Taǵylym men amanat

Adamnyń ǵumyrynda, Abaı aıtqandaı, ózińe-óziń esep beretin nysanaly tustar bolady. «Ar uıalar is qylmas adam zerek» degendi eske alyp, «jú­regińe úńilip», jan qyrtysyn ashýǵa umtyl­a­syń. Sonda keı isińe súıinip, keı qylyǵyńa kúı­i­nip, ótken ómirdiń kóbine ókinip, azyna qanaǵat tutatynyń bar. Múshel jyldyń tabaldyryǵyn attap, qyryq jyl boıy sanany sarǵaıtqan «Ura­nym – Alash!..» atty úsh tomdyqtyń sońǵy núktesi qoıylǵan soń, ózimdi uzaq báıgeden keıin boıyn sýytqan júırikteı sezindim. Sonda baryp: osy bir ańsarly da azapty, bodandyq pen bostandyqtyń basybaıly da táýelsiz sezimderi júıkeni júıke­leı órgen jolǵa qashan, qalaı jáne kimderdiń yq­palymen túsip kettim, qalamgerlik maqsatpen izdep tapqan taqyrybym ba, joq, kezdeısoq qyzy­ǵýdan týdy ma, álde týmysyma bitken zańdylyq bar ma degen saýaldarǵa jaýap izdedim. Qazirgi jetken jerimdi mejelesem, ómirdiń ózge oljasyn bilmeımin, áıteýir ustazdan jolym bolypty. So­lar­dyń rýhanı demeýi men únsiz qaqpaıy arqyly qazirgi tańdaǵan maqsat soqpaǵyna túsip, taǵy­lymyn alyp, amanatyn arqalap ómir súrippin. Kórkem sózdiń dámin tushytyp, on úsh jasymda sanama oı salǵan mekteptegi ustazym Jáńgir Isaı­ynqyzynan bastap, «bizdiń súıikti de súıkimdi professorymyz» Haıyrjan Bekhojınge jáne ómir ustazdaryna tikeleı qaryzdar ekenmin. Sondaı adal da aıaýly jandar bolmasa, qanshama ta­lanttyń kózi ashylmaı, jolynan jańylyp qalar edi. Qalaıda olar týraly oılanyp baryp, qolǵa qalam alamyn. Dep júrgende kitap sóresinen ǵalym Ǵalııa Maıkótovanyń «Haıyrjan Bekhojın – jýrnalıst, pýblısıst» degen kitaby kezdeısoq kózime túsip, paraqtap qalǵanymda ... ústime sýyq sý quı­yp jibergendeı boldy. Sóıtsem, qazaq jýrna­lıs­tı­kasynyń «aq bas býrasy», jýrnalıstıka kafe­dra­synyń tuńǵysh meńgerýshisi, jýrnalıstıka fa­kýltetiniń tuńǵysh dekany, jýrnalıstıka sala­sy­nan qorǵaǵan alǵashqy ǵylym kandıdaty, tuń­ǵysh ǵylym doktory, tuńǵysh professor, órimdeı órip júrgen qalamgerlerdiń ustazdarynyń ustaz­da­rynyń ustazy (ıá, qazir ol tárbıelegen tór­tin­shi tolqyn qalam qyzmetinde, mysaly: Bekhojın­niń shákirtteri – T.Amandosov, T.Qojakeev, Á.Ydyrysov, S.Baıjanov, olardyń shákirti – R.Nurǵalı, A.Seıdimbek, Á.Marhabaev, Q.Sultanov, olardyń shákirtteri – A.Sádýaqasov, T.Jurtbaı, J.Kenjalın, E.Baıjanov, olardyń balalary – búgingi jýrnalıster – Abaı, Dastan, Suńqar) Haı­yrjan Nurǵojauly Bekhojınniń týǵanyna ótken jyldyń jeltoqsan aıynyń aıaǵynda 100 (júz!) jyl tolypty! Bálkim, qarbalas kúnderdiń qar­sańy bolǵandyqtan ba, shákirtteriniń shákirtteri sol kúndi beıǵam ótkizip alypty. (О́kinishke oraı, ǵylym doktorlarynyń da osylaı shamalap sóıleı salýy saltqa enip barady. Shyndyǵynda, «Egemen Qazaqstandaǵy» shákirtteri óz ustazynyń ǵasyr­lyq toıyn umyt qaldyrǵan joq. Ábilfaıyz Ydy­ry­sovtyń H.Bekhojın týraly maqalasy ǵalym­nyń 100 jyldy­ǵy qarsańynda «Egemen Qazaqstanda»  2010 jylyǵy 10 jeltoqsanda jarııalanǵan – red.) Ustazdyń ama­natyn arqalaǵan bir shákirti retinde, qolyma asyǵystaý qalam alyp, myńnyń ustazy bolǵan bir tulǵany, umytylmaıtyn esimdi eske sala ketkim keldi jáne sol ustazdyń: «Qazir úndeme. Kúnderi týady. Sonda daıyn bol», degen ósıetti qatań ama­natyn qupııalaý kúıde oryndaýmen júr­gende, onyń óziniń beınesin qaltarysta qaldyryp alǵa­nyma ókinemin. Sondyq­tan da, Álıhan Bókeı­ha­nov pen Ahmet Baıtur­synovtyń taǵylymyn kórip, amanatyn táýelsiz kúnge jetkizgen «bizdiń súıikti aq bas býramyzdyń» (Nesipbek qoıǵan erke esim) arýa­ǵy aldyna kishireıe otyryp, jalpy, qıyn zaman, qıly kezeńge qaramastan Alash ıdeıasyn boıynda ustap, qupııa túrde urpaqtarǵa jetkizgen professor Haı­yrjan Bekhojınniń aldyna meni jetektep ákelgen ustazdardyń amanaty týraly pikirdi alash ıdeıasy jáne dástúrli taǵylym jal­ǵastyǵy tóńi­re­gindegi naqty estelikke uıytqandy jón kórdim. ­Mektepti bitirgen jyly sol Alashtyń kesirinen oq­ý­ǵa túse almaı (ol ózi derbes áńgime), keler jyly QazMUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetiniń tabal­dy­ryǵyn attadym. Sol jyly, ıaǵnı aldyń­ǵy 1968 jyly qabyldaý emtıhany kezinde para alǵan bir top oqytýshy sottalǵan eken. Tamyr-tanys­tyq­tyń tamyry kesilip turǵan sátte biz sekildi turmysy júdeý otbasylardan shyqqan Júr­sin Ermanov, Nesipbek Aıtov, Janbolat Aýpbaev, Aı­týǵan Sháıimov, Nurqasym Ámirǵalıev, Qur­man­­ǵazy Beksaıynov, Esen Safýanov, Asqar Egeýbaev, Tólegen Berishbaev, Namazaly Omashev, Qo­sylǵan Ábjanov sııaqty kógenkózder oqýǵa tústi. Áýeli aqyn bolǵym keldi (alǵashqy eki kitabym da óleńder jınaǵy). Biraq meniń betimdi ustazdarym sol kezdiń ózinde basqa jaqqa buryp jiberipti. Ýnıversıtette kýrstyń teń jartysy «tarı­hymyzdy bilgimiz keledi» dep shet tili páni retinde arab tilin oqydy. Aıtýǵan Sháıimov, Muratqan Qanıev, Qurmanǵazy Beksaıynov, Dáýitáli Stambekov, Júrsin Ermanov, Nurqasym Ámirǵalıev, Nesipbek Aıtov, Janbolat Aýpbaev qatarly kýrs­tastar Ulttyq kitaphananyń sırek qorlar bóli­minde «Aıqap» pen «Qazaq», «Saryarqa», «Alash», «Aq jol», «Qazaq tili», «Sana», «Áıel teńdigi», «Qus joly» basylymdary men sol jyldary shyq­qan sırek kitaptardy aldyryp oqıtynbyz. Keıin bulardyń birazy syrt tartyp ketti. Tek Qur­manǵazy ǵana «Aq jol» gazetindegi pýblısıstıka» degen taqyrypta dıplomdyq jumys qorǵady. Al bizdiń yntamyz údeı tústi. Ustazymyz Rym­ǵa­lı Nurǵalıev S.Begalınniń, S.Mashaqov­tyń, J.Ele­­bekovtiń úıindegi M.Dýlatovtyń «Oıan, qa­zaq!», J.Aımaýytovtyń «Jan júıesi», Maǵjan­nyń «О́l­eń­deri» sııaqty kitaptardy alyp kelip, úıinen shy­ǵarmaı oqytty. Qazaq baspasóziniń ta­rı­hynan bizge qazaq jýrnalıstıkasynyń «aq bas býrasy», kafedra meńgerýshisi, professor Haıyr­jan Bekhojın dáris berdi. Minezi jumsaq, aıaǵyn bappen basatyn, tamaǵy búlkildep baryp daýysy shyǵatyn, kózil­dirigi kózinen túspeıtin, qarapaı­ym, naǵyz profes­sor­dyń ózi. Kitaphananyń sırek qoryn jaǵalap júrgendikten be, bizdi ish tartatyn sııaqty kórine­tin. Týǵan baýyry Qalıjan Bek­hojınniń «Jeti dastan» atty jınaǵyndaǵy sońǵy sózinde erekshe iltıpatpen atap, jasynan oqý qýǵan aǵasyn maqtaı eske alatyn tusyn mal­danyp, ózimizshe jas aq­yn­synyp, juqalap qana er­ke­lep qoıatynbyz. Jyldyń aıaǵynda, meniń «Aı­qap» jýrnalyndaǵy pýblısıstıka» atty kýrstyq jumysymdy ózime aıtpastan stýdentterdiń res­pýb­lıkalyq olımpıadasyna usy­nyp, oryn alyp beripti. Marapatynan góri on som syıaqysyna kýrstyń jartysyn tústendirgendegi alǵan aby­roıym áli esten ketpeıdi. Sóıtsek, aıaýly ustazymyz bizge «en salyp» júr eken. Kúzde, dálirek aıtsam qazan aıynyń or­tasynda shaqyryp alyp: «Áı, bala, sen aıtqandy tyńdaısyń ba? О́ziń maǵan shákirt bolǵyń kele me? О́leńdi Syrbaı men Qalıjan da jazady», dedi. «O, ne degenińiz», deımin. «Men saǵan bir syr aıtamyn. Kelisseń de, kelispeseń de tisińnen shyǵarmaısyń. Men uzaq jyldar boıy ózime senimdi shákirt izdep júr edim. Ýaqyt kelip qaldy, kózim saǵan túsip tur. Meniń aıtqanymdy isteısiń be?». «Isteımin», – dedim. «Onda úsh shartym bar: birinshi – osy aıtylǵan sóz osy jerde qalady, ekinshi – týra meniń aıtqan tap­syrmamdy ǵana oryndaısyń, úshinshi – odan al­ǵan bilimińdi, onyń nátıjesin qashan sol másele anyqtalǵansha eshkimge, eshqashanda bildir­meı­siń»,– dedi. Ýáde berdim. «Joq, durystap oılan. Alashty bilesiń ǵoı? Sol týraly»,– dedi. «Árı­ne, bilemin». «Meniń saǵan tapsyrmam mynaý. Men ǵana emes, búkil qazaq qaryzdar Ahań – Ahmet, Jahań – Mirjaqyp, Álıhan sekildi aıaýly azamattar meniń ustazdarym bolǵan edi. Solar­dyń paryzyn óteıin dep ár jyldary eki shákirt daıyndap edim. Bireýinen eshteńe shyqpady. Ek­in­shisi aýylǵa ketip qaldy sóıt­sek ol qazirgi belgili der­ek­ta­nýshy professor Zar­qyn Taı­shybaı aǵamyz eken). Endi saǵan tańdaýym túsip tur. Men saǵan olardyń eńbek­te­rimen qaıdan, qalaı tanysýdyń jolyn kórse­temin. Kúnderdiń bir kúninde ol kisilerdiń de zamany týady, sol shaqta sen daıyn bolýyń kerek. Oqyp bolǵannan keıin ózime emtıhan tapsyrasyń»,– dedi. О́rek­pigen júregimizdi basyp úlgergenshe dekanymyz Taýman Amandosovtyń aldyna alyp bardy: «Taýman, myna balany bilesiń be?», «Bilemiz. Týra aıtyńyzshy, bul Jurtbaevqa ne kerek ózi. Ja­taqhana joq», «Áı, bilesiń be dedim ǵoı, – dep qolyndaǵy taıaǵyn kótere berdi. – Bul endi meniń shákirtim bolady», «Sol ma. Oıbaı, boldy. Eı, Jurtbaev, endi qaıda ketseń onda ket. Qyzdar, myna Jurtbaevta jumystaryń bolma­syn. Boldy, Haıreke, boldy, taıaǵyńyzdy túsi­rińiz­shi», dedi jarqyldaı kúlip. Sodan keıin kelesi esikke kirdi. Oryndyqta otyrǵan áıgili Temirbek Qojakeev yńyrana qozǵala berip edi, Haırekeń: «Eı, Temirbek! Myna balany bilesiń be?» – dedi. «Bilsek qaıtedi eken, stýdentterdi ózderińiz professor basyńyzben súırep júrip jaman úı­retesiz. Sodan keıin oqý ońa ma?» «Bilesiń be?» – taǵy da taıaǵyn kóterip Temkeńniń ústeliniń ústine jaqyndata berdi, – «Qoıdyq, oıbaı, Haıreke. Siz qaljyńdap tur ma desem? Ne kerek, eı, óziń aıtsańshy», «Bul – búginnen bastap meniń shákirtim. Jumysyń bolmasyn», «A, solaı ma? Sonda sabaq berýge qaqymyz bar ma, joq pa?». «Jumysyń bolma­syn». «Boldy, boldy. Áı, Jurt­baev, kózime kó­rinbe, sen úshin sabaqqa professor Bekhojın qatysyp, professor Bekhojın emtıhan tapsy­ratyn boldy ǵoı. Aıtqanyńyz bolsyn, Haıreke»,– dep shyǵaryp saldy. Endi bu­ryla bergenimde taıaǵymen arqamdy nuqyp, al­dyma tús degendeı belgi berdi. Jelkelegendeı bo­lyp ýnıver­sıtettiń sol kezdegi rektory О́mir­bek Joldasbekovke alyp bardy. Hatshy qyz habarlap úl­gergenshe О́mkeńniń ózi qarsy shyǵyp, qaýqyl­dasa qarsy alyp, jón surasa ketti. Sostıyp men turmyn. Bir kezde Haırekeń: «О́mir­bek! Mynaý áneý kúni saǵan aıtqan bala...» – degenshe bolǵan joq, rektor hatshy qyzyn shaqyryp, taban astynda Ulttyq kitaphananyń sırek qoryna ilespe hat jazdyryp, qolyn qoıyp berdi. Shyqqan soń taıaǵymen sanyn qaqty. Qa­symda júr degeni. Temir qaqpanǵa túskenimdi son­da bir-aq bildim. Ýnıversıtetten shyǵyp, Kúlásh­tiń kóshesin órlep, sylbyr júristi usta­zymnan ne ozyp kete almaı, ne qashyp kete almaı, saǵat júrip Abaı dańǵylyndaǵy Ulttyq ki­taphanaǵa jettik-aý. Jańa ǵımarattyń dálizinde aq almastaı ótkir, sózi óktem, sheshen de erkin sóıleıtin etjeńdi bir áıel qarsy aldy. Ekeýi kezdesken betten «Úı, aqbas!», Áı, kelinshek!» degen sy­qyldy tosańdaý sózderdi emin-erkin qoldana sóı­lesti. Meni umy­typ ketken sııaqty. Haıre­keńniń, bııazy usta­zym­nyń mundaı qal­jyǵa sheberligin kim bilgen. Tańdanyp, qysylyp, ońasha­laý baryp turdym. Bir kezde taıaq kóterildi. Qasyna jetip bardym. «Mynaý álgi men aıtqan bala...» – deı bergende: «Úı, kári saıtan, baǵa­nadan beri nege aıtpaısyń. Tosyp qaldy ǵoı. Báse, restoranǵa shaqyrǵaly keldi me desem. Sendeı sarańnan ne shyǵady deı­siń. Balam, sen anaý esikten basyńdy qyltıtyp kór­se­tesiń de, sırek qorǵa baryp otyrasyń. Men kerek kitaptardy ózim aparyp beremin, ózim alyp ketemin. Bara ber», – dedi. Sóıtip, sırek qorda emes, arnaıy qupııa qorda isteıtin Sáýle Musa­taıqyzy Aqynjanova apaımen «aq bas býra» meni osylaı tanystyrdy. Sáýle apaı – qazaqtyń al­ǵashqy etnograf-ǵalymy, Haı­rekeńniń qurdasy, marqum Edige Masanovtyń jary, ejelden ázil-qaljyńy jarasqan jandar eken, ǵalym Nur­bolat Masa­novtyń anasy. Sóıt­sem, aldyn-ala rektormen de, apaımen de kelisip qoıyp, arhıvte erkin otyr­syn dep Taýkeń men Temkeńnen bos­tan­dyq alyp berip, ózinshe meni erkinsitkeni eken. Sóıtip, arhıvte alash azamattarynyń derekterin izdestirip, kóshirme jasap, kóp kúnderdi ótkizdik. Apaıdyń arqasynda kitaphanada saq­tal­ǵan derekterdiń negizimen tanysyp shyqtym. Toǵyz aıdan keıin Sáýle apaı: «Al, balam! Mendegi materıaldar osymen bitti. Ana aqbasqa sálem aıt, rahmetin durystap aıtsyn», – dedi kúlip. Oqyǵandarymdy taǵy bir apta qaıtalap alyp Haırekeńe osy sálemdi jetkizdim. Opera teatrynyń Kúlásh atyndaǵy kóshe jaǵyndaǵy kafege ertip baryp, ustazymnyń ózi emtıhan alyp: «Endi muny umytyp, esińnen shyǵar. Olardyń za­many keledi. Biz kórermiz, kórmespiz, biraq sol kezde sen daıyn bol»,– dep, ózi muz salynǵan shampan iship, maǵan lımonad pen balmuzdaq áperip otyryp batasyn berip edi jaryqtyq. Kitaphanada ótkizgen sol kúnderim ómirdegi úlken oljamnyń biri boldy. Sodan, jıǵan bilim boıǵa syımaı, ýádeni umy­typ, Jazýshylar odaǵyndaǵy Muhtar Maǵaýınge baryp, alashtanýdan dáris oqyǵym kep ketkeni. Tyń­dap bolyp, bar bolǵany: «Jalpy baǵytyń du­rys eken» degende qońyltaqsyp-aq qaldym. So­ny bilgendeı alashtyń arǵy teginen bastap ózine tán maq­ta­nyshpen ytyryla jónelgende, shań qaý­yp qal­dym. Bul bilgenim kirispe emes, jaı ǵana baǵyt alý ekenin túsindim. Endi túbegeılep otyr­masam da, ap­tasyna bir-eki ret kitaphananyń sırek qo­ryna bas suǵyp turdym. Kóńilim – ǵylymda emes, óleńde edi. Jyljyp sońǵy kýrs ta keldi. Haırekeńmen sálem durys, ishki uǵynys bar. Taýkeń men Tem­keńniń mende «jumysy» joq. Dıplom jetekshimniń bergen tálimine saı bolsyn, kóńilinen shyqsyn dep, taqyrypty qıyndatyp aldym. Sodan dıplom qorǵaýǵa on kún qalǵanda kafedraǵa bardym. Haı­rekeń jalǵyz otyr eken. Sálemdi aldy. Eshnárse qaperinde joq. Men bolsam dıplom jumysyn jazyp bitirip, Nesipbektiń jubaıy Manatqa ma­shın­kaǵa bastyrýǵa berip qoıǵamyn. Jetekshi oqyp, pikir jazyp, qol qoıýy kerek qoı endi. Sál qıt­y­ǵyńqyrap: «Túk suramaısyz ba? Ketemin onda», – dedim. Basyn kóterip aldy: «A, dıplomdy ne istep jatyrsyń?». «Jazyp, tasqa bastyrýǵa berip qoıdym». «Jetekshiń kim?» Al kerek bolsa! «Tarıh ǵylymdarynyń doktory, qazaq jýrnalıstıkasy tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Haıyrjan Nurǵojauly Bekhojın». «A, solaı ma? Durys eken. Taqyrybyń qandaı edi?», dep ańyryp qaldy, «Qazaq» gazetindegi pýblısıstıka», «Ne, ne, ne deısiń?» – dep ıegi kemseńdep, janary jarqyl­daı ot shashyp, qolyn taıaǵyna apara bergende, zytyp berdim. Esikti jaýyp úlgergenimde sart ete qalǵan taıaqtyń úni men «Podles – satqyn!» – degen sóz qosa jetti. Sońǵy sóz janyma qatty batty. Rasynda da, taqyrypty jetekshiniń ózimen nege kelispegenmin, onyń ústine «eshkimge tis jarmaımyn» degen ýaǵdany buzyp turmyn. Qorǵaýǵa on-aq kún qaldy. Endi ne isteımin degen oımen esiktiń jaq­taýyna ilinýli turǵan habarlandyrýǵa kózim tústi. Kúzde berilgen dıplom taqyryptary. Qolym: «Syrbaı Máýlenov – pýblısıst» degen jazýdyń ústinde tur eken. Esh belgi joq. Dıplomsyz qalatyn emes. Esikti aqyryn ashtym da japsarynan: «Keshirińiz, taqyrybym – «Syrbaı Máýlenov pýblısıst» eken», – dedim. «A, báse, sol durys. Kel. Sen endi bitirgeli turǵan jas mamansyń. Arandap qalasyń. Alash taqyryby áli ashylǵan joq. Bergen sózde turý kerek. Ananyń esebine bir ilikseń, ómiri qutylmaısyń. Osy taqyrybyń durys. Syr­baı men Qalıjandy bilesiń ǵoı. Ekeýi de aqyn. Al aqyndar aqymaq keledi. Ekeýi de aqymaq. Sen Syrbaıǵa bar da, kitabyn alyp, birdeńe dep jaza sal. О́zim kómektesemin», dedi. Syrbaı – klassık aqyn, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory. Qalıjan – arystan aqyn. Osymen ekinshi ret qaıtalap otyr. Bir syry bar shyǵar degen oımen Syraǵańnyń qabyldaýyna kirdim. Jardaı bop tórde otyr. Búrik saýsaqtarymen betin tyr-tyr qasyǵanda dyr-dyr etken dybys shyǵady. «Sóıle, bala!», dedi. Dıplom jumysym siz týraly. Pýblısıstıkany qalaı jazasyz, derekti qalaı jınaısyz, ony qalaı irikteısiz, shyǵar­mashylyq sheberhanańyz qalaı degen sııaqty dáristik suraqtardy qoıyp jatyrmyn. Tyńdap otyrdy da: «Bala! Mende eshqandaı sheberhana degen joq. Meniń úıimde jeti qasqyr bar. Jeteýiniń de aýyzy arandaı. Solardy asyraý úshin tańerteń saǵat toǵyzda qyzmetke kelemin. Aldymen asty­daǵy «Qalamgerdegi» Rymkeshtiń qolynan myna­daı qyrly staqanǵa toltyryp konıakty tartyp alamyn da, sonyń qyzýymen myna esik aldyndaǵy ekinshi Rymkesh apaıyńa kelip, qudaıdyń aýyzyma salǵan sózin aıtyp, bes bet toltyramyn. Ol eki júz elý jol maqala, otyz bes som aqsha bolady. Myna saýsaqty kórdiń be, ıilýge kelmeıdi, sonymen bylaı bir syzyp, shekesine qol qoıyp, baspahanaǵa jiberemin. Mine, meniń jýrnalıs­tı­kalyq mektebim osy. Al jınaqtardy men qatarǵa qospaımyn. О́leńderim de shashylyp qala beredi. Atyń tanys. О́leń jazasyń ba? Alyp kel, gazetke basyp bereıin. Aıtpaqshy, jetekshiń kim?». «Professor Haıyrjan Bekhojın». «A, oı, bala, ba­ǵanadan sony aıtpaısyń ba. Boldy, boldy, endigi aq­yldy sol kisiden sura. Boldy. Boldy», – dep qol­tyǵymnan ustap, esikten shyǵaryp-aq jibergeni. Qap, endi qaıttim. Álgi, aqymaq, aqymaq dep qaıtalap aıtqany shyn boldy. Ekeýimen de arasy durys emes eken-aý. Endeshe, basqa taqyryp nege bermedi. Áı, ózine baryp aıtpasam bolmas. Kafe­dra­ǵa shıraq basyp kirdim: «О́zińiz jek kórgen adamǵa nege jiberesiz? Sizdiń atyńyzdy aıtyp edim, kabınetinen qýyp shyqty», «Qalaı?». «Osy­laı». «Aıttym ǵoı saǵan, aqyndar aqymaq keledi dep. Eshteńe etpeıdi. Kitaphanaǵa baryp qaraı sal» dep turǵanda esik tasyr-tusyr ashyldy. Kóıleginiń bir jaǵasy kostıýmniń ishinde, ekinshi jaǵasy syrtynda, eki qoltyǵynda maıy syrtyna shyqqan sar qorap qaǵaz: «Oı, arysym-oý, arda­ǵym-oý! Alashymnyń kózi! Alashym-oý, ardaǵym-oý! Bizdi de adamnyń qataryna qosatyn kezińiz bo­lady eken-aý. Jańa bir bala kelip, sizdiń atyńyzdy ataǵanda zárem ushyp ketti ǵoı. Qane, mynany tezdetip jibereıik. Syrtta kó­lik kútip tur. Á, jańaǵy osy bala ǵoı deımin», – dep Syraǵań kúńirene kirip kelip Haırekeńdi bas saldy. Sodan soń qorapty asyǵys ashyp ózi konıakty quıa bastady, shampandy maǵan ustatty. Tórt-bes bá­lish­tiń maıy shyǵyp qaǵazdyń ústinde domalap jatyr. Rahattanyp Haırekeń otyr. Oı, Alla! Bir adamdy ekinshi adam dál osylaı qadir tuta alady eken-aý! Ardaǵym, alashymnyń kózi dep erkin aıtady. Tebirenip kettim. Demek, Qalı­jan­men dos bolǵany, erkelegeni shyǵar. Maǵan da bir quıyp usyna berip edi, Haırekeń «pys» degendeı boldy: «Boldy, boldy, siz aıtsańyz boldy. Oı, arysym-oý, ardaǵym-oý! Ala­shymnyń kózi!» – dep solqyldata jónelip, endi qaǵysyp jatqanda men yǵysyp kettim. Sol sha­myrqanýmen birden kitap­hanaǵa tartyp, jeti kúnniń ishinde dıplomdy qo­lyna tabys ettim. О́ziniń hatshysyna tasqa ba­s­tyryp, Muzafar Álimbaevty (ol kisi de bas redaktor) resenzent etip bekitip, ony ózi jazdyrtyp alyp, qorǵaýǵa qatystyryp, syba­ǵamyzdy túgendep berdi. Mine, bul taǵylym ba – taǵylym, amanat pa – amanat. Kisi syılaı bilýdiń úlgisi me – úlgisi. Ustazdyq qamqorlyq pa – qam­qorlyq. Alash zııalylarynyń bekzatty tárbıesiniń tálimin boıyna qapysyz sińirgen qaıran ustaz! Sóıtsem bul minez Nurǵoja áýletiniń ata qa­sıeti eken. Sol minezdi qazaq poezııasynyń arys­tany Qalıjan aǵadan kórgende, shyn bekzat­ty­lyqqa anyq kózim jetti. Qaıyrymdy ustaz ómir­den ótip, jyl ýaǵy kelgen tusta, «Juldyzdyń» tapsyrmasymen qazaq dastandary týraly suhbat alýǵa Qalıjan aǵamyzdyń úıine bardym. Sol kúngi kórgen oqıǵa men estigen syr derbes bir hıkaıat. Sodan ońasha jumys bólmesine kelgesin, sóz arasynda áńgimeniń erkin órbýi úshin Haırekeńniń shákirti ekenimdi aıtyp qaldym. Qalekeń ory­nynan atyp turdy. Kózinen jasy yrshyp ketti. Saǵynyp júr eken. Sodan soń joǵarydaǵy Alash taqyrybyn, dıplom hıkaıasyn aıtyp bergenimde, arystan aqyn óksip jiberdi. Dereý jeńeshemizdi shaqyryp, qaıtara tamaq saldyrdy. Sol áńgime úsh kúnge sozyldy. Syraǵańnyń «Alashymnyń kózi» deıtin sebebi, ol kisiniń úıindegi jeńgemiz Ahań­nyń – Ahmet Baıtursynovtyń nemere qaryndasy eken jáne soǵystan jaralanyp kelgen aqyn Qostanaıda Haırekeńniń qol astynda qyzmet istepti, talaı qıyndyqqa kezikkende qamqor aǵa bolypty. Shynynda da, Alashymnyń kózi deıtin de, ardaǵym deıtin de jóni bar eken, Syraǵańnyń. Qalekeń – Qalıjan Bekhojın aǵamyz shyǵaryp salyp turyp: «Sen búginnen bastap maǵan sálem berme. Men endi saǵan ózim sálem berip turaıyn. О́ıtkeni sen Haırekemniń kózisiń. Sóıtip, saǵy­ny­shymdy basaıyn», dedi. Arystannyń ýájine kim qarsy tura alsyn, «qup» dedim. О́ıtkeni muny ar­ystan minezdi, bala jandy taza aqynnyń qal­jyńyna baladym. Sodan bir kúni Qalaǵań Jazý­shylar odaǵyna kele qaldy. Men jyldamdata jetip baryp edim: «Ket» – dedi. Taǵy umtylyp em, taǵy da «Ket» – dedi. О́ńi jyly, ózi kúlip tur, sózi anaý. Eriksiz úshinshi qabattaǵy bólmeme bardym. Birazdan soń tyrpyldaǵan aıaq pen tyqyldaǵan taıaq daýysy estildi. Ishim qylp ete qaldy. Qalekeń. Atyp turdym. Qolyn keýdesine aparyp: «Assa­laý­maǵaleıkým!» – dep sálem berdi. Sonda baıaǵy sózi esime túsip, men de: «Ýaǵaleıkým­assa­lam, alashtyń arystany»,– dedim. Sońǵy sózden sekem aldy da: «Saǵan qarsy shyqpaımyn. Al men paryzymnan qutyldym, Qaırekeńniń qurmeti úshin sálem berdim, maǵan beretin sálemińdi endi ber. Jańaǵy «Ket» degenime keshir. Úıden shyqqanda Haırekemdi oılap shyqqamyn. Aǵa degen óte qadirli tulǵa. Onyń qadirin Baýkeń jaqsy bilýshi edi. Ekeýmiz qatty dos bolyp, biraz dýmandy kúndi birge ót­kiz­dik. Ekeýmizdiń de minezimizdiń ońyp turǵany sha­ma­ly. Bir joly túnde ursysyp qaldyq ta, ekeýmiz eki jaqqa kettik. Tańerteń erte odaqqa keldim. Ek­in­shi qabattaǵy terezeniń aldyna baryp otyr­ǵan­myn. Bir ýaqytta Baýyrjan keldi. Uzyn dálizde ary-beri júrdi de qoıdy. Men – oǵan, ol  maǵan qyr kórsetip, sálemdese qoımadyq. Bir kezde, zady aýyldan kelgen-aý deımin, jastaý jigit Baýyrjanǵa «Assalaýmaǵaleıkým» dep sálem berdi, Baýkeń bir qarady da júrip ketti, qaıy­ryl­ǵanda jańaǵy jigittiń qasynan ádeıi janaı ótkende, ol taǵy da «Assalaýmaǵaleıkým» dedi qol qýsyryp. Izdegeni sol bolsa kerek, daýysyn qatty shyǵara: «Sen meni tanyp sálem berip tur­syń ba?» – dedi. «Iá, ıá, Baýke». «Tanysań aıt­shy, men kimmin?». «Siz qazaqtyń ataqty baty­ry Baýyrjan Momyshulysyz». «Joq, sen meni bilmeıdi ekensiń. Shyn bilseń aıtshy, men kimmin?». «Oıbaı, Baýke! Sizdi kim bilmeıdi. Siz aty ańyzǵa aınalǵan...», deı bergende: «Otstavıt! Bilmeı­siń. Men anaý terezeniń aldynda otyrǵan qa­zaqtyń uly aqyny Qalıjan Bek­hojınniń aǵasy­myn», degeni Baýkeń­niń. Sol sátte ornymnan atyp turyp, «Assalaý­ma­ǵaleı­kým, Baýke» dep qolymdy ala júgirdim. Mine, aǵanyń qadirin qalaı bilý kerek! Marqum Ǵalekeń de, Ǵalı Ormanov ta menen eki jas úlken edi. Keshke Álkeı Marǵulan úsheý­miz serýenge shyǵamyz. Bir joly Álekeń aspanǵa qarady da, úıirilip kele jatqan bultty kórip: «Áı, Ǵalı! Qolshatyrymdy alyp kelshi. Kún jaýatyn sııaqty», dedi. Ǵalekeńnen maǵan qarap: «Áı, Qalıjan! Júgirip baryp Álekeńniń qolsha­tyryn alyp kel», dep meni jumsady. Men qaı bir júırik adammyn, ózim de jetpistemin, onyń ústine Álekeńniń úıi úshinshi qabatta, asyqqan bop aıaǵymdy tarpyldata berdim. Shirkin, kishi bolyp, jumsaıtyn adamyń bolǵany qandaı jaqsy. Sen endi elpekteme. Haırekeń – seniń ustazyń, meniń – aǵam, demek seniń jolyń úlken. Budan keıin aǵańnyń tilin alyp tur. Elpektep jetip kelme», – dedi. «E, bopty» – dedim. Sodan bastap Qalaǵańnyń tóbesi kóringen bette ory­nymda qata qalatyn boldym. Ol kisi tarpyldata aıaǵyn súırete basyp kelgenshe biraz ýaqyt ótedi. Qashan kózi jumylǵansha, sálemin bergenshe – men tóre, sálemin bergen soń – ol tóre bolyp júr­dik. О́tken ómiriniń, ásirese, qııanatty kezeń­derdiń biraz qupııasyn aıtyp edi. Ol basqa áńgimeniń ózegi. Kózin ashyp kórgeni, aýzyn ashyp súıgeni Mırasgúlmen meniń ulym Suńqar birinshi klasqa birge baryp, bir klasta oqydy. Bul da aǵalyq, inilik bazynalyqqa úlken jol ashty. Biraq sonyń barlyǵynda da birinshi ol kisi sálem berip júrdi. Keıde qasyma jaqyndaı bergende alystańqyrap turǵan sátimiz de boldy, biraq onyń aıybyn sálemin bergen soń op-ońaı qaıtaratyn. Qaıran, «aq bas býra» – Haırekeń alpys toǵyz jyl ómir súrip, pánıden ótti. Ol kezde bul qarttyń jasy sııaqty edi, endi qarasam, onyń da jelkesi bizge kórinip qalypty. Haırekeńniń ǵylymdaǵy úlesin doktorlyq dıssertasııasynyń opponenti, akademık Álkeı Marǵulannyń: «Haıyrjan Bekhojın bir poezd quramasy áreń súıreıtin gazet-jýrnaldardy aqtaryp shyqty. Sondyqtan onyń esimi birden akademıktik atqa laıyq», degen baǵasy tolyq anyqtap beredi. Al odan burynǵy «Dala ýálaıaty gazeti» týraly zertteýi, janama atpen jazylǵan maqalalardyń attaryn taýyp, olardyń ǵylymı ómirbaıandaryn jasaýdyń ózi de úlken qııametti jumys edi. Kandıdattyq dıssertasııasynyń opponenti E.Bekmahanov joǵary baǵalaǵan sol eńbegi úshin qyrqynshy-elýinshi jyldary ult­shyl atanyp, B.Kenjebaev ekeýi qatar talqyǵa tú­sip, qýǵynnan ázer aman qalǵany da, oblystyq gazettiń bas redaktorynyń ornynan alynýy da ashy sabaq alatyn shyndyq. Ol týraly Ǵ.Maı­kótovanyń eńbeginde baısaldy baıandalyp ótipti. Haırekem – ustazym áýlıe eken. Onyń aman­a­tyn oryndaý shyndyǵynda da maǵan buıyrypty. Alash týraly Haırekeńniń maǵan amanattap ketkeninen qulaǵdar bolsa kerek, Oljas Súleı­me­nov 1988 jyly qańtar aıynda bizdi sol kezdegi Jo­ǵar­ǵy Sottyń tóraǵasy Tamaz Aıtmuhame­dov­ke jiberip: «Mine, kúni týdy olardyń. Ustazyń­nyń úmitin aqtaıtyn kez keldi. Alash qaırat­kerlerin aqtaýy­myz kerek. Sen solardyń tergeý isimen ta­nysyp shyǵyp, ádebı ekspert bol», dep edi. Kúrdeli kezdiń qıyn úkimderine qol qoıyp júrgen Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy: «Bizdi ul­ty­myzǵa jany ashy­maıdy deısińder me? Daıyn­da­lyp kelgen úkimge qol qoıamyz. Biz qoımasaq, basqaǵa qoıdyrtady. Oljas jiberse – saǵan senemin. «Alash» qaırat­kerleriniń tergeý isin qa­rap jatyrmyz. Onymen Joǵarǵy Sottyń múshesi Qazyhan Kenjebaev aınalysyp otyr. Sonymen birigip ózińe kerekti derektermen tanys. Bizge de keńes ber»,– dedi. Qa­zyhan ekeýmizdiń qatar oqy­ǵanymyzdy jáne onyń kelinshegi Gúlnar Seıit­bekqyzy men meniń áıelim Ámına Seıitqyzynyń klastasy ekenin bilgen soń: «Endeshe, kúnde tańerteń saǵat onnan bastap kelip meniń bólmeme otyr. Saǵat úshte bosat. Qalǵanyn Qazyhan uıymdastyrady»,– dedi. Sóıtip, 1988 jyly kókek aıynda «Alashor­danyń» 14 múshesiniń azamattyǵy aqtalyp, O.Súleımenovtiń atynan G.V.Kolbınge Q.Kenjebaev daıyndaǵan bir jarym bettik hat joldandy. Sol kezde О́zbekáli Jánibekov hatshy bolyp kele qaldy da, 4 qarashada Bas prokýrordyń resmı qarsylyǵy jasalyp, akademık J.Ábdildın bas­tatqan úkimet komıssııasy qurylyp, is qaıy­ry­men aıaqtaldy. Sóıtip, áýlıe Haırekeńniń – alash ardagerleriniń aldyndaǵy, meniń – Haırekeńniń aldyndaǵy paryzym ótelip, ult kósemderi aq­taldy. «Uranym – Alash» atty kitabymdaǵy tergeý derekteri sonda jınaqtaldy. Buryn Alash qozǵalysy týraly anyqtamalar men ensık­lo­pedııalarǵa Haıyrjan Bekhojınniń aty kirmeı qalǵanyna ókinip, soǵan kináli shákirtiniń biri ekenimdi moıyndaı otyryp, sonyń ornyn osy joldarmen toltyrǵym keldi. Alash ıdeıasynyń sańylaýyn sezýge múmkin­dik bergen mekteptegi ádebıet pániniń muǵalimi Jáń­gir Isaıynovaǵa, tarıh pánin sanama sińir­gen Sa­ǵyntaı Kerimqulovqa, synǵa salyp sy­naq­tan ótkizgen Isabek Shyńǵysbaevqa, qupııa túrde sanama sińirgen Rymǵalı Nurǵalıevke, Muhtar Ma­­ǵaýınge, qadirmendi alashtyń «aq bas býra» ardageri Haıyrjan Bekhojınge shákirttik, sol us­taz­dyń paryzyn óteýge jaǵdaı jasaǵan Oljas Sú­leı­menov pen Bekejan Tilegenovke inilik taǵzym. Álkeı Marǵulannyń alpys jasqa tolǵan toı­ynda aıtqan: «Osy bir aıtýly kúni eń aldymen, meniń kim bolyp shyǵatynyma kózi jetpeı, ózde­riniń asyl armanymen ómirden ótken ózimniń ata-anamdy esime alǵym keledi»,– degen sózin osy joldar jazylyp jatqanda alash murasyn jatqa biletin, joǵaryda atalǵan Gúlnardyń ákesi Seıitbek Nurqanov aǵamyz bizdiń esimizge saldy. Álekeńniń sol sózin men de ózimniń áke-sheshem Qudakeldi men Hadıshaǵa, ǵulama ustazym professor Haıyrjan Bekhojınge qaratyp aıtqym keledi. О́ıtkeni, Ahańnyń – Ahmet Baıtur­sy­nov­tyń atynyń tizginin bir-aq ret ustap, sol úshin túr­mege tússe de, ómir boıy atyn qasterlep ótken ákem Qudakeldi Jurtbaıulynyń da rýhy osy jol­dar­dy jazǵan kezde bizdi qoldap otyrǵany kámil. Tursyn JURTBAI, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.