Almaty mereıtoıǵa qandaı kórsetkishtermen kelmek?

«Almaty – máńgilik kóktem qalasy, Ortalyq Azııanyń injý-marjany. Bul megapolıs – Qazaqstan táýelsizdiginiń altyn besigi, respýblıkamyzdyń jańa tarıhy bastalǵan jer. Qala elimizdiń mádenıet, qarjy jáne sport ortalyǵy bolyp sanalady. Qalanyń damýy árdaıym meniń jeke nazarymda jáne memlekettiń basymdyǵy bolyp sanalady».

Nursultan NAZARBAEV

Rýhanı kóne shahar Túrkistannyń – 1500, Tarazdyń 2000 jyldyǵyn  el bolyp atap ótkenimiz kúni keshe ǵana edi. Endi, mine, ásem de arý Almaty óziniń 1000 jyldyǵyn toılamaq. Almaty – elimizdegi eń iri qala. Almaty – Qazaqstan Táýelsizdiginiń  tól besigi. Dál osy Almatyda Qazaq eliniń Táýelsizdigi týraly  deklarasııa, Ata Zańymyz – Konstıtýsııa qabyldandy jáne Memlekettik rámizderimiz bekitilip, eldiń mańyzdy taǵdyrlyq sheshimderi iske asyryldy. Búgingi tańda Almaty Qazaqstannyń asa iri ekonomıkalyq ortalyǵy sanalady. Turaqsyz ekonomıkalyq jaǵdaıǵa qaramastan megapolıs bıznes-bastamalar úshin keleshegi mol ınvestısııalyq alań bolyp qala beretini jáne aıǵaq. Elimiz kóleminde Almaty eldegi IJО́-niń 20,9%-yn, barlyq salyq jáne salyqtyq emes túsimniń 32%-yn, barlyq saýda operasııalarynyń 41%-yn qurap, elimizdegi jumys isteıtin halyqtyń shamamen 15%-yn jumyspen qamtamasyz etedi. Qalanyń úlesine bólshek jáne kóterme saýda taýar aınalymynyń barlyq depozıtter kólemi men nesıeleriniń 40% tıesili ekenin de eske salǵandy jón sanap otyrmyn. 2015 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha qala halqynyń jan basyna shaqqandaǵy tıesili jalpy óńirlik ónim 29 myń AQSh dollaryn qurady. Bul Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa­nyń astanalary men iri qalalarynyń deńgeıimen shamalas degen sóz. Jyl saıyn adamdardyń ómir súrý kórsetkishi jaqsarýda, Almaty bo­ıynsha adamdardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 74 jasty qurady. Ortalyq Azııa óńiriniń iri jáne barynsha damyǵan megapolısine aınalǵan Almaty halyqaralyq uıymdardyń, qarjy ınstıtýttary men iri kompanııalar ókilderiniń bas qosqan ortalyǵyna aınaldy. Halyqaralyq yntymaqtastyq úshin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jáne Dúnıejúzilik saýda uıymy sheńberinde halyqaralyq yntymaqtastyq úshin edáýir múmkindik berilip keletini de búgingi kúnniń shyndyǵy. Halyqaralyq zertteýler kór­setkenindeı, planeta turǵyndarynyń teń jartysy qalada turady. 2030 jylǵa qaraı qala halqynyń úlesi 60% nemese 5 mlrd adamdy quraıdy. Qala álemdik ekonomıkalyq ósýdiń jáne ónimdiliktiń negizgi qozǵaýshy kúshi bolyp sanalady. Naq osy qalalar iri resýrstardy tutynýshylar jáne aýaǵa bólinip shyǵatyn artyq gaz kózderi bolmaq. Demek, planeta turǵyndarynyń kópshiliginiń ál-aýqatynyń jaqsarýy qala­lar­dyń damýyna tikeleı baılanysty. Osy oraıdaǵy Almatynyń ne­gizgi mindeti – qalalyqtar úshin ómir súrýdiń joǵary sapa­syn qam­tama­syz ete otyryp, al­daǵy ýaqytta da Qazaqstannyń eko­no­mıkalyq ósi­miniń negizgi draı­ver­leriniń biri bo­lyp  qala berý. Almaty qala­sy Qazaq­­stan Res­­pýb­lıkasynyń Prezı­denti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Stra­­­te­gııa­syn­da alǵa qoıǵan 2050 jyl­­ǵa taıaý álemniń aıryqsha báse­ke­ge qabi­letti 30 eliniń qatary­na ki­rý jónin­­degi aýqymdy ma­qsat­ta­ry­­­­na qol jetkizýdiń ózekti faktory bolýy tıis. Belgilengen maqsattarǵa qol jet­­­kizý­diń quraly elimiz­diń stra­­­t­e­­gııa­­­lyq jáne baǵdar­lama­lyq qu­­jat­­­ta­ry­­na sáı­kes ázirlen­gen «Almaty-2020» besjyldyq damý baǵ­dar­la­ma­­sy eke­ninde daý joq. Baǵ­dar­­la­ma­ny is­­­ke asy­rý­dyń negizi – Bes ıns­tı­­týt­­tyq refor­ma já­ne El­basy­nyń «100 naq­­ty qadam» Ult Jospary. Baǵ­­­dar­­­­­la­ma­­­da negizgi kórsetkishter, qa­­ǵı­­­­da­­­lar jáne basymdyqtar, son­daı-aq maq­sat­tarǵa qol jet­kizý qu­­­­­ral­­­­­­dary­n­yń tetik­teri tujyrym­dal­ǵan. Taıaýda Almaty ákimdiginde ótken «Almaty-2020» damý baǵ­dar­lamasyn talqylaý jóninde jumys­shy tobynyń qorytyndy jıynynda baǵdarlama jobasy kópshiliktiń talqylaýyna usy­ny­lyp, qala tur­ǵyn­­dary­nyń tolyqtyrýlary, usy­nys­tary men tilekteri eskerildi. Mysaly, bir aı kólemi ishinde baǵdarlama jobasyn talqylaýǵa baılanysty azamattyq qoǵam, kásip­odaqtar men salalyq uıymdar ókil­deri­men, ekinshi deńgeıli bankter men qarjy uıymdary, bilim men den­saýlyq saqtaý salalary, BAQ basshylarymen, blogerlermen, «Bolashaq» baǵdarlamasy túlek­­terimen, má­denıet, sport­tyq qo­ǵamdastyqtar qaı­­rat­ker­leri­men, sarapshylarmen, iri óndi­ris oryndarynyń basshylarymen, shaǵyn jáne orta bıznes ókil­derimen, etnomádenı bir­les­tikter jetekshilerimen, zeınet­kerlermen jáne basqa da qoǵamdyq uıymdardyń múshelerimen kezdesýler uıymdastyryldy. Mysaly, búgingi kúnge de­ıin 90-nan astam taqyryptyq kez­de­sý ótip, oǵan 12,5 myńnan asa adam qatys­qan. Jalpy, jobany tal­qylaýǵa qala turǵyndarynyń ara­synan 417 myń adam qamtylǵan. Budan ózge qala ákimdigi janynan quramyna qoǵamdyq pikirdiń jetekshileri, ÚEU basshylary, más­lıhat depýtattary, bıznes qoǵam­dastyǵynyń, «Nur Otan» par­tııa­synyń, memlekettik or­gan­dardyń ókilderi engen Qoǵam­dyq keńes jumys isteıdi. Saraptama kórsetkendeı, jan­ashyr azamattar qaladaǵy eko­lo­gııa­­lyq ahýaldy, qoǵamdyq kólik­tiń jumy­syn, kósheni jaryqtan­dyrý júıe­sin jaqsartý, zańsyz kólik turaq­taryn, aryqtar jeli­lerin retke keltirý, buryn oblys qu­ra­mynda bol­ǵan aýdandar máse­lelerin sheshý joldaryn iz­des­tirý, jemqorlyq pen quqyq­buzý­shylyq deńgeıin tómen­detý, belsendi azamattyq pozı­sııa­sy bar turǵyndardy qatys­tyra otyryp, ákimdik janynan qoǵam­dyq komıssııalar qurý jónin­de naqtyly usynystaryn bildir­gen. Bul usynys-pikirlerdiń bar­lyǵy jańa Baǵdarlamanyń tıisti tarmaqtaryna engizildi jáne olar júzege asyrylatyn bolady. Kon­septýaldy emes, naqtyly sıpatqa ıe usynystardyń barlyǵy baǵdar­lama­ny júzege asyrý jónindegi jos­par­dy jasaý barysynda tolyq eskeriledi. Mereıtoı qarsańynda «Alma­ty­­nyń 1000 jyldyǵy – 1000 qaıy­­rymdy is» jospary aıasynda megapo­lıstegi G38 jastar uıymy bız­nes-qaýymdastyqpen, úkimettik emes uıymdarmen jáne jáı ǵana al­ma­ty­lyqtarmen udaıy qa­rym-qatynasta bolyp, kó­mek­ke muqtaj jandarǵa myń túr­­li qaıyrym­dy­lyq kórsetti. Osynaý aksııa UOS ardager­lerin, qarttardy, turmysy nashar otbasylar men kópbalaly úılerdi qamtydy. Qaıyrymdy jastar balalar úılerine de baryp, múmkindigi shekteýli jandarǵa qaraılasady. Myń meıirimge toly tir­lik­tiń ishine úı jınap berý, azyq-túlik satyp áperý, shı­pa­jaılarǵa joldama uıym­das­tyrý, densaýlyq saq­taý mekeme­lerin­de emdelýge sep­tesý­den bastap, bári-bári kirdi.Aksııa­ny uıym­das­tyrýshylar osynaý saýapty iske qaladaǵy JOO-lar­dyń stý­dent­terin tar­typ, olardy ju­mys­­pen qamta­ma­syz etti. Myń jyldyq tarıhy bar alyp shahardyń  mundaı halyqqa jaqyn jasaǵan qadamy bolashaqta da jalǵasyn taba beretin bolady. Baýyrjan BAIBEK, Almaty qalasynyń ákimi