Almatynyń 1000 jyldyq tarıhy týraly konferensııa boldy

Táýelsizdiktiń altyn besigi bolǵan Almaty dál qazir totydaıyn taranyp, alys-jaqynnan at terletip kelip jatqan meımandardy qonaqjaı qushaǵyna basyp, tarıh tabystaǵan qalanyń keshegisi men búgingisin salystyra kórsetetin túrli taqyryptaǵy salmaqty is-sharalardyń ortalyǵyna aınalyp otyr. Mereıtoıdyń basty sharalarynyń biri «Almaty – tarıh tolqynynda» atty IýNESKO Bas kon­ferensııasynyń 38-sheshimimen Almaty qalasynyń 1000 jyldyǵyn toılaý jáne «IýNESKO-nyń 2016 jyl­ǵy mereı­toılyq jáne ataýly kúnder kún­tiz­­besine» resmı túrde engizilýine baı­lanys­ty Almaty qalasy ákimdigi men Almaty qalasy tarıhy­nyń mýzeıi uıym­das­tyr­ǵan halyq­aralyq konferensııa boldy. Qazaqstandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń basyn qosqan bul alqaly jıynda Almatynyń 1000 jyl­dyq jasyn dáleldegen naqtyly ortaq máli­metter ortaǵa salyndy. Konferen­sııany Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Arman Qyryqbaev quttyqtaý sózben ashty. Ońtústik Koreıa, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Belgııa, Tatarstan, О́zbek­stan sekildi irgeli elderdiń ǵalym­daryn shaqyrǵan halyqaralyq konferensııaǵa qazaq tarıhshylary, qoǵam qaıratkerleri, mura­jaı-muraǵat qyzmetkerleri taıly-taıa­ǵy qalmaı jınaldy. Qatysýshylar ma­­ńy­zy zor jıyn­nyń negizgi baıandama­syn jasaǵan Karl Baıpaqov, Murat Jurynov, Bolat Kómekov sekildi akademıkterdiń, tarıh ǵylym­darynyń doktory Hangeldi Ábjanov­tyń Almaty týraly aıtqan ǵylymı dálel-dáıegi mol, jan-jaqty, tyń derekke súıen­gen oı-pikirin qyzyǵa tyń­dady. Atap óter­ligi, Jetisýdyń bas qa­la­sy­nyń tarıhy tóńireginde Qazaqstan ta­rıh­­shylary ǵana emes, sheteldik ǵalymdar da kóp izdenip, zerttegen. Olardyń kóz maıyn taýysyp jazǵan zertteý eńbekteri joq emes. Ońtústik Koreıanyń Hongık ýnı­versı­teti­niń professory Jan Sık Park Qazaq­stan­nan tabylǵan, dálirek aıtqanda, Orta­lyq Qazaqstan men Jetisýdan, Batys Qazaq­stan oblysynan tabylǵan jádi­ger­lerdi slaıdpen tanystyra otyryp, arte­faktilerdiń aıyrmashylyǵy men olar­dyń quramyna, jasalý tehnologııasyna keńirek toqtaldy. Naızanyń úshkir basy, pyshaq, jebeniń ushy, qaıla, aıyr ispetti jaýyngerlik soǵys qarýlarynyń qandaı metaldan jasalǵany, onyń quramyndaǵy mys, myrysh, temir, qorǵasynnyń paıyzdyq mólsheri týraly egjeı-tegjeıli áńgimeledi. Mysaly, Batys Qazaqstan aımaǵynan tabyl­ǵan naızanyń ushy ejelgi Rım jaýyn­gerleri ustaǵan naızaǵa óte uqsas, tipti dálme-dál kóshirmesindeı, biraq irgedegi Qytaı jaýyngerleri qoldanǵan tap osyndaı qarýdan bólek. Sonda bir-birine óte uq­sas qarý eń aldymen qaı elge tıesili bol­ǵany? Koreıalyq ǵalym bul qarýlardyń jasalý mezgilin sonaý II ǵasyrǵa aparyp tastady. Sol sekildi Almaty irgesindegi Uljan aýylynan tabylyp otyrǵan taza mys pen jezden quıylǵan qazan, mosylar kórshi Qytaıdan da tabylǵan. Tutas quıylyp jasalǵan bul qazandarǵa kemi 2000 jyl bolǵan. Ejelgi Saq qorǵanynan tabylǵan qazandar qaı elden qaı elge «eksporttaldy», mine, bul másele de koreıa­lyq Jan Sık Parktiń ǵana emes, otandyq ǵalym­­dardyń da bolashaqta bas qatyrar sharýas­y bolýy tıis. Halyqaralyq konferensııaǵa IýNESKO klasterlik bıýrosynyń dırektory Andreı Shevelevtiń kelip qatysqany jıyn­nyń sal­maǵyn arttyra túskendeı boldy. Ar­naıy shaqyrylǵan qonaqtyń áńgimesi alma­tylyqtardy qýantyp tastady. Ha­lyq­aralyq bedeldi uıymnyń bas shtaby Parıjde ornalasqandyqtan, ja­qyn kún­deri Fransııa astanasynyń eń úl­ken alań­darynyń birinde Almaty týra­ly taqyryptyq, ǵylymı kórme uıym­das­­ty­rylady. Bul – Parıjge kún saıyn aǵy­lyp kelip jatqan myńdaǵan týrıs­ter men mıllıondaǵan turǵyny bar as­ta­na halqynyń qazaqtyń ádemi qala­sy týraly tolyq aqparat alýyna múm­kin­­dik týady degen sóz. Shevelevtiń aıtýynsha, Dúnıejúzilik mádenı mura tizimine Qazaqstannan bes nysan engen. Olar: 1.Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıi; 2. Uly Jibek jolynyń Tıan-Shanmen jalǵasatyn marshrýty; 3. «Tańbaly tas» arheologııalyq kesheni men petroglıfteri; 4. Qorǵaljyn men Naýyrzym qoryqtaryn biriktiretin Ortalyq Qazaqstan dalasy men kólderi; 5. Almaty qalasy. Mine, IýNESKO tizimine engen osy bes nysan Qazaqstannyń búgingi abyroıy. Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezı­denti Murat Jurynov Almatynyń tarıhyn Túrki qaǵanatynan, onyń arǵy ja­ǵyn­d­aǵy saq dáýirinen bastap taratyp aıta kele, qala tamyryn izdeý isinde 3000, 5000 jyldyqtarǵa deıin boılaý kerektigine úndese, akademık Karl Baıpaqov kún saıyn órkendep jatqan ǵylymda núktesi qoıylǵan derektiń ózi jańaryp otyratynyn eske salyp, Almatynyń jasy da soǵan sáıkes qaıta qarastyrylýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmady. Jazba jáne arheologııalyq qaınarlardy jan-jaqty taldaýdyń arqasynda ǵalymdar Almatynyń qala retinde qalyptasa bastaýy H-HI ǵasyrlarǵa tán ekenin tolyqtaı dálel­dedi. Ǵalymdardyń bir aýyzdan ma­qul­­da­ǵanyndaı, Almaty qalasynyń ja­syn 1000 jyl dep anyqtaý barysyn­da, adamdardyń bul aımaqty erte temir jáne qola dáýirlerinde ıgergen merzimin emes, qala túsinigine saı eldi mekenniń qalyptasý ýa­qyt­yn negizge alǵan. Ǵalymdardyń piki­rin­she, H-HI ǵasyrlarda bul jer ákimshilik bıliktiń, qolónerdiń, saýdanyń, mádenıet pen ıdeologııanyń ortalyǵy bolǵan. Almaty qalasynyń 1000 jyldyǵy – tek alma­ty­­lyqtardyń ǵana emes, sonymen qatar, óz eliniń tarıhy men dástúrin qur­met­­teı­tin Qazaqstannyń kez kelgen azamaty maq­tan tutatyn tarıhı oqıǵa. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»