TMD áý bastan ár múshesiniń memlekettik egemendigin joǵary qoıdy. Ortaq mindetter – órkenıetti, demokratııalyq memleket qurý, ıntegrasııalyq sharalardy, beıbitshilik pen qaýipsizdikti, burynǵy Keńes Odaǵy qabyldaǵan halyqaralyq mindetterdi oryndaý, Odaqtyń ıadrolyq kúshterin baqylaý TMD uıymy júzege asyratyn basty mindetteri bolyp belgilendi.
Halyqaralyq qatynastarda pragmatızm ústemdik quryp turǵan zamanda sóz joq, árbir TMD múshesi óziniń maqsat-múddelerine qyzmet etti. Sonymen birge, álemdik ekonomıkalyq básekelestik TMD músheleriniń ortaq ekonomıkalyq keńistiktiń irgetasyn qalaýdy talap etti. Bul ıdeıany Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev qyzý qoldady. Ony iske asyrý maqsatynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq (EýrAzEQ) quryldy. Bul ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymyna TMD-nyń burynǵy alty respýblıkasy múshe boldy.
Olar: Reseı, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan. TMD-nyń bul elderi osy uıym sheńberinde ekonomıkalyq, saýda jáne aqparattyq tehnologııa salasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtýdy, damý josparlarynyń keden, salyq, qarjy, ǵylym men bilim t.b salalaryn da úılestirýdi kózdedi. Degenmen, TMD-nyń qyzmeti birtekti órleý baǵytynda damyp otyrdy deý artyq aıtqandyq bolar edi. Reseı TMD-ǵa baılanysty pragmatıkalyq saıasat ustaı almady. 90-jyldardyń basynda Reseı saıasatshylary jas TMD elderin jasandy memleketter retinde qabyldady. Reseısiz olardyń kúni joq dep bildi. Degenmen, bul elderdiń tolyqqandy táýelsiz memleketter ekendigin Reseı ýaqyt kele ǵana uǵyndy. Olar kópvektorly syrtqy saıasat júrgizý arqyly Reseıden ózge odaqtastar men áriptester taba alatyndyǵyn dáleldedi.
TMD sheńberinde energııa qýattaryn, taýarlaryn ótkizý qajettiligi men paıdalyǵyn Reseı túsine bastady. Mysaly, Soltústik Qazaqstan astyǵyn Eýropaǵa qaraǵanda, sol baǵamen Reseıge satý Qazaqstan úshin óte paıdaly. О́zbekstan kókónisi men maqtasyn basqa alys elderge tasyǵansha Qyrǵyzstanǵa, Qazaqstanǵa oıdaǵydaı ótkize aldy. Sondaı-aq, TMD elderinde burynnan qalyptasqan sharýashylyq qatynastar men baılanys júıeleri boldy. Olardy qalpyna keltirý arqyly jeńil ónerkásipti ǵana emes, aýyr ónerkásiptiń kóptegen salalaryn qalpyna keltirýge múmkin boldy. Sonyń arqasynda jumyssyzdyq máselesin sheshýge, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa múmkindik týdy. Bastapqy jyldardaǵy taıaý shetel, alys shetel degen uǵymdar umytyla bastady. Endi bárimiz – shetelmiz. О́zara qatynastarymyz da tek paıdaly máseleler tóńireginde órbıtin bolady degen uǵym qalyptasty. TMD elderi ózara qatynastaryn halyqaralyq quqyq negizderine sáıkestendire sheshýge úırendi. Alaıda, TMD uıymy – burynǵy respýblıkalar úshin tek halyqaralyq ıntegrasııalyq úrdiske qosylýdyń bir joly ǵana bolyp qaldy. Onyń ár múshesi TMD-ǵa baılanyp qalýy mindet emes edi. Sondyqtan Ýkraına men Grýzııanyń Eýroodaqqa kirýge umtylýyn, Qazaqstannyń DSU-ǵa kirýge árekettenýin, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna kirýin TMD-ǵa qarsy áreketter dep qabyldaý qate. TMD-ǵa múshelik ete otyryp, onyń árbir múshesi óziniń memlekettik múddelerine sáıkes basqa da kez kelgen uıymdarǵa, odaqtarǵa óz qalaýymen múshe bolýǵa qaqysy bar. Mysaly, Qazaqstanǵa TMD da, DSU da, EýrAzEQ ta, ShYU da, EQYU da qajet. Iаǵnı, oǵan óziniń kópvektorly saıasatyna sáıkes túrli uıymdarǵa múshe bolyp, olardy túbegeıli ulttyq maqsat-múddesine paıdalana alý qajet boldy.
Ýkraına men Grýzııa memleketteri Eýropalyq odaqqa jyldam kirý maqsatynda TMD-dan shyǵýdy oılady. Biraq bular da keıingi kezde TMD áli de ózderine qajet ekenine kózderi jetkendeı.
Sońǵy kezde Reseı men Qazaqstan Prezıdentteri TMD qurylymyn jandandyrý maqsatyn kún tártibine qoıyp otyr. Ondaǵy maqsat, joǵaryda aıtqanymyzdaı, ortaq ekonomıkalyq keńistik jasaý arqyly TMD-nyń ár múshesiniń álemdik básekelestikke qabilettigin arttyrý. N.Á.Nazarbaev damyǵan Eýropa memleketteri kórshiles otyryp, ortaq rynok jasady, nege osyndaı paıdaly isti kórshiles otyrǵan TMD memleketteri júzege asyrmaıdy degen qaǵıdany usyndy. Sharýashylyqty damytýdyń ortaq maqsattaryn sheshetin EýrAzEQ TMD memleketteri sheńberinde jumysyn júrgize bastady. Bul uıymnyń TMD elderi arasynda taýar aınalysyn bógetsiz damytýda róli kúsheıdi. Demek, TMD óz músheleri úshin paıdaly uıymǵa aınala bastaǵanyn baıqaımyz.
Saıyn
BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor
ALMATY