2015 jylǵy 30 qarasha, Astana qalasy
Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne
baǵalaý júrgizý ádistemesin bekitý týraly
2015 jylǵy 29 qazandaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Kásipkerlik kodeksiniń 88-babynyń 15) tarmaqshasyna sáıkes buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesi bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Tabıǵı monopolııalardy retteý jáne básekelestikti qorǵaý komıteti Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen:
1) osy buıryqty Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkeýdi;
2) osy buıryq memlekettik tirkelgennen keıin kúntizbelik on kún ishinde onyń kóshirmesin merzimdik baspa basylymdaryna jáne «Ádilet» aqparattyq-quqyqtyq júıesine resmı jarııalaýǵa jiberýdi;
3) osy buıryqty Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda ornalastyrýdy qamtamasyz etsin.
3. «Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2015 jylǵy 2 sáýirdegi № 303 buıryǵynyń (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 10731 bolyp tirkelgen, «Ádilet» aqparattyq-quqyqtyq júıesinde 2015 jylǵy 12 mamyrda jarııalanǵan) kúshi joıyldy dep tanylsyn.
4. Osy buıryqtyń oryndalýyn baqylaý jetekshilik etetin Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstrine júktelsin.
5. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ekonomıka mınıstri E.DOSAEV
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstriniń
2015 jylǵy 30 qarashadaǵy № 741 buıryǵymen bekitilgen
Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesi
1. Jalpy erejeler
1. Osy Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesi (budan ári – Ádisteme) taldaý júrgizý mashyqtaryn praktıkalyq ıgerý maqsatynda qoldanylady jáne taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin nemese ondaǵy naryq sýbektileriniń jaǵdaıyn taldaý men baǵalaýdy talap etetin jaǵdaıda, onyń ishinde:
1) osy taýar naryqtaryndaǵy básekelestiktiń jaı-kúıin aıqyndaý jáne (nemese) retteletin naryqtarda ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıǵa ıe naryq sýbektileriniń memlekettik tizilimin qalyptastyrý maqsatynda taýar naryqtaryna taldaý júrgizý kezinde;
2) ekonomıkalyq shoǵyrlanýdy memlekettik baqylaý kezinde;
3) ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıdy teris paıdalanýdyń, básekelestikke qarsy kelisimder men kelisilgen is-qımyldarynyń belgilerin anyqtaý kezinde;
4) kásipkerlik ortada memlekettiń bolýynyń maqsattylyǵyn belgileý maqsatynda aksııalarynyń (jarǵylyq kapıtaldaǵy qatysý úlesteriniń) elý paıyzynan astamy memleketke jáne olarmen úlestes tulǵalarǵa (budan ári – memlekettik zańdy tulǵalar) tıesili memlekettik kásiporyndar men zańdy tulǵalardyń qyzmetine taldaý júrgizý kezinde paıdalanylady.
2. Osy Ádistemede mynadaı uǵymdar paıdalanylady:
Sýbsıdıarlyq – memlekettiń ekonomıkaǵa qatysýynyń kómekshi róli qaǵıdaty.
Osy Ádistemede qoldanylatyn ózge de uǵymdar Qazaqstan Respýblıkasynyń Kásipkerlik Kodeksinde aıqyndalǵan.
3. Taýar naryqtaryndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin taldaý jáne baǵalaý osy Ádistemege qosymshada kórsetilgen jalpy jáne erekshe ólshemsharttarǵa sáıkes júrgiziledi.
4. Básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý úshin taýar naryqtaryna irikteýdi júzege asyrýdyń maqsattary:
básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý úshin taýar naryqtaryna irikteýdiń basymdyǵyn anyqtaý;
básekelestikti damytý jáne qorǵaý, onyń ishinde monopolıstik qyzmettiń aldyn alý jáne jolyn kesý jónindegi júrgizilip otyrǵan jumystyń tıimdiligin arttyrý bolyp tabylady.
5. Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý mynadaı kezeńderdi qamtıdy:
1) taýarlardyń birin-biri ózara almastyrý ólshemsharttaryn aıqyndaý;
2) taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý,
3) taýar naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn aıqyndaý;
4) taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaý;
5) taýar naryǵynyń kólemi men naryq sýbektileriniń úlesin esepteý;
6) taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin baǵalaý;
7) taýar naryǵyna kirý tosqaýyldaryn aıqyndaý;
8) naryqty taldaý jónindegi tuqjyrymdar.
Ekonomıkalyq shoǵyrlanýdy memlekettik baqylaý, sondaı-aq ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıdy teris paıdalanýdyń básekelestikke qarsy kelisimderi men kelisilgen is-qımyldarynyń belgilerin anyqtaý kezinde taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin taldaý jáne baǵalaý osy tarmaqtyń 6), 7) tarmaqshalaryn alyp tastaıdy.
Eger ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıdy teris paıdalaný belgilerin anyqtaý kezinde taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin taldaý jáne baǵalaý naryq sýbektisiniń úlesi otyz besten astam, biraq elý paıyzdan az paıyzdy quraıtyndyǵyn nemese naryq sýbektileriniń jıyntyq ústemdigi bar ekendigin kórsetken jaǵdaıda, osy tarmaqta kózdelgen barlyq kezeńderdi saqtaı otyryp, taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý qajet.
Naryq sýbektileriniń básekelestikke qarsy satylas kelisimderin qaraý kezinde taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý talap etilmeıdi.
Memlekettiń kásipkerlik ortada bolý maqsattylyǵyn belgileý maqsatynda memlekettik zańdy tulǵalardyń qyzmetine taldaý júrgizý osy tarmaqta kózdelgen kezeńderdiń negizinde, sondaı-aq osy Ádistemeniń 50, 51, 52 jáne 53-tarmaqtaryna sáıkes júrgiziletin memlekettiń taýar naryǵynda bolý maqsattylyǵyn baǵalaý kezeńin qamtıtyn ereksheliktermen júrgiziledi.
6. Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin taldaý jáne baǵalaý kezinde bastapqy aqparat retinde mynalar:
1) naryq sýbektileriniń qyzmetin sıpattaıtyn memlekettik statıstıkalyq eseptiliktiń derekteri;
2) Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıteti men onyń aýmaqtyq organdarynan alynǵan málimetter;
3) Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginen alynǵan málimetter;
4) Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıtetinen jáne onyń aýmaqtyq organdarynan alynǵan málimetter;
5) salalyq mınıstrlikterden jáne vedomstvolardan, olardyń aýmaqtyq organdarynan alynǵan málimetter;
6) jergilikti atqarýshy jáne ókildi organdardan alynǵan málimetter;
7) jeke jáne zańdy tulǵalardan alynǵan málimetter;
8) tutynýshylar qaýymdastyqtarynyń (birlestikteriniń) málimetteri;
9) buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlamalary;
10) monopolııaǵa qarsy organ vedomstvosynyń óz zertteýleriniń derekteri;
11) marketıngtik, áleýmettik zertteýlerdiń, iriktep saýal júrgizýdiń jáne naryq sýbektileriniń, azamattardyń, qoǵamdyq uıymdardyń saýalnama derekteri;
12) taýar naryqtarynyń jaı-kúıi, qurylymy men kólemderi, jekelegen taýar óndirýshiler men satyp alýshylardyń taýar aınalymyna qatysýy týraly vedomstvolyq jáne táýelsiz aqparat ortalyqtary men qyzmetteriniń derekteri paıdalanylady.
2. Taýarlardyń birin-biri ózara almastyrý ólshemsharttaryn aıqyndaý
7. Naq sol bir taýar naryǵynda aınalatyn, almastyrýshysy nemese birin-biri ózara almastyrý taýarlary (jumystary, qyzmetteri) joq taýardy birin-biri ózara almastyrý ólshemsharttaryn aıqyndaý rásimi mynalardy qamtıdy:
taýardyń ataýyn aıqyndaý;
satyp alýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn taýardyń qasıetterin jáne osy taýar úshin áleýetti birin-biri ózara almastyratyn bolyp tabylatyn taýarlardy aıqyndaý;
birin-biri ózara almastyratyn taýarlardy aıqyndaý.
8. Taýardyń ataýyn aldyn ala aıqyndaý myna ólshemsharttardyń biriniń:
1) taýar sózdikteriniń nemese taýartanýshylar anyqtamalyǵynyń;
2) tıisti salada arnaıy bilimi bar mamandar qorytyndylarynyń;
3) lısenzııa berý týraly sheshimderdiń, lısenzııanyń bolýyn rastaıtyn qujattardyń;
4) máni qaralatyn taýar bolyp tabylatyn shart talaptarynyń;
5) taýardy birjaqty anyqtaýǵa múmkindik beretin tásildiń negizinde júrgiziledi.
9. Satyp alýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn taýardyń qasıetin anyqtaý kezinde mynalar taldanady:
1) taýardyń fýnksıonaldyq mindeti jáne qoldaný, onyń ishinde taýardy tutyný maqsaty jáne onyń tutynýshylyq qasıetteri;
2) sapalyq sıpattamalar, onyń ishinde túri, sorty, býyp-túıýi, taratý jáne ótkizý júıesindegi erekshelikter;
3) tehnıkalyq sıpattamalar, onyń ishinde paıdalaný kórsetkishteri, tasymaldaý boıynsha shekteýler, jınaqtaý, jóndeý, tehnıkalyq qyzmet kórsetý (kepildendirilgen qyzmet kórsetýdi qosa alǵanda), kásibı paıdalaný (óndiristik tutyný) erekshelikteri;
4) baǵasy;
5) ótkizý sharttary, onyń ishinde taýarlar partııasynyń mólsheri, taýardy ótkizý tásili;
6) taýardyń sıpattamalary.
Satyp alýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn taýar qasıetteriniń quramy jáne taýar sıpattamasyn taldap tekserýdiń qajetti dárejesi júrgiziletin zertteýdiń maqsatyna, sondaı-aq taýar naryǵynyń erekshelikterine táýeldi bolady.
10. Osy taýar úshin áleýetti birin-biri ózara almastyratyn bolyp tabylatyn taýarlardy aıqyndaý:
saraptamalyq baǵalar;
qaralatyn taýarmen birge ekonomıkalyq qyzmet túrleriniń qazaqstandyq jikteýishiniń bir synyptaýysh túriniń tobyna kiretin, taýarlardyń eleýli qasıetteri boıynsha salystyrylatyn taldaý arqyly júzege asyrylady.
Osy taýarǵa tıisti dál jikteýish ustanymyn belgileý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda synyptaýysh ustanymdar toptamasy qarastyrylady.
11. Birin-biri ózara almastyratyn taýarlardy aıqyndaý olardyń fýnksıonaldyq mindetin, qoldanýdy, sapalyq jáne tehnıkalyq sıpattamalaryn, baǵasyn jáne ólshemsharttaryn eskere otyryp, satyp alýshynyń taýarlardy naqty aýystyrýyna nemese satyp alýshynyń tutyný (onyń ishinde óndiristik) prosesinde bir taýarlardy basqalarymen aýystyrýyna daıyndyǵyna negizdeledi.
12. Birin-biri ózara almastyratyn taýarlardy aıqyndaǵan kezde monopolııaǵa qarsy organnyń vedomstvosy tutynýshylarǵa saýal júrgizýdiń qorytyndylary boıynsha aqparatty paıdalanady.
13. Birin-biri ózara almastyratyn taýarlardy aıqyndaǵan kezde satyp alýshylardyń túrli toptarynyń pikiri sáıkes kelmeýi eskeriledi.
Satyp alýshylar toptary:
taýar aınalymyna qatysý tásili men nysandary boıynsha (onyń ishinde kóterme saýdada satyp alýshylar jáne bólshek saýdada satyp alýshylar);
taýardy satyp alý orny boıynsha;
taýarǵa qoıylatyn talaptar boıynsha erekshelenedi.
Satyp alýshylardyń toptary, eger sol bir satýshy joǵaryda kórsetilgen belgiler negizinde sol bir taýarǵa satyp alýshylardyń toptary úshin baǵalar belgilese (belgileı alsa), taýar naryqtarynda jumys isteıdi dep tanylady.
Qaralatyn taýar sol bir aýmaqta túrli taýar naryqtarynda aınala alady. Mundaı taýar naryqtaryn oqshaýlap taldaý kerek. Jekelep alǵanda, taýar negizinen keıinnen qaıta satý nemese kásibı paıdalaný maqsatynda taýar partııalary satylatyn kóterme saýda naryqtarynda jáne kóbinese jeke paıdalaný úshin taýardyń bireýin satý júzege asyrylatyn bólshek saýda naryqtarynda aınala alady.
14. Taýar naryqtaryn baqylaý jáne nátıjeleriniń negizinde birin-biri ózara almastyratyn taýarlar aıqyndalatyn ekonomıkalyq-statıstıkalyq esepteýler mynalardy:
«gıpotetıkalyq monopolıstiń testi» rásimin;
baǵa belgileý men baǵalar serpinin taldaýdy, baǵalar ózgergen kezde suranys kóleminiń ózgerýin qamtıdy.
15. «Gıpotetıkalyq monopolıstiń testin» (taýar naryǵynyń taýar shekaralaryn anyqtaý úshin) ótkizgen kezde qaralatyn taýarǵa shamaly, biraq eleýli jáne uzaq ýaqyt (1 jyl jáne odan kóp) baǵanyń ósýi oryn alady dep boljanady. Zertteýdiń ýaqyt aralyǵy ishinde odan ári saqtalatyn, básekelestiktiń ózge de teń sharttarynda (bul rette ınflıasııanyń áseri alynyp tastalýy tıis) baǵanyń 5-10 paıyzǵa artýy osyndaı dep tanylady.
Kórsetilgen baǵanyń artýynyń nátıjesinde satyp alýshy (satyp alýshylar) qaralatyn taýardy basqa taýarlarmen almastyra ma (almastyrýǵa daıyn ba), sondaı-aq mundaı baǵany arttyrýdy satýshy (satýshylar) úshin paıdasyz etetin, satý kóleminiń tómendeýi bolyp jatyr ma (bolady ma) aıqyndalady.
Eger kórsetilgen sharttar oryndalsa, onda qaralatyn taýarǵa qasıetteri boıynsha neǵurlym jaqyn bolyp tabylatyn taýarlardy birin-biri ózara almastyratyn taýarlar tobynyń quramyna engizý qajet.
Kórsetilgen rásim olarǵa baǵa satýshylar úshin paıda (satýshylar úshin jıyntyq paıda) shegerilmeı 5-10 paıyzǵa artýy (1 jyl jáne odan kóp) múmkin taýarlar toby anyqtalǵanǵa deıin júzege asyrylady. Mundaı topqa kiretin taýarlar birin-biri ózara almastyratyn taýarlar dep tanylady.
«Gıpotetıkalyq monopolıstiń testin» ótkizgen kezde birin-biri ózara almastyratyn taýarlar toby retinde satýshy (satýshylar) kórsetilgen baǵany arttyrýdy júzege asyra alatyn taýarlardyń eń az jıyntyǵyn qaraý qajet.
16. Taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin perspektıvalyq taldaý jáne baǵalaý júrgizgen kezde zerdeleý júrgizý kezinde qalyptasqan naryqtyq baǵalar qoldanylýy múmkin.
3. Taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý
17. Taýar naryǵynyń shekaralary, eger ony osy aýmaqtan tysqary jerlerde satyp alý ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne basqa da sebepter boıynsha orynsyz bolsa, tutynýshylar taýardy nemese birin-biri ózara almastyratyn taýardy satyp alatyn aýmaqty aıqyndaıdy.
Taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý kórsetilgen ólshemsharttardyń biri nemese olardyń jıyntyǵy boıynsha júzege asyrylady.
Naryqtyń shekaralary mynadaı ólshemder:
1) osy aýmaqta taýardy satyp alý múmkindigi;
2) taýardyń qunyna qatysty alǵanda kóliktik shyǵyndardyń negizdiligi men ózin aqtaıtyndyǵy;
3) taýardy tasymaldaý kezinde onyń sapasyn, senimdiligi men basqa da tutynýshylyq qasıetterin saqtaýy;
4) taýarlardy satyp alý-satýǵa, ákelý men áketýge shekteýlerdiń (tyıym salýlardyń) bolmaýy;
5) onyń sheginde taýarlardy ótkizý, jetkizý júzege asyrylatyn aýmaqta básekelestikke teń jaǵdaılardyń bolýy boıynsha taýarlardy satyp alýdyń qoljetimdiligi eskerile otyryp aıqyndalady.
Satyp alýshy (satyp alýshylar) taýardy satyp alatyn nemese satyp alýǵa ekonomıkalyq múmkindigi bar nemese odan tysqary jerlerde mundaı múmkindigi joq aýmaqtyń shekaralaryn aıqyndaý rásimi (budan ári – naryqtyń shekaralaryn aıqyndaý) mynalardy:
satyp alýshynyń (satyp alýshylardyń) ekonomıkalyq múmkindikterin shekteıtin, taýar aınalymynyń sharttaryn aıqyndaýdy;
qaralatyn taýar naryǵynyń shekaralaryna kiretin aýmaqty aıqyndaýdy qamtıdy.
18. Naryqtyń shekaralaryn aıqyndaý:
naryq sýbektisi jumys isteıtin óńir týraly;
qaralatyn taýar naryǵyndaǵy baǵa belgileý týraly nemese osy taýarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy baǵa deńgeıindegi aıyrmashylyqtar týraly;
taýardy satyp alýshylardyń qajettilikteri úshin naqty tutyný orny týraly aqparattyń negizinde júrgiziledi.
19. Shekaralar taýar ótkizilýi múmkin bir nemese birneshe eldi mekenderdiń, bir nemese birneshe ákimshilik aýdandardyń, qalalardyń, respýblıkanyń bir nemese birneshe oblystarynyń, qalalarynyń aýmaǵyn, nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵyn qamtýy múmkin.
20. Satyp alýshynyń (satyp alýshylardyń) taýardy satyp alýynyń ekonomıkalyq múmkindikterin shekteıtin taýar aınalymynyń sharttaryn aıqyndaý kezinde mynalar eskeriledi:
1) taýardy tasymaldaý sharttaryna qoıylatyn talaptar (taýardyń tutynýshylyq qasıetterin saqtalýyn jáne ózge de talaptardy qamtamasyz etetin);
2) satyp alýshylardyń taýardy satyp alýynyń uıymdyq-kóliktik shemalary;
3) taýardyń satyp alýshyǵa nemese satyp alýshynyń taýarǵa jyljý múmkindigi;
4) qaralatyn taýardyń (qaralatyn taýardy satyp alýshynyń) jyljýy úshin kólik quraldarynyń bolýy, qoljetimdiligi jáne birin-biri ózara almastyrýshylyǵy;
5) tutynýshylyq qalaýdy qosa alǵanda qaralatyn taýarǵa suranystyń óńirlik erekshelikteri.
21. Taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý satyp alýshy taýardy nemese birin-biri ózara almastyratyn taýardy satyp alýynyń ekonomıkalyq múmkindigine nemese ony osy aýmaqtan tysqary jerlerde ekonomıkalyq, tehnologııalyq, ákimshilik jáne basqa da sebepter boıynsha satyp alý múmkindiginiń bolmaýyna negizdeledi.
Eger qandaı da bir aýmaqtan (qandaı da bir aýmaqta ornalasqan satýshylardan) jetkiziletin taýardyń baǵasy qaralatyn taýar naryǵynyń aldyn ala aıqyndalǵan shekaralary sheginde satyp alýshyǵa (satyp alýshylarǵa) qoljetimdi taýardyń ortasha belgilengen baǵasynan 10 paıyzdan astam artyq bolsa, onda mundaı aýmaqtar (satýshylar) basqa taýar naryqtaryna jatqyzylýy tıis.
22. Taýar naryqtaryn baqylaý jáne nátıjeleriniń negizinde onyń shekaralary aıqyndalatyn ekonomıkalyq-statıstıkalyq esepteýler mynalardy:
«gıpotetıkalyq monopolıstiń testi» rásimin;
qaralatyn taýar naryǵynda (aldyn ala aıqyndalǵan shekaralarda) naqty jumys isteıtin naryq sýbektileriniń (satýshylardyń) satý aýdandaryn (satyp alýshylardyń ornalasqan jerin) taldaýdy;
satyp alýshynyń (satyp alýshylardyń) taýardy satyp alý aýdanynyń ózgerýi týraly nemese olardan taýar satyp alatyn satýshylar quramynyń ózgerýi týraly derekteriniń taldaýyn;
osy Ádistemeniń 27-tarmaǵynda belgilengen taldaý júrgizýge arnalǵan ólshemsharttary esebimen baǵa belgileý men baǵalar serpinin taldaýdy, qaralatyn taýarǵa baǵanyń ózgerýi kezinde suranys kóleminiń ózgerýin qamtýy múmkin.
23. Shekaralardy aıqyndaý kezinde:
kórsetilgen baǵanyń artýy nátıjesinde satyp alýshy (satyp alýshylar) qaralatyn taýardy basqa da aýmaqtarda (basqa aýmaqtarda ornalasqan satýshylardan) satyp ala ma (satyp alýǵa daıyn ba);
mundaı baǵanyń artýyn satýshy (satýshylar) úshin paıdasyz etetin, satý kóleminiń tómendeýi boldy ma (bola ma) anyqtaý qajet.
Eger kórsetilgen talaptar oryndalsa, aýmaqqa jaqyn ornalasqandar qaralatyn taýar naryǵynyń shekaralarynyń quramyna engiziledi.
Kórsetilgen rásim olarǵa baǵa satýshy úshin paıda (satýshylar úshin jıyntyq paıda) shegerilmeı 5-10 paıyzǵa artýy múmkin aýmaq anyqtalǵanǵa deıin júzege asyrylady. Anyqtalǵan aýmaqtyń shekaralary qaralatyn taýar naryǵynyń shekaralary dep tanylady.
«Gıpotetıkalyq monopolıstiń testin» taýar naryǵynyń shekaralary esebinde júrgizgen kezde satýshy (satýshylar) kórsetilgen baǵany arttyrýdy júzege asyra alatyn eń kishi aýmaqtyń shekaralaryn qarastyrý kerek.
24. Tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń qyzmetimen baılanysty qyzmetter salasynda taýar naryqtarynyń shekaralary naryq sýbektileriniń ınfraqurylymǵa qol jetkizý jáne ony paıdalaný múmkindikteri eskerile otyryp aıqyndalady.
4. Taýar naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn aıqyndaý
25. Taýar naryǵynyń taldanatyn kezeńin monopolııaǵa qarsy organ vedomstvosynyń basshysy nemese onyń taýar naryqtaryna taldaý júrgizý máselelerine jetekshilik etetin orynbasary jáne (nemese) monopolııaǵa qarsy organ vedomstvosynyń aýmaqtyq bólimshe basshysy aıqyndaıdy.
26. Taýar naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵy zertteý maqsatyna, taýar naryǵynyń erekshelikterine jáne aqparatqa qol jetkizýge baılanysty aıqyndalady.
27. Eger satyp alýshylar ýaqyttyń bir kezeńinde satyp alynatyn tutynýdaǵy taýardy ýaqyttyń basqa kezeńinde satyp alynatyn sol taýarmen almastyrmasa nemese almastyrýǵa daıyn bolmasa, onda ýaqyt aralyǵyn tańdaýda taýar naryǵy sıpattamasynyń osy tańdaýyn negizdeıtin, onyń ishinde:
1) jyl ishinde taýardy jetkizýdiń maýsymdylyǵy;
2) jyl ishinde taýar jetkizýdiń turaqtylyǵy;
3) eń joǵary jáne eń tómen suranys (onyń ishinde qysqa merzimdi) kezeńi, osy kezeńderde satýshylar sanynyń araqatynasy;
4) satýshylardyń túrli ýaqyt kezeńderinde ártúrli baǵa belgileý múmkindigi;
5) kelisimshart merzimderi;
6) taýardyń naryqta paıda bolý ýaqyty eskeriledi.
28. Taýar naryǵynyń barlyq sıpattamasy belgilengen bir ýaqyt aralyǵy sheginde aıqyndalady.
5. Taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaý
29. Taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyna belgili bir ýaqyt aralyǵy sheginde onyń shekaralarynda qaralatyn taýardy ótkizetin barlyq naryq sýbektileri kiredi.
30. Taýar naryǵynda jumys isteıtin jáne tulǵalar tobyn quraıtyn naryq sýbektileri bir naryq sýbektisi retinde qarastyrylady.
31. Zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn anyqtaý kezinde alynǵan aqparattyń negizinde, naryqtyń taýar shekaralaryn jáne taýar naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý kezinde qaralatyn taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileri aıqyndalady, olar úshin olardy sáıkestendirýge járdemdesetin mynadaı derekter belgilenedi:
1) tolyq ataýyn (uıymdyq-quqyqtyq nysanyn kórsete otyryp);
2) mekenjaıyn (ornalasqan ornyn);
3) tulǵalar tobyna tıesililigin;
4) osy taýardy satyp alýshylar nemese satý óńirlerin;
5) osy taýardy óz óndirisiniń bolýyn bir mezgilde deldal uıymdar aıqyndalady;
6) osy taýardy nemese ony óndirý úshin qajetti taýarlardy satýshylar.
32. Sáıkestendirý derekteriniń bolmaýyna, (olardy belgileý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda) úlesi taýar naryǵynyń jalpy kóleminiń 15 %-nan aspaǵan jaǵdaıda jol beriledi.
33. Taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaǵan kezde qaralatyn taýar naryǵynda jumys isteıtin satýshylardan taýar satyp alatyn satyp alýshylar tobynyń quramy (sany) naqtylanýy múmkin.
Eger taýar naryǵynda negizgi satyp alýshylardyń az toby (15-ten az) jumys istese, onda satyp alýshylardyń negizgi satýshylarmen bir tulǵalar tobyna kiretinin tekserý qajet.
6. Taýar naryǵynyń kólemi men taýar naryǵyndaǵy naryq sýbektileri úlesterin esepteý
34. Qaralatyn naryq shekara shegindegi ýaqyttyń belgili bir kezeńindegi taýar naryǵy kóleminiń esebi (budan ári – taýar naryǵynyń jalpy kólemi) taýardy nemese birin-biri ózara almastyratyn taýarlardy ákelý men áketý kólemderin eskere otyryp, naryq sýbektileriniń taýardy nemese birin-biri ózara almastyratyn taýarlardy zattaı nemese qundyq kórsetkishterde ótkizý somasy retinde aıqyndalady.
Naryq sýbektisi óz óniminiń bir bóligin óz muqtajyna paıdalanǵan jaǵdaıda, ótkizý kólemine taýar naryǵynda ótkiziletin kólem ǵana qosylady.
Naryq sýbektisiniń tıisti taýar naryǵyndaǵy úlesi naryq sýbektisiniń naryqtyń shekaralary sheginde taýardy nemese birin-biri ózara almastyratyn taýarlardy ótkizý kóleminiń tıisti taýar naryǵynyń jalpy kólemine qatynasy retinde aıqyndalady.
Naryq sýbektileriniń úlesin anyqtaý olardyń ónim berý kóleminiń úlesi ónim berýdiń jalpy kóleminde keminde seksen bes paıyz sýbektilerdiń aqparaty bolǵan kezde múmkin bolady.
Naryq sýbektisiniń úlesin esepteý kezinde paıdalanylatyn kórsetkishter naryq kólemin esepteý kezindegi ólshem birlikterinde keltiriledi.
Tıisti taýar naryǵyndaǵy úlesi on bes paıyzdan aspaıtyn naryq sýbektisiniń jaǵdaıy ústem dep tanylmaıdy.
Tıisti taýar naryǵyndaǵy tulǵalar tobynyń úlesi bir taýar naryǵynda jumys isteıtin tulǵalar tobyna qatysýshylardyń úlesteriniń somasy retinde aıqyndalady jáne birtutas naryq sýbektisiniń úlesi retinde qarastyrylady.
35. Tıisti taýar naryǵyndaǵy úlesi otyz bes jáne odan astam paıyzdy quraıtyn naryq sýbektisiniń jaǵdaıy, eger osyndaı naryq sýbektisine qatysty jıyntyǵynda mynadaı jaǵdaılar belgilense ústem dep tanylady:
1) naryq sýbektisiniń taýar baǵasynyń deńgeıin bir jaqty tártipte aıqyndaý jáne taýar naryǵynda taýardy ótkizýdiń jalpy jaǵdaılaryna sheshýshi áser etý múmkindigi. Kórsetilgen jaǵdaı tutynýshylardyń jáne (nemese) satyp alýshylardyń (naryq sýbektileriniń (satýshylardyń)) saýalnamasy negizinde aıqyndalady;
2) taýar naryǵyna qol jetkizý úshin ekonomıkalyq, tehnologııalyq, ákimshilik nemese ózge de shekteýlerdiń bolýy. Kórsetilgen jaǵdaı osy Ádistemeniń 8-bóliminiń 46, 48-tarmaqtaryna sáıkes belgilenedi;
3) naryq sýbektisiniń taýar naryǵyndaǵy taýar aınalymynyń jalpy jaǵdaılaryna sheshýshi áser etý múmkindigi bolýynyń uzaqtyǵy. Osy jaǵdaıdy anyqtaý naryq sýbektisi úlesteriniń mólsherlerin bir jyldan kem emes nemese eger taýar naryǵynyń (naryq sýbektisiniń) jumys isteý merzimi tıisti taýar naryǵynyń (naryq sýbektsiniń) jumys isteý merzimi ishinde keminde bir jyldy qurasa, salystyrý arqyly júrgiziledi.
Eger naryq sýbektisi elý jáne odan kóp paıyz úleske ıe bolǵan jaǵdaıda, osy tarmaqtyń 1), 2) jáne 3) tarmaqshalarynda sanamalaǵan jaǵdaılardy eskermesten naryq sýbektisiniń jaǵdaıy ústem dep tanylady.
36. Eger tıisti taýar naryǵyndaǵy ózderine neǵurlym kóp úles tıesili úshten aspaıtyn naryq sýbektisiniń jıyntyq úlesi elý jáne odan kóp paıyzdy qurasa nemese tıisti taýar naryǵyndaǵy ózderine neǵurlym kóp úles tıesili tórtten aspaıtyn naryq sýbektisiniń jıyntyq úlesi jetpis jáne odan kóp paıyzdy qurasa, eger osyndaı naryq sýbektisine qatysty jıyntyǵynda mynadaı jaǵdaılar belgilense birneshe naryq sýbektileriniń árqaısysynyń jaǵdaıy ústem dep tanylady:
1) uzaq kezeń ishinde (keminde bir jyl ishinde nemese eger mundaı merzim bir jyldan az bolsa, tıisti taýar naryǵynyń áreket etý merzimi ishinde) naryq sýbektileri úlesteriniń salystyrmaly mólsheri ózgermegen nemese az ózgeristerge ushyraǵan. Osy jaǵdaıdy anyqtaý naryq sýbektileri úlesteriniń serpinin taldaý arqyly júzege asyrylady.
2) naryq sýbektileri ótkizetin nemese satyp alatyn taýar tutyný kezinde (onyń ishinde óndiristik maqsattarda tutyný kezinde) basqa taýarmen almastyrylmaıdy. Osy jaǵdaı osy Ádistemeniń 2-bólimine sáıke belgilenedi.
3) tıisti taýar naryǵynda osy taýardyń baǵasy jáne (nemese) ony ótkizý sharttary týraly aqparat adamdardyń belgilenbegen tobyna qoljetimdi. Osy kórsetkishti aıqyndaý jalpyǵa birdeı aqparatty taldaýǵa, sondaı-aq satýshylardyń (naryq sýbektileri) jáne (nemese) satyp alýshylardyń (tutynýshylardyń) taldaýyna negizdelgen.
37. Naryq kólemderin aıqyndaý úshin satý kólemderiniń somasy mynadaı ádistermen aıqyndalady:
1) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń derekteri boıynsha naq sol taýardy (alyp satý) qaıta esepke alýǵa jol bermeı, satý kólemderiniń somasyn esepteý;
2) atalǵan satyp alýshylar boıynsha taýardy satyp alý kólemderiniń somasyn esepteý;
3) atalǵan aýmaqtan qaralyp otyrǵan taýardy áketý (eksporty) kólemderin shegergende jáne taýar óndirýshiler men taýarlardy ákelý men áketý kólemderin baqylaýshy organdardyń derekteri boıynsha atalǵan aýmaqqa qaralyp otyrǵan taýardy ákelý (ımporty) kólemderin qosa otyryp (taýardy óndirý jáne onyń qorlary kóleminiń úrdisinde qaralyp otyrǵan taýardy tutynýdy shegergende) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynyń shekaralarynda taýardy óndirý kólemderiniń somasyn esepteý. Atalǵan ádisti Qazaqstan Respýblıkasynyń shekaralarynda taýar naryqtaryna taldaý júrgizgen jaǵdaıda qoldaný oryndy;
4) statıstıka jáne (nemese) ózge de memlekettik organdar, onyń ishinde jergilikti atqarýshy jáne ókildik organdar usynǵan málimetterdiń negizinde;
5) ózge tásilmen (ózge kórsetkishter salalyq erekshelikterge baılanysty básekelestik kózqarasta qaralyp otyrǵan taýar naryǵyndaǵy naryq sýbektileriniń jaǵdaıyn asa naqty sıpattaýǵa múmkindik bergen jaǵdaılarda paıdalanylady).
38. Qajet bolǵan jaǵdaıda, taýar naryǵynyń naqty kólemderinen tys monopolııaǵa qarsy organnyń vedomstvosy taýar óndirýdiń josparlanǵan kólemderin, taýarlardy ákelýge jáne áketýge tyıymdardy esepke alyp, boljaý derekterin aıqyndaýy múmkin.
39. Ekonomıkalyq shoǵyrlanýdy memlekettik baqylaý, sondaı-aq ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıdy teris paıdalanýdyń básekelestikke qarsy kelisimderi men kelisilgen is-qımyldarynyń belgilerin anyqtaý kezinde taýar naryǵynyń jalpy kólemi statıstıka jáne (nemese) ózge memleketik organdardan, onyń ishinde jergilikti atqarýshy jáne ókildik organdardan alynǵan derekterden aıqyndalady.
Statıstıka jáne (nemese) ózge memleketik organdardan, onyń ishinde jergilikti atqarýshy jáne ókildik organdardan alynǵan derekterdiń negizinde taýar naryǵynyń jalpy kólemin aıqyndaý múmkindigi jaǵdaıynda, taýar naryǵy kóleminiń esebi osy Ádistemeniń 34-tarmaǵyna sáıkes júrgiziledi.
7. Taýar naryǵynda básekeles ortanyń jaı-kúıin baǵalaý
40. Naryqtyń shoǵyrlaný deńgeıin aıqyndaý úshin:
1) naryqtyń shoǵyrlaný koeffısıenti (CR) qoldanylady. Taýardy ótkizý (jetkizý) kóleminiń iri ónim berýshilerdiń belgili bir sanymen osy taýar naryǵyndaǵy barlyq ónim berýshilerdiń taýardy ótkizýdiń (jetkizýdiń) jalpy kólemine paıyzdyq qatynasy retinde esepteledi.
Iri ónim berýshilerdiń úsh (CR – 3), tórt (CR – 4) shoǵyrlaný deńgeıin paıdalaný usynylady.
2) Gerfındal – Gırshman (NN) naryq shoǵyrlanýynyń ındeksi naryqta jumys isteıtin barlyq kásiporyndar úlesteriniń kvadrattar jıyntyǵy retinde esepteledi jáne úlester nemese paıyzdarmen ólshenýi múmkin:
mundaǵy:
Si – satý úlesi, ótkizýdiń jalpy kóleminde i – kásiporyn;
n – naryqtaǵy sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń sany.
Shoǵyrlaný koeffısıentteriniń jáne Gerfındal-Grıshman ındeksteriniń mánderine sáıkes shoǵyrlaný dárejesi boıynsha naryqtyń úsh túri bólinedi:
Joǵary shoǵyrlanǵan naryq: 70% <CR 3 < 100% jaǵdaıda 2000 < NNI < 10 000, 80% <CR 4 < 100% jaǵdaıda 1800 < NNI < 10 000;
Ortasha shoǵyrlanǵan naryq: 45% <CR 3 < 70% jaǵdaıda 1000 < NNI < 2000, 45% <CR 4 < 80% jaǵdaıda 1000 < NNI < 1800;
Tómen shoǵyrlanǵan naryq: CR 3 < 45% jaǵdaıda NNI < 1000, CR 4 < 45% jaǵdaıda NNI < 1000.
Naryqtyq shoǵyrlaný kórsetkishteri naryqtyń monopolııalaný dárejesin, onda naryq sýbektileriniń qatysý birkelkiligin (nemese birkelki emestigin) aldyn ala baǵalaýǵa múmkindik beredi. Tıisti taýar naryǵynda ónimdi ár túrli aýqymda jetkizetin ónim berýshiler neǵurlym kóp bolǵan saıyn, atalǵan kórsetkishterdiń máni soǵurlym tómen bolady.
Naryqtyń shoǵyrlanýyn naryqta aıqyndaǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasynyń Kásipkerlik kodeksiniń 165-babyna sáıkes tıisti taýar naryǵynda adamdar tobyn anyqtaý boıynsha jumystar júrgiziledi. Bul rette adamdar toby biryńǵaı naryq sýbektisi retinde qaralady.
41. Taýar baǵasy men ony óndirýdiń shekti shyǵyndar arasyndaǵy aıyrmany aıqyndaý qajet bolǵan jaǵdaıda Lerner koeffısıenti paıdalanylady. L=[P-MC]/P baǵasyna jatqyzylǵan, taýar baǵasy men ony óndirýdiń shekti shyǵyny arasyndaǵy aıyrma retinde aıqyndalady.
mundaǵy: R – taýardyń bosatý baǵasy; MS – taýar óndirýdiń shekti shyǵyny.
Atalǵan kórsetkish monopolııa jaǵdaıynda resýrstardy tıimsiz ornalastyrýǵa baılanysty shekti shyǵyndardan baǵanyń aýytqyǵanyn kórsetedi. Kásiporynnyń ótkizý baǵasy básekelestik baǵadan neǵurlym kóp aýytqysa, soǵurlym Lerner koeffısıenti joǵary.
Bul koeffısıent saý básekelestik naryǵy úshin nólge teń (naryqtyq bılik joq); monopolıstik básekelestik naryǵy úshin 0,3 – 0,5 dıapazonynda tur; olıgopolııa naryǵy úshin kásiporyndar (olar neǵurlym az bolsa, soǵurlym Lerner koeffısıenti kóp bolady) sanyna qaraı 0,6 – 0,8 dıapazonynda tur; ústem kásiporyndarmen naryqtar úshin ol 0,8-0,9-ǵa jete alady, monopolııa naryǵy úshin 1-ge jaqyndaıdy.
42. Taýar naryǵyna basqa óńirlerden satýshylardyń kirý múmkindigin aıqyndaý qajettiligi jaǵdaıynda óńiraralyq jáne halyqaralyq saýda-sattyq úshin naryqtyń ashyqtyq koeffısıenti qoldanylady.
Taýar naryǵyna basqa óńirlerden (nemese basqa elderden) satýshylardyń kirý múmkindigi naryqtyń shoǵyrlanýyn edáýir tómendetedi, naryqta jergilikti (otandyq) satýshylardyń alatyn úlesin qysqartady.
Kerisinshe, óńiraralyq (halyqaralyq) almasýǵa naryqtyń baıaý kirýi naryqta shoǵyrlanýdy kúsheıtedi jáne jergilikti (otandyq) satýshylardyń úlesin ulǵaıtady.
О́ńiraralyq jáne halyqaralyq saýda-sattyqqa qatysý úshin naryq ashyqtyǵynyń dárejesin, ımporttyń kirý dárejesin (IKD) naqty taýar naryǵynda ótkizýdiń (jetkizýdiń) jalpy kóleminde ımporttyq (ákelingen) ónimniń úlesi boıynsha baǵalaýǵa bolady:
mundaǵy:
I – ımporttyq ónim kólemi;
P – ishki óndiris kólemi;
E – belgili bir ýaqyt ishinde atalǵan taýardyń eksport kólemi;
R – naqty taýar naryǵynda ótkizýdiń jalpy kólemi.
Bul kórsetkish otandyq óndirýshiler úshin qorǵanys sharalaryna baılanysty máselelerdi sheshken kezde qajet.
43. Sharýashylyq qyzmetiniń nátıjelerin taldaý qajettiligi jaǵdaıynda sharýashylyq qyzmetteri nátıjeleriniń baǵasy qaralady, onyń ishinde:
1) qaralyp otyrǵan naryqta 35 paıyzdan astam úlesi bar naryq sýbektileri úshin kapıtaldy tartýdyń tabysy men shyǵyny mólsheriniń ara-qatynasy;
2) qaralyp otyrǵan taýar naryǵyndaǵy baǵa serpini;
3) qaralyp otyrǵan naryq jáne suranys kóleminiń serpini (onyń ishinde taýar massasymen qamtamasyz etilmegen suranystyń jáne suranysty keńeıtý múmkindiginiń bolýy);
4) óńiraralyq jáne halyqaralyq saýda-sattyq úshin qaralyp otyrǵan naryqtyń ashyqtyǵy;
5) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jańa satýshylardyń paıda bolý jıiligi;
6) qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń tehnıkalyq damý deńgeıi.
44. Qaralyp otyrǵan taýar naryǵyndaǵy naryq sýbektileri áreketterin taldaý sýbektilerdiń áreketterin qamtıdy, onyń ishinde:
satýshylardyń ınnovasııalyq qyzmetin jáne marketıngtik strategııasyn ázirleý;
básekelesetin naryq sýbektileriniń bir-birine táýeldilik dárejesin anyqtaý;
satýshylardyń jekelegen satyp alýshylarǵa (satyp alýshylar tobyna) jeńildikter berý faktilerin belgileý;
taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń kelisimderin anyqtaý.
8. Taýar naryǵyna kirý tosqaýyldaryn aıqyndaý
45. Taýar naryǵynda qyzmetti bastaýǵa naryq sýbektilerine kedergi keltiretin nemese qıyndyq týdyratyn jáne shekteıtin mán-jaılar nemese is-áreketterdi aıqyndaý rásimi mynalardy qamtıdy:
qaralyp otyrǵan taýar naryǵyna kirý tosqaýyldarynyń barlyǵyn (nemese joqtyǵyn) anyqtaý;
qaralyp otyrǵan taýar naryǵyna kirýdiń anyqtalǵan tosqaýyldaryn eńserýdi aıqyndaý.
46. Naryqqa kirý tosqaýyldaryna mynalar jatady:
1) ekonomıkalyq shekteý, onyń ishinde:
osy salymdardyń ózin-ózi aqtaý merzimderi uzaq bolǵanda edáýir bastapqy kúrdeli salymdardy júzege asyrý qajettiligi;
qaralyp otyrǵan naryqta jumys isteıtin naryq sýbektilerimen salystyrǵanda, áleýetti qatysýshylar úshin qarjylandyrýdy tartýdyń barynsha joǵary shyǵyndary;
qajetti resýrstarǵa jáne zııatkerlik menshik quqyqtaryna, aqparat alýǵa qoljetimdilikti alý shyǵyndary;
kóliktik shekteýler;
usynysy shektelgen jáne qaralyp otyrǵan naryqta jumys isteıtin naryq sýbektileriniń arasynda bólingen resýrstarǵa áleýetti qatysýshylardyń qoljetimdiliginiń bolmaýy;
naryq sýbektileri úshin óndiristiń mundaı kólemine qol jetkizgenge deıin ónim birligine barynsha joǵary shyǵyndarǵa baılanysty óndiristiń (óndiris aýqymynyń áseri) ekonomıkalyq aqtalǵan eń az kóleminiń bolýy;
naryqtyń áleýetti qatysýshylary aldynda, atap aıtqanda, taýar birligine shyǵyndar boıynsha jáne taýarǵa suranys boıynsha qaralyp otyrǵan naryqta jumys isteıtin naryq sýbektileriniń artyqshylyǵy;
2) memlekettik organdar engizgen ákimshilik shekteýler, onyń ishinde:
qyzmettiń jekelegen túrlerin lısenzııalaý sharty;
kvotalaý;
taýarlardy ákelýdi-áketýdi shekteý;
belgili bir suranysty mindetti qanaǵattandyrý, utqyr qýatty qoldaý, jumys oryndaryn jáne áleýmettik qurylymdardy saqtaý talaby;
jekelegen naryq sýbektilerine jeńildikter berý;
jer ýchaskelerin bólýge, óndiristik jáne ózge de úı-jaılar berýge kedergiler;
memlekettik muqtajdyq úshin taýar ónim berýshilerin konkýrstyq irikteý sharty;
ekologııalyq shekteýler, onyń ishinde óndiristik qýattardy jáne kólik ınfraqurylymy obektilerin salýǵa tyıym salý;
standarttar jáne sapaǵa qoıylatyn talaptar;
3) taýar naryǵynda jumys istep jatqan tehnologııalyq artyqshylyqty bildiretin tehnolgoııalyq shekteýler;
4) ózge de shekteýler:
naryqqa kirý tosqaýyldaryn jasaýǵa baǵyttalǵan jumys istep turǵan taýar naryǵyndaǵy naryq sýbektileri áreketteriniń strategııasy, onyń ishinde:
monopolııalyq tómen baǵa belgileý;
josyqsyz básekelestik;
naryqta jumys isteıtinderdiń ishinde naryqqa kirýge tosqaýyl jasaýǵa ákeletin tike yqpaldasqan naryq sýbektileriniń bolýy:
naryqtyń basqa áleýetti qatysýshylarymen salystyrǵanda, tike yqpaldasqan naryq sýbektileriniń qatysýshylary úshin artyqshylyq týdyrady;
naryqtyń áleýetti qatysýshylaryn tike yqpaldasýǵa qatysý qajettiligin talap etedi, bul naryqqa kirý shyǵasysyn ulǵaıtady;
taýar naryǵyna kirýge basqa da shekteýler.
47. Qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda básekelestikti shekteıtin belgilerge mynalar jatýy múmkin:
tike yqpaldasqan naryq sýbektileriniń eleýli úlesi;
zertteýdiń ýaqytsha aralyǵynyń ishinde tike yqpaldasqan bolyp tabylatyn naryq sýbektileriniń úlesin tómendetý;
atalǵan taýardy óndirgende paıdalanatyn taýarlar aınalatyn nemese qaralyp otyrǵan taýar óziniń fızıkalyq ornalasý úrdisinde óndirýshiden tutynýshyǵa túsetin aralas naryqtardyń birinde qaralyp otyrǵan taýar naryǵynda jumys isteıtin tike yqpaldasqan sýbektilerdiń ústem jaǵdaıy;
naryq sýbektisi qaralyp otyrǵan naryqta (keıinnen nemese tómende turǵan) satýshy retinde shyǵatyn nemese satyp alýshy retinde shyǵýǵa ázir aldynda t