Qýǵyn kórgen nemister

Qazaq pen nemisti toǵystyrǵan qasiretke toly tarıhı taǵdyr. Sol bir qatygez, qıyn-qystaý kezeńniń ózinde eki halyq jaqyndasyp, rýhanı yntymaqtasa tústi. Bılik: «bu­lar­ǵa jyly qabaq kórsetýge bol­maıdy – fashısterdiń járdem­shi­leri», – dedi. Qazaq senbedi. Stalındik jalǵan úgit, onyń raqymsyz, jaýyzdyq máni qazaq halqynyń adam­gershiligin, júrek jylýyn tun­shyqtyra almady. Tyıym salynýy­na qaramastan, qazaq áıelderi ózderi iship-jemniń jetispeýshiligin kórip júrse de qarny ashqan nemis bala­la­ry­na qolyndaǵy baryn – qurt, irimshik, baýyrsaq, juqa nan usyndy. Qazaq ta sergeldeńdi kóp kórgen. Tatar-mońǵol, jońǵar jaýgershiligi, aq patsha, keńes dúrbeleńi. Kámpeske, qoldan jasalǵan eki dúrkin ashar­shy­lyq. Qyzyl terror. Elin tastaýǵa májbúr bolǵan qazaqtyń úshten biri qyr asty, tentirep ketti. Respýb­lı­kaǵa konslagerlerdi qaptatyp jat­qan­da, jer aýdarǵan halyqtardy kó­shi­r­gende, ıadrolyq polıgondy sal­ǵan­da, tyń ıgerýdi kúshtep mindettegende «senderge osy kerek pe edi?» dep bizden eshkim suraǵan joq. Sóıt­ken qazaq búgin táýelsizdikke qoly jetip, ne isteý kerektigin endi ózi sheshpek. 1941 jylǵy zorlyqpen jer aý­darylǵannyń jónsiz ekeni resmı túr­de moıyndaldy, biraq nemis hal­qy to­lyq aqtala qoımady. Olardyń Edil jaǵalaýyndaǵy burynǵy nemis avto­no­mııasyn qalpyna keltirý jó­nin­degi zańdy talaby oryndalmady. Is nasyr­ǵa shaýyp, ýshyǵa bastaǵanda Máskeý qazaq jerinen nemis oblysyn ashpaq boldy. Buǵan qazaqtar ǵana emes, nemisterdiń ózderi de qarsy shyq­ty. Alaıda, shovınıstik pıǵyl­da­ǵy Keńes Odaǵy, keıin Reseı bas­shylyǵy bul máseleni sheshken joq. Nemister tarıhı otanyna jappaı kete bastady. Qazaq pen nemis taǵdyry osylaı toǵysyp jatty. Qýǵyn-súrgin uıymdastyryp, qu­qyq­taryn shektep, nemisterdi qaıǵy-qa­siretke ushyratý aq patsha za­ma­nynda bastalǵan. Bolshevıkter bılikke kelmesten buryn-aq olardy ıtjekkenge jiberý jobasy bolǵan. Demek, Kreml eshqandaı jańalyq ash­qan joq, patsha zamanyndaǵy pı­ǵyl­dy jalǵastyrdy. Olaı bolsa, oqı­ǵa­nyń birtindep qalaı óristegenine nazar aýdarǵanymyz jón. Qazaqstan talaı ýaqyt Reseı otarshyldyǵyn bastan keshirgenin moıyndasaq, munyń da ortaq tarıhymyzǵa qatysy bar­ly­ǵyn joqqa shyǵara almaımyz. * * * Álbette, reseılik nemisterdiń ta­rı­hyn Germanııa men Batys Eýropa turǵyndaryn Reseıdiń qulazyǵan keń dalasyn ıgerýge shaqyrǵan II Eka­terına patshamen baılanys­ty­ra­dy. Deı tursaq ta, bul tujyrymmen kelise qoımaıtyndar bar. Belgili tarıh­shy N.M.Karamzınniń pikirinshe, ne­mis­terdiń bul elge qonys tebýi osy jyl sanaýymyzdyń alǵashqy myń­jyl­dyǵynyń sońynda bastalǵan. Vızantııanyń yqpalyn azaıtý úshin orystyń atqaminerleri Batys Eýropa elderimen qarym-qatynasty kúsheıte bastaıdy. Máselen, Igor knıaziniń jesiri Olganyń hatyna jaýap retinde 961 jyly Kıev Rýsine din qyzmetshisi Albert bastaǵan ókiletti delegasııa jiberilgen. Budan keıingi jyldary nemis-orys qatynasy dinı jolmen jal­ǵa­syp, ny­ǵaıa túsedi. Keıin nemister orys jerinde tek saıahatshy nemese elshi bolyp qana kelmeıdi. Olardyń kóbi Kıevte jáne onyń tóńiregindegi mańaıda qa­lyp turaqtaıdy. Orys knıazderimen quda bolyp, óristerin ke­ńeıtedi. Aı­talyq, Iаroslav knıaz­diń balalary nemis qyzdaryna úılengen. XII ǵasyrdyń aıaǵynda saýda-sat­tyq jaǵdaıynyń keńinen óristeýine baılanysty birazy orys qalalaryna ornalasady. Osyǵan oraı novgorod­tyq jáne pskovtyq kópesterdiń kóp­tegen qujattary – kelisimsharttary búgingi kúnge deıin saqtalǵanyna nazar aýdarǵan jón. Qazirgi nemisterdiń biraz bóligi XII ǵasyrdyń sońynan bastap bal­tyq jaǵalaýyna jetken nemis rysar­larynyń urpaǵy ekenin tarıhı derekter aıǵaqtap otyr. Al keıbireýleri slavıan tektes knıazderiniń sha­qy­rýymen keldi. Taǵy bir bóligi orys qalalarynda ártúrli sebeptermen qalyp qoıǵan alystaǵy ata-babalarynyń tuıaqtary. Bular negizinen qolóner kásibi men toqyma óndi­ri­sin órkendetý úshin shaqyrylǵan qol­óner sheberleri, ǵalymdar, áske­rı qyzmetshiler. Qazirgilerdiń ba­sym kóp­shiligi Reseı patshalarynyń jar­ly­ǵymen qonys tepken nemis qaýym­das­tyqtarynyń urpaǵy. Nemisterdiń edáýir bóligi III Ivan (1462-1505), III Vasılıı (1505-1533) patshalyq qurǵan kezde Reseıge jetkender. Bulardyń birtalaıy áskerı óner, qol­óner syrlaryn jaqsy meńger­gen­dikten tatar-mońǵol basqyn­shy­lyǵy­nan azat etý kúresi degen ýaqytta orys halqyna kóp kómek kórsetkender. Karamzınniń málimdeýinshe, olar­dyń kómegimen áskerı bekinister, qa­mal-qorǵandar salynyp, qoparǵyshtar men mınashylar daıyndalǵan. Reseı memlekettiginiń ekonomı­ka­lyq, áskerı jáne mádenı jaǵynan ósip órkendeýine nemis qaýymynyń eleýli úles qosqandyǵyn pash etetin derekter jetip artylady. Máselenkı, Pechora jaǵalaýyndaǵy asa iri kúmis keshenin kezinde osynda arnaıy shaqyrýmen kelgen eki ken qazatyn nemis 1491 jyly ashqan kórinedi. 1517-1521 jyldary orys ás­kerı­leri nemis jerinen birneshe zeńbirek­shilerdi jaldap, Reseıge ákel­gen. Tarıhshy Iý.Mý­ravevtiń málimdeýinshe, olar Máskeý irgesindegi meken-jaıǵa ornala­sypty. Mundaı jaldamaly sheber­ler­diń Más­keý men Rıazanǵa tatar shabýy­ly (1521) kezinde kóp paıdasy tıgen. Máskeý qabyrǵasyn qorǵaýda Shpaıer degen jerden kelgen Nıkolaı esim­di zeńbirekshi erekshe erlik kór­setken. Al Rıazan mańaıyndaǵy maıdan shebinde Iogann Ioırdan jaýǵa oq atqanda dál tıgizip, aıryqsha mergendigimen tanyla bilgen. Sonyń aıǵaǵy bo­lar, basqa qorǵaýshylarmen birge onyń esimi rıazandyq Kremldiń stela­syna oıy­lyp jazylypty. Nemisterdiń orys qalalaryna keıde óz erkinsiz kelgen kezderi de boldy. Lıvon soǵysy kezinde (XVI ǵasyrdyń 60-jyl­dary­nyń ortasynda) orys ás­ker­leri Derpt, Narva, Fellın jáne bas­­qa qala­lar­dy alǵan edi. Jeńiliske ushy­raǵan qor­ǵan­dardyń turǵyndary, onyń ishinde nemister de, Vladımır, Kostroma, Tómengi Novgorod, Týla, Ýglıch, Qa­zan qalalaryna or­nalas­ty­ry­lady. Keıin shlezvıgtik gersog Magnýs Máskeýde bolǵan saparynda IV Ivanmen odaq qurýyna oraı Reseıdegi ne­mis­­terdiń jaǵ­daıy kúrt ózgerdi. 1570 jyly olar­dyń birsypyrasyn Más­keý­diń soltústik-shyǵys jaǵyna jınap, Iаýza ózeni­niń jaǵasynda Nemis slo­bo­dasy (qa­la shetindegi basybaıly emes turǵyndar mekeni – A.K.) uıym­dasty­ryl­dy. Al IV Ivannyń qoldaýymen 1576 jyldyń qazan aıynda lıýteran shirkeýi salyndy. Solaı bola turǵanymen nemisterge bóten jerde ómir súrý ońaıǵa túse qoı­mady. Birde qaharyna minip, jyny us­ta­ǵan IV Ivan slobodany órtep, kóp­te­gen nemisterdi tatarlarmen birge túr­mege qamaǵan. Sonda tutqynǵa túsken tatar myrzasynyń bireýi: «O, nemister, senderge sol kerek! Sender orystarǵa qarý-jaraq berdińder, onymen bizdi urdy, soqty. Al búgin sol qamshymen senderdi toqpaqtap jatyr», degen eken. Jatjurttyq Iogann prınske qyzyn uzat­qan Borıs Godýnov patsha tusynda nemis aǵaıyndardyń Reseıge kelýi jıileı tústi. Orystyń qarama-qaıshy tarıhy nemis qaýymynyń taǵdyryna da áser etkeni sózsiz. Patshanyń súıispenshiligi men ezip-janshýyn nemister orystar­men birdeı kórdi. I Ljedmıtrıı qor­ǵady, II Ljedmıtrıı – qýǵyndady. Nemisterdiń Reseıge qonystaný ta­rı­hynda I Petrdiń alatyn orny erekshe. Ony «Nemis slobodasynyń shákir­ti» dep beker atamaǵan. Sol kezde bul óńir qala irgesindegi qulpyryp gúl­den­gen ju­maq­qa aınaldy. Patshanyń 1702 jylǵy manıfesine oraı nemister uıym­­dasqan túrde orys eline kelýin jal­ǵastyra tústi. Myńdaǵan áskerı qyz­metshiler, ǵalymdar, muǵalimder, sý­retshiler, sáý­letshiler ún qosyp, oǵan «Eýropa terezesin ashýǵa» jáne Reseı eliniń jańa astanasyn salýǵa kómektes­ti. I Petrdiń qyzy – Elızaveta Petro­v­nanyń taqta otyrǵan kezinde Oka, jo­ǵar­ǵy jáne orta Edil ózenderi basseınindegi keń baıtaq alqapty otarlaý máselesi kún tártibinde turǵan. Nátı­jesinde orys úkimeti osy qunarly jerdi ıgerip, sharýashylyq aına­ly­myna engizý qajettiginen týyndaǵan is-shara­lardy júzege asyra bastady. Shtettınde týǵan, prýssııalyq ás­kerdiń general-maıory gersog Angalt-Serbst-Bernbýrgskııdiń qyzy Sofııa-Frederıka-Avgýsta degen prınsessa pra­voslavıe dinine ótip, Búkilreseılik ımperator taǵyna ornyqqany belgili. Tarıhqa II Ekaterına Alekseevna Velıkaıa dep engen bul joǵary mártebeli hanymnyń 1762-1763 jyldary qol qoı­ǵan eki manıfesi shetjurttyqtardy Reseıdiń bos jatqan jerlerine or­na­lasýǵa shaqyrǵan edi. Qujat qyr as­tyn­daǵy aǵaıyndar arasynda erekshe qol­daý tapty. О́ıtkeni, áıel patsha sonaý Eýropadan baqyt izdegenderge adam qyzyǵar­lyq­taı jaǵdaı ja­saı­myn degen ýádeni aıama­dy, úıip-tók­ti. Qonys aýdarýshylar ómir boıy ás­kerı mindetten, al 5 pen 30 jasqa deıingiler salyq tóleýden bosatylady, olarǵa yńǵaıly egistik jer men jaıy­lym beriledi, dinı salt-dástúrdi saq­taý­ǵa keńshilik jasalady, jerlestik seriktestikterin ózderi basqarady delindi. Alys jolǵa shyqqandardyń maqsat-múddeleri týraly birli-jarym zert­teý­shilerdiń ózi ártúrli pikir aıtady. Bireýlerdiń oıynsha, german memleketterindegi jetijyldyq soǵystan el kúı­zelip, talan-tarajǵa túskendikten olar­dy buldyr bolashaq kútip turǵan­dyǵyn sezgen pysyq, jigerli jandar ja­ńa aı­maqty ıgerýge attanǵan. Salyq­tan qash­qan, dúnıe-múlkinen aıyrylyp kedeılengen sharýalar, qolónershiler, bir tilim nanǵa jarymaǵan soldattar dep esep­teıdi basqalar. Qalaı desek te, olar Gessennen, Badennen, Reın obly­synan, Vıýrtembergten Baltyq teńizine, sosyn Lıýbek arqyly Peterbýrgke, ármen qaraı satylap, Edil jaǵalap degendeı, Saratov mańaıyna kelip, qonys tepken. Eýropadaǵy tolyp jatqan soǵystyń ot-jalynynan yǵysqan adam legi kóp tildi edi. Gollandtar, shvedter, fransýzdar, shveısarlar, bolgarlar, grek­­ter... Sóz joq, nemister basym bolatyn. Bular beıtanys jerdiń keń jazyǵynan óz elindegi qatygezdik pen qanjosa alaýyzdyq jaılaǵan kóptegen german knıazdikterinen kórgen jan­túr­shigerlik kúıden pana izdedi. Sondyqtan da nemis qonystanýshylarynyń arbaly kerýeninen taza aqsúıek tuqymynan tara­ǵan­dar kóp bola qoıdy deý qıyn shyǵar. Bular negizinen qolóner sheberleri men sharýalar bolatyn. Kelimsekter eshkimdi syǵylysty­ryp, yǵystyrǵan joq – patsha jar­lyǵyna saı negizinen Edil boıynyń bos jerlerine ornalasty. Tek alǵashqy úsh jyldyń ishinde 23 myńnan astam, al júz jylǵa jeter-jetpeste eki júz myńǵa jýyq shańyraq kóterdi. Bul jerlerde júzge jýyq derevnıa-kolonııalar paıda boldy. Olardyń orys kórshileri slavıan maqamyna salyp osynaý meken­jaılardy aıtýǵa jeńil bolsyn degendeı kolonkalar dep atady. Naqty derekterge súıensek, 1764-1768 jyldar arasynda Germanııadan Edil jaǵalaýyna myńdaǵan nemis ot­basy nemese 30 myń adam kóship, olar 104 jer­lestik seriktestigin (kolonııa) qur­ǵan. XVIII ǵasyrdyń sońǵy onjyl­dy­ǵyn­da Reseıge qonys aýdarýshy ne­mis­terdiń ekinshi tolqyny – prýs­sııa­lyq mennonıtter keldi. Bul dinge qul­shylyq jasaǵandar qolyna qarý-jaraq alyp, ıaǵnı áskerı qyzmet atqarýyna tyıym salynady dep esepteıdi – Reseıge qash­qan sebebi de sol. Shet elden kelgender toby XIX ǵasyrda da jalǵasyn tapty. Keıinnen nemis kolonısterine erterek turaq bolǵan Edil jaǵalaýyna ǵana emes Ýkraına, Kavkaz, Qyrym, Bes­s­ara­bııaǵa da qonystana bastady. XIX ǵa­syrdyń sońyna qaraı irili-usaqty reseılik qalalardyń qaısysynan bolsyn nemis qaýymdastyǵyn tabýǵa bolar edi. Olardyń eń úlkeni Sankt-Peterbýrg (51 myń), al sál kishileri Máskeý, Harkov, Kıev, Odessa, Qazan qalalarynyń tóńiregine toptasty. Seriktester mektep, kitaphana salyp, olardyń jumys isteýin qamtamasyz etti, kedeılerge qam­qorlyq jasady. Yntymaqshyl, uqyp­ty, tapsyr­many buljytpaı oryndaıtyn pe­dant nemis aǵaıyndar az ýaqyttyń ishinde áleý­mettik jaǵdaıyn tez túzep aldy. Patsha úkimeti alys aýdandarda ıesiz jatqan bos óńirdi tezirek ıgerý úshin sol aımaqqa barǵysy kelgen adam­dardyń bárine derlik, sonyń ishinde nemisterge de, jeke menshikke jer úles­tirý sııaqty qadam jasady. Munyń ózi shet óńirlerdiń ekonomıkasyn damytý­ǵa, Reseıge sol kezdegi ozyq degen eýro­palyq ǵylym men bilimdi jetkizýge jol ashty. II Ekaterınanyń 1763 jylǵy ekinshi jarlyǵyna sáıkes turaqty jer alý, zaýyt-fabrıkalar ashyp, kásip­ker­lik­pen aına­ly­sýdyń qalaı júr­gizi­letindigi týra­ly erejeler prınsıpti túrde kúni buryn anyqtalyp qoıǵan­dyqtan qo­nys aý­darý­shylarǵa jańa jerde bu­ryn­ǵy úırenshikti ómir saltyn saqtaýǵa tıisti jaǵdaılar jasal­ǵandyǵyn atap ótken jón. Sol qujattyń ómirge kelgenine júz jyl ótken soń Reseıdegi kolonııa 505-ke, al, nemis azamattarynyń sany 2 mln. 70 myńǵa jetti. Germanııadan kel­gen­derdiń óndiristi kapıtalıstik ádis­pen uıymdastyrýynyń arqasynda Reseıde iri sharýashylyqtar paıda boldy. Eldiń ońtústik óńirindegi ekono­mıka salasy aldyńǵy orynǵa shyqty. Reseı­diń syrtqa satatyn bıdaıynyń 42 %-yn ımperııa halqynyń 0,5 %-yna jetpeıtin Novorossııa men Tavrııanyń nemis ko­lonııalary óndirdi. Birinshi dúnıejúzilik soǵys qar­sańyn­da toqyma ónerkásibiniń 50%-yn, me­tallýrgııalyq jáne metall óńdeý zaýyttarynyń – 50%, al elektro­teh­nı­ka­­lyq óndiristiń 90 %-yn, Reseıdiń bar­lyq hımııa zaýyttaryn nemister ıelendi. N. Bychkov degen zertteýshiniń 1890 jyly jazǵan deregine sensek, Samar ýezindegi turǵyndardyń sol kezdegi ortasha saýattylyq mólsheri 6,8 % bolsa, qonys aýdarǵan nemister arasynda 74 %-ǵa jetken. Tavrııa gýbernııasynda ortasha kór­set­kish 11,8 % eken, al ko­lonısterdiń saýattylyq deńgeıi 63 % bolǵan. Nemis qaýymy ózderiniń berekeli eńbegimen, ónegeli is-áreketimen, úlgili tártiptiligimen árdaıym bıik deńgeıden kórine bilse de orys ımperııasy olardy aqyryn-aqyryn yǵystyryp, qu­qyq­ta­ryn birte-birte shektep, burynǵy «boz­torǵaı jumyrtqalaǵan zaman ornata­myz, jarylqaımyz, kógertemiz» degen kól-kósir ýádelerin «umyta» bastady. XIX ǵasyrdyń orta sheninde, ásirese, 1871 jylǵy jarlyqtan – Qonys aýdarý­shylardy ornalastyrý Erejesi – keıin nemis kolonııalarynyń ózin-ózi basqarý quqyǵy birtindep shektele bastady. 1875 jyly áskerı mindettilik týraly qujat shyqty. Ol nemisterdi sol kezdiń ózinde Reseıden shet elge ketýge ıtermeledi. Keıin qaıtý prosesin, ıaǵnı alǵashqy emıgra­sııanyń nelikten týyndaǵandyǵynyń negizigi sebebin E.Totleben degen graf «kolonııalar jýyr­da orystandyrylatyn bo­lyp­ty; bar­lyq mektepterde sabaq orys tiline kó­shi­rilmek; orystar men nemis selolary bir bolysqa biriktiriledi eken» degen sııaqty qyzmetshiler men jeke adam­dar taratqan alyp-qashty laqap sóz­dermen baılanystyrady. Alaıda, bul ósek-aıań emes edi. О́ıtkeni, bul kezde 1871 jylǵy jarlyq tolyq kúshine enip, oryn­dalyp jatqan. Ol ýaqytta kolonııa­lar­dyń ózin-ózi basqarý, ómirdiń barlyq sala­syndaǵy derbestilik degenińiz nemister úshin endi birjola kelmeske ketken bolatyn. Osy sebepti bolar, 1870-1880 jyl­dar ishinde Reseıden negizinen Amerı­kaǵa kóshkenderdiń sany 150 myńǵa jetti. Al odan keıingi onjyldyqta mu­hıttyń arǵy jaǵyna taǵy da júz mynan astam adam qonys aýdardy. Tap sol ýaqytta kóptegen nemis seriktesteri alǵashqy analyq kolonııalaryn tastap Reseıdiń shyǵys aımaǵyna, sol kezde Túrkistan dep atalatyn óńirge kete bastady. Osyndaı tarıhı jaǵ­daı­larǵa oraı qazaqstandyq nemisterdiń túp­qa­zy­ǵy Reseıden shyqqandyqtan kúni bú­ginge deıin Germanııanyń ózin­de reseılik nemistermiz deýge negiz bolyp otyr. I dúnıejúzilik soǵys bastaly­symen german bankisiniń aqshasyna jer alypty, german óndirisshi­leri­men jáne saıasatkerlerimen astyr­tyn baı­lanys jasapty, tyńshy­lyq­pen aınalysady eken degen sııaqty jaı adamnyń oıy­na kelmeıtin pále­qorlyqtyń bári nemisterge ja­byla bastady. Mem­lekettik dýmanyń qara júzdi ko­mıssııasy «nemisterdiń oz­byr­lyǵy­men» («nemeskoe zasıle») kúres júr­gizdi. Munyń ózi orys pomeshıkteri men shet aımaq­taǵy býr­jýa­zııanyń aram pıǵylyna saı keldi de olar astyq rynogy men óner­kásip­tegi básekelesterin qurtyp, sazaıyn tarttyrýǵa tolyq múmkindik aldy. Jer satyp alýǵa degen tosqaýyl kúsheıe tústi. Keı jaǵdaıda is na­syrǵa shaýyp, oıran, qyrǵyn-búlikke ulasyp jatty. Mundaı keleńsiz oqı­ǵalar memlekettiń iri megapo­lıs­teri­niń biri Máskeý qalasynyń ózinde birneshe ret qaıtalanǵan. Máselen, 1914 jyldyń 10 qa­zanyn­da Kópestik basqarmada kelesi 1915 jylǵa kásiptik kýálik berý jó­nin­degi májilis aıaqtalysymen-aq kóp­shi­liktiń oıynsha, qala ekono­mı­ka­syn­da tym belsendilik kórsetip ketti-aý de­gen jeleýmen nemister men avstrııa­lyqtarǵa qarsy oılama­ǵan jer­den dál ortalyqta (stıhııa­lyq túr­de) kóterilis shyǵady. Nemis­terdiń birneshe azyq-túlik dúken­deri men dúńgir­shikteri, onyń ishinde Ilın qaqpasy­nyń ja­nyn­daǵy jo­ǵar­ǵy saýda qa­taryn­daǵy qala jurt­shyly­ǵyna belgili Eınemniń kondıter dúken­deri buzy­lyp, talan-ta­raj­ǵa túsedi. Bul joly polısııa shı­raq­tyq baıqa­typ, búlik­shi­lerdi (21 adam) ustap, jazasyn beredi. Máskeýdegi tártipsizdik 1915 jyl­­­dyń sáýirinde taǵy da qaıta­lanady. Júıkeni qurtý kúsheıtilip jatqan qoǵamdy qorqynysh, úreı, júreksiný, seskený sezimderi bıleıdi. Barlyq pále-jala shetjurt­tyq­tar­ǵa, eń aldymen nemisterge, baǵyt­talady. Soǵystyń alǵashqy kún­derinde-aq ósek-aıań molaıa beredi. «Nemis ozbyrlyǵyn» sóz etken gazet habarlary máskeýlikterdiń ashý-yzasyn kúsheıte tústi. Mundaı hal-ahýaldyń órshýine eń aldymen qalalyq ákimshiliktiń nemisterge qarsy resmı túrde ashyqtan ashyq júrgizgen is-sharalary (menshiktegi jerin, múlkin tárkileý, turǵan jerinen qýý, mektepteri men basy­lym­daryn jabý, qyzmetten shettetý t. b.) sebep bolǵany shyndyq. Nemisterge jasalǵan úlken qas­tan­dyq, sóz joq, 1915 jylǵy ma­myr­­dyń 26-29-y aralyǵynda Máskeýde bolǵan qyrǵyn. Úsh-tórt kún­ge sozyl­ǵan bul beıbastaqtyqta oryn alǵan buza­qy­lyq pen sot­qar­lyq órshı kele birneshe adamnyń ólim-jitimine ulas­ty. Osy qanjosa oqıǵada 475 saýda oryndary, 207 páter men úı, 113 ger­mandyq jáne avstrııalyq azamattar jáne 489 orys (famılııalary sheteldikterge uqsas) zardap shekti. Kóptegen reseı, fransýz jáne aǵylshyn fır­malary, dú­ken­deri, sheteldik kon­sýl­dyqtar men tipti ás­kerı tapsyrmany oryn­daı­tyn kásip­oryndardyń ózi úlken shyǵynǵa ushy­rady. Onyń jalpy quny 50 mln. rýbl­ge jetken (N.Harlamov komıs­sııasynyń deregi). Resmı bılik qyrǵyndy uıym­das­tyrýshylardy anyqtaı almady. Búlikke qatysty-aý degen biraz adam­ǵa is qozǵalyp, abaqtyǵa qamaldy. Biraq kóp uzamaı «qylmysy dálel­denbedi» de bostandyqqa shyǵaryl­dy. Al shahardaǵy tártipke jaýapty degen Iýsýpov knıaz tóńireginde kóp shý bola qoıǵan joq, qyzmetten ketýmen ǵana shekteldi. 1915 jyldyń 1 maýsymyndaǵy jar­lyqqa sáıkes Máskeý kásiporyn­darynyń bárinen nemisterdi jumys­tan shyǵaryp, nemis fırmalary jappaı jabyldy. Kóbi qaladan kete bastady. 1915 jyldyń 26-29 mamyryn­daǵy nemisterge qarsy jasalǵan oı­randy bılik resmı túrde «maıskıe besporıadkı» degen bulyńǵyr, tu­man­dy anyq­taýyshpen tasalady. Myń­daǵan adam qatysqan demonstrasııalar so­ǵys bas­ta­lysymen-aq Sankt-Peter­býr­gte ótip, 1914 jyldyń 4 ta­my­zynda Germanııa elshiligine sha­býyl jasalsa, al ger­mano­fobııanyń sha­ryq­taý shegine jetken kezdegi Más­keýdegi «tártipsizdik» «qap, átte­gen-aı» degen kezdeısoq oqıǵa emes-ti. Reseıdegi antınemistik ynta-yqy­las­tyń shyńyraý tereńdegi qyzýy eń al­dymen áleýmettik sıpattyń jıyn­ty­ǵynan bastaý alatyn. Soǵys buryn­ǵy qarama-qaıshylyqty odan ári ýshyq­tyryp qana qoıǵan joq, sonymen birge sol kezde qoǵam ishinde týyndap jatqan jańasha sezimniń alýan túrin (ókpe-naz, qorlyqqa túsken ımperııa­lyq ar-namys) kóbeıtip jiberdi. Edil jaǵalaýyndaǵy nemisterdi Sibirge jer aýdarý kerek degen ıdeıa jazýshy G.Belger aıtqandaı, 1915 jyly patrıottyq sezimmen tunshyq­qan jáne sheteldikterge degen ósh­pen­diligi kúsheıe túsken qarajúzdi aqylgóıler­diń basynan shyqqan. Jón-josyqsyz ımperııadaǵy yryń-jyryń men shym-shytyryqtan jáne maıdan shebindegi jeńilisterden esinen tanǵan II Nıkolaı, aqyr sońynda, muny uıymdas­tyrý­dy 1917 jyldyń basyna jospar­laǵan. Aramza pıǵyl oryndalmady. Aq­pan revolıýsııasy, aýmaly-tókpeli zaman boldy degendeı. Solaı bolsa da deportasııa ıdeıasy ólgen joq, kezegin kútip jatty. Muny 1941 jyly Stalın júzege asyrdy. Avtor týraly anyqtama Amantaı Ǵazızuly KÁKEN 1941 jylǵy aqpanynda Aqmola oblysynda týǵan. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ardageri, polkovnık, QazMÝ-di, Reseı Federaldyq qaýipsizdik qyzmetiniń akademııasyn bitirgen. Ken oryndarynda, oblystyq «Arqa ajary», halyq­aralyq «Túrkistan» gazetterinde istedi. Qaýipsizdik salasynda basshy qyzmetter atqardy. Birneshe medaldarmen, tósbelgilermen marapattalǵan. Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. «Jalyn» jýrnalynyń Ǵabıt Músirepov atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty. «Sáken shyndyǵyn dittegende», «Túrkistan legıony», «Poznanıe sebıa» (M.Omarovpen birge), «Qazaqtyń Sákeni», «Nepokorennyı syn stepı» kitaptaryn jazǵan. Gazetimizdiń janashyry ári belsendi avtorlarynyń biri Amantaı Kákendi 70 jyldyq torqaly toıymen quttyqtaı otyryp, onyń tómengi materıalyn oqyrman nazaryna usynamyz. Amantaı KÁKEN,  jýrnalıst. Astana.