıdyń ót­ken mádenıeti, dástúri, tarıhy tilsiz sóı­lep turady. Sol sekildi Fýrmanov pen Aby­laı han kósheleriniń boıynda bizdiń baıyr­ǵy zııalylarymyz turǵan eki qabatty aǵash úılerdi de qıratpaı, saqtaý kerek edi. О́ıt­keni, ol biz­diń ótken tarıhymyzdyń bir kóri­nisi. О́t­ken­di qurmetteı otyryp, jańany asqaqtatsaq, jasarǵan, jaınaǵan búgingi Almatynyń tarıhy da tolyǵyp, baıytyla túspek. Lakı KESOGLÝ, Qazaqstannyń halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:

О́nerime óris ashty

Men úshin Almatynyń aty da, zaty da erekshe. Bul qalanyń búkil Qazaqstan úshin de orny bólek. О́ıtkeni, Almatyda memlekettiń eń qundy qujaty –Táýelsizdik deklarasııasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń  Konstı­týsııasy jarııalandy. Almaty ǵylym men bilimniń, mádenıet pen ónerdiń, sport pen týrızmniń ortaly­ǵy. Meniń óz basym Almatyny eshbir qalamen salystyra almaımyn. Meniń ónerdegi jolym, ómirdegi bar qyzyǵym osy qalada ótti. Almaty men úshin kún ótken saıyn jasaryp, kórkeıip keledi. Súıikti shaharymnyń 1000 jyl­dyq mereıtoıy onyń tarıhı kelbetin burynǵydan da shyraılandyra túskenine qýanyshtymyn. Almatyda qanshama qazaq óneri alyptarynyń izi saırap jatyr. Halyq arasynda «Almaty  – án qala, Almaty – jyr qala!» dep beker aıtylmasa kerek.  Bul qalada qazaqtyń nebir ǵulamalary, ǵa­lymdar, shyǵarmashy­­lyq ókilderi eńbek etti, áli de etip keledi. Ult zııalylar­ynyń kóbi Almatyda rýhtanǵan. Almaty sonysymen de bıikten kórinip, as­qaq­tap turady. Búgingi merekelik sátte – halyqtar arasyndaǵy bereke-birlikti nyǵaıtyp, turaq­tylyqtyń úlgisine aınal­ǵan súıikti qalama shyn júrekten «Asqaqtaı ber, Almaty! 1000 jyldyǵyń qutty bolsyn!» degim keledi. Murat JURYNOV, Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti: Qaǵanattardan qalǵan qarashańyraqtyń ıesimizAlmatynyń 1000 jyl­dyq tarıhy, negizinen, Ult­tyq Ǵylym akademııasy ǵalym­dary­nyń eńbegimen dáleldenip otyr. Tarıh jáne etnologııa, ar­­heo­­logııa ınstıtýtynyń ǵalym­­dary bul  máselemen uzaq ýaqyt aınalysyp, aqyry bul­tart­paıtyn dálel-deregin taýyp, naqty nátıjelerdiń negizinde Almatyǵa 1000 jyl bolǵanyn moıyndatty. «Almatý» degen jazýy bar kúmis teńgelerdiń tabylýy shaharymyzdyń talas týdyryp otyrǵan tarıh-taǵdyryn sheshti. Sonymen qatar, Almatynyń Uly Jibek joly boıynda saýda-sattyq jasaýmen aınalysqan iri qala ekenin rastaıtyn ózge derekter de tabyla bastady. Normatıvke sáıkes, qalanyń jasyn anyqtap, dáleldeý óte qıyn. Eýropadaǵy tıisti uıymdar jazba derekter men artefaktilerge súıengen dáleldi talap etedi. Al, ony tabý ońaı emes. IýNESKO ornalasqan eýropalyqtardyń talaby boıynsha, qala mártebesin ıelengen bolsa, ol qalada, aldymen, ákimshilik-bılik ortalyǵy, ıaǵnı el bıleýshisi otyrýy kerek, ekinshiden, damyǵan qolóneri bolýy kerek, úshinshiden, saýda isi bolýy tıis, mine, osy talaptyń bárine ejelgi Almaty tarıhy tolyqtaı jaýap beredi. Osylaısha arǵy babalarymyz qala da saldy, saıasat ta júrgizdi, shartarappen qatynas ta jasady. Almaty tarıhyn Vernyı bekinisiniń salyný ýaqytymen baılanystyryp júrgender onyń bar bolǵany baıyrǵy qalada ornyqqan ınfraqurylymǵa salynǵanyn túsinýi kerek. Túptep kelgende ol sharýaǵa qolaıly, maly bar, azyq-túligi bar, qyzmet kórsetetin adamdary bar daıyn qalanyń janynan salynǵan jaı ǵana bekinis bolatyn. Almaty aldymen qarahanıdterdiń, sodan keıin shaǵataılardyń qalasy boldy. Osy ýaqytqa deıin Tarazdyń 2000 jyldyǵy, Túrkistannyń 1500 jyldyǵy atalyp ótti, biraq keıingi jyldardaǵy ǵalymdardyń zertteýi boıynsha, qazaq handyǵynyń astanasyna 3000 jyl bolǵanyn rastaıtyn jańa dálelder tabylyp jatyr. Sondaı-aq, Samarqan men Buqaranyń 3000 jylǵa deıin jyljytylýy tegin emes. Bulardyń bári Jibek joly boıyndaǵy qalalar, endeshe Almaty da osy qalalar paıda bolǵan ýaqytqa shamalas boı kótergen. Rábıǵa SYZDYQOVA, UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor:

Áli súısinýmen kelemin

Almatynyń topyraǵyna tabanymnyń tıgenine bıyl 61 jyl bolady. Batys jaqtaǵy Aqtóbe sekildi ortashalaý qalany, Temir, Oıyl degen qalashyqtardy kórip ósken maǵan záýlim úıleri sap túzegen, tabıǵaty tamyljyǵan ǵajaıyp sulý qala esten tandyrǵandaı áser qaldyrdy. Ásirese tań qaldyrǵany – basyn aq qar qursap, naızadaı shanshylyp turǵan taýlar men aspanǵa boılaı ósken bıik tal-terekter boldy. 16-17 jastaǵy balańdyǵymyzǵa qaramaı, búkil soǵys boıy anamyzdy, baýyrlarymyzdy asyrap kelgen biz úshin ánde aıtylatyndaı, Almaty naǵyz «arman qala» bolatyn. Qysy-jazy qum sýyryp, uıytqyp boran soǵyp turatyn elden kelgen men jeli joq qalany alǵash ret kórip, taǵy da tańǵalǵanmyn. Sodan beri Almaty men úshin alabóten ystyq. Sol jyldarda búgingi Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatry, soǵan taıaý T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasy ornalasqan eski Úkimet úıi, onyń janyndaǵy Qazposhta jáne onyń aınala­syndaǵy úsh-tórt kóshe Alma­tynyń ortalyǵy bolyp esepteletin. Sol kóshe­lerdegi úılerdiń buryshynda taýdaı-taýdaı demeıin, biraq kishigirim jeńil kóliktiń kólemindeı qoıtastar jatatyn. Qalanyń baıyrǵy turǵyndarynan surap bilsem, 1921 jyldary qalada alapat tasqyn bolyp, Alataýdyń qary, muzy erip, taýdan aqqan sel jolyndaǵysyn túgel shaıyp, taýdyń baýraıyndaǵy qoıtastardy qalanyń ishine deıin domalatyp ákelgen eken. Qushaq jetpes tas­tardan qalany tazartý qıynǵa soqqan­dyqtan, qurylysqa paıdalanyp, úılerdiń buryshyna japsarlastyryp qoıǵan. Sodan beri Almatyǵa tańǵalýym, súısinýim kúni búginge deıin báseńdegen emes. Almatyda bilim aldym, eńbek ettim, ǵylymmen aınalystym, kitap­tar jazdym, qanattandym, óstim,  mine, osynyń bárine maǵan kúsh bergen – Almaty. Árıne adam úshin týǵan jer­diń orny bólek, biraq azamat bolyp qalyptasýyma ólsheýsiz septigi tıgen Almaty, al onyń 1000 jyldyq qýany­shy jeke meniń ózimniń enshime tıgen qýanyshym sııaqty.

Qutty qonys, mereıli meken

Elbasy aıtqandaı, Almaty – Táýelsizdiktiń altyn besigi. Bala kezimizde Almatynyń kórkine biz ǵana emes, búkil shetelden kelgender tańdanatyn, tam­sanatyn. Qazir Almatyda qanshama záýlim ǵıma­rattar boı kóterdi, kósheler keńeıip, jol­dar jóndeldi. Men munyń bárin maqtanysh etemin. Biraq áttegen-aı deıtin tustar da barshylyq. Men oqyǵan mektepte Abaı­dyń: «Orystyń tili – dúnıeniń kilti» degen sózi úlken árippen jazy­lyp turatyn. Nege qazir biz «Qazaqtyń tili – Qazaqstan­nyń kilti» dep aıtpaımyz? Nege óz tilimizdi qadirlep, qurmet­temeımiz? Birde Almatynyń qazirgi jas ákimi Baýyrjan Baıbek Alataý aýda­nynda Ulttyq dástúrli óner teatrynyń salta­natty ashylýynda: «Qazaqtyń óneri – barmaqtyń basynda, tildiń ushynda», dedi. Janym súısindi. Shynynda da qazaqtyń domby­ra­syna, qazaqtyń ánine, qazaqtyń folk­loryna, qazaqtyń ádet-ǵuryp, dástú­rine eshteńe de jetpeıdi. Ony nasıhattaý, damytý – árbirimizdiń paryzymyz, mindetimiz. Sóz sońynda aıtarym – bizdiń qutty qonys, mereıli mekenimizdiń orta­lyǵy bolǵan Almatynyń  1000 jyldyǵy qutty bolsyn! Almatynyń mártebesi, qudireti, qasıeti, mańyzy arta bersin!  Asyly OSMAN,  Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Parasat» ordeniniń ıegeri

Jeńisti de jemisti kúnderimizdiń kýási

Bizdiń jigit shaǵymyzda aıty­latyn «Almatym júre­gim­de...» degen án bar edi, sol ánmen aǵalyqqa aıaq basqanbyz. Adam ózi etek-jeńin jıyp, ataq-abyroıǵa bólen­gen keze­ńi men meke­nin esinen shyǵar­maı, maqtanyshpen aıtyp, tebi­renip júredi eken. Meniń Almatyǵa degen mahabbatym, saǵynyshymnyń astarynda osyndaı úlken qurmet jatyr. О́zimdi baqytty adamdardyń sanatyna qosamyn. Elimmen, jerimmen baqyttymyn. Qazaqtyń mahabbatyna bólendim. Kezindegi «Qaırat» komandasyndaǵy barlyq serikterim úshin eń keremet qurmet otandastarymyzdyń senimi edi. Almatynyń Ortalyq stadıony biz úshin kıeli edi. Matchtar ótip jatty. Talaı qarsylas komandany Almatynyń tórinde qarsy aldyq. Jeńiske jettik. Jeńilistiń ashy dámin de tattyq. Osynyń barlyǵyna Almaty kýá boldy... Almatynyń 1000 jyldyǵy qutty bolsyn! Ultymyz­dyń jetistigine, urpaǵymyzdyń jalǵastyǵyna jol ashyp, Máńgilik Elmen birge jasaı bersin!  Seıilda Baıshaqov, KSRO sport sheberi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy,  «Qaırat» fýtbol klýbynyń ardageri