Táýelsizdik jáne demokratııa

Álem jáne Qazaqstan Osyǵan oraı M. Áýezovtiń «Abaı» ro­manyndaǵy Qodar men Qamqanyń ólim­deri­ne baılanysty kórinisti eske tú­si­re­ıik­shi. Bókenshige kirme sana­la­tyn Borsaq rýynyń kedeı azamaty Qo­dar­dyń jalǵyz uly dúnıe salyp, Qam­qa kelini ekeýi ja­taq­ta qalady. Jaı­laý­ǵa kóshýge kóligi joq baıǵustar jurt­ta qalady. Qos ká­rip­tiń turmysy eshkimdi alańdatpaıdy. Kó­mek­teser degen rýlasy dáýkes Jeksen bol­sa, mu­nyń qystaýdaǵy ózine irgeles jatqan jerine qyzyǵyp, Qodardy ósekke qaldyra­dy, jesir kelinimen kóńildes eken degen ósekke ushyratady. Sharıǵatqa qaı­shy qy­lyq Qunanbaıdyń qulaǵyna da jetedi. Bar­ǵan jerinde oǵan: «Shyńǵystyń bók­terindegi shashty saıtanyńdy tyı­sań­shy», dep betine basady. Soǵan namys­tan­ǵan Qunanbaı rý basylaryn jınap, kúná­kar­lar­dy jazalaý jaıyn ortaǵa salady. Ju­mabaı qalaǵa baryp, Ahmet rıza haziretten fatýa surap keldi. Jazasy darǵa asý depti. Qarashoqydaǵy Jeksen aýylynda úlken jıyn. Qamysbaı bastaǵan bes ji­git Qodar men Qamqany osynda alyp keledi. Júz qaraly adam jıylǵan. Or­tasynda Qunanbaı, Bójeı, Baısal, Qa­ra­taı, Súıindik, Maıbasar – bári bar. Aldaǵy osylar da, artynda entelep turǵan aqsaqal, qarasaqal. Ár rýdyń, kóp rýdyń adamdary. Ylǵı atqamineri ǵana. Ishinde jupyny kıimdi bireýi joq. Qodar men Qamqany túıeniń ústine eki jaǵyna moınyna tuzaq arqan kıgizip baılady. Túıeni turǵyzǵanda Qamqa bir sátte úzilip ketti. Qodar bolsa bir jıyrylyp, bir sozylyp tez óle al­ma­dy. Eki jannyń ólim azabyn óz ústine arqalap turǵan túıe de únsiz. Myna sumdyqqa jany túrshikken jurt kú­bir­lesip ketipti. Sonda Qunanbaı qasyn­daǵy quzdy kórsetip: – Shyq alyp, mynanyń basyna! Qulatyńdar sodan kápirdi! Bitsin sonymen! – dedi. Quz basynan tastap jibergen óli dene tup-týra aǵyp kep, aýyr salmaqpen gúrs etip bir-aq tústi. Qodar quzdan qulasymen Qunanbaı: – Áli jany shyqqan joq. Endi anaý kápirden óz janymyzdy aqtap, aýlaq áketý úshin, qyryq rýdyń qyryq kisisi kesek atsyn. Al, osy jıyndaǵy ár atanyń balasynan bir-bir kisi kesek alyńdar koldaryńa! – degen. – Mine, sharıǵat búıryǵy. Atyńdar kesekterińmen! – dep aldymen ózi laq­ty­ryp, Qodardyń jonynan urdy. Jurt biri­niń artynan biri tas jiberip uryp jatyr («Abaı joly» 1-kitap, 1961, 44-bet). M.Áýezov romanynyń Qodar ólimi­ne baılanysty qaıǵyly kórinisti sýretteıtin betterinen uzaǵyraq úzindini bekerge keltirip otyrǵan joqpyz. Dala demokratııasynyń da óz as­tary bar. Qodar men Qamqany Qamys­baı bas­taǵan baskeser baýkespelerge tap­syryp ta óltirýge bolar edi. Qunan­baı olaı etken joq. Kisi ólimin eshkim de óz moınyna al­ǵysy kelmeıdi. Kóp bolyp keńesip sheshti. Qaladaǵy haziretten sharıǵat jolyn buz­ǵandarǵa qoldanylatyn jazany da sura­typ bilip aldy. Darǵa asý, ólim ja­za­sy. Mu­ny bilse de, Qunanbaı Qara­shoqy­daǵy Qo­dardyń rýlasy Jeksen aýylyna qa­lyń jurtty jınady. Quzdyń basynan tastal­ǵan Qodardyń jan tapsyrýy sózsiz. Biraq Qunanbaı munymen shektelgen joq. Qyryq rýdyń qyryq kisisiniń Qodardy taspen atýyn talap etti. Kápirden óz janyn aqtap alý úshin, kúnáhardy talaq etý úshin bár-bári tas laqtyryp, Qodar­dyń qazasyna bir kisideı atsalysty. Endi eshkim Qunanbaıdan qun suraı almaıdy. О́ltirgen ózderi, qyryq rý­dyń óz adamdary. Sharıǵat ta kúshti­ler­diń, myqtylardyń aılasyna oraılasa ketetini osyndaı. Qarashoqydaǵy qaraly jıyn búginginiń tilimen aıt­qan­da, alqaly bıdiń soty sekildi, nemese áskerı trıbýnal dese de bol­ǵan­daı. Eshkim daý aıta almaıdy, eshqaıda daýlasyp aryz jaza almaıdy. Dala demokratııasy jalpy rıtýal­dy saqtaı bilgen. Aldyn ala keńesken. Kisiler jiberip, til aldyrǵan. Keshegi Keńes ókimeti kezindegi 37-jyldaǵydaı úshtiktiń sheshimimen kisini atyp tastaı bermegen, nemese jalpy tizimmen ólim jazasyna kespegen. Sharıǵat zańynyń jaqtaýshysy hazirettiń qoldaýymen, ruqsatymen kóptiń qolymen óltirgen. О́lim úshin ujymdyq jaýapkershilikti ózderi moıyndaryna alǵan. Eldiń ishindegi rý arazdyǵy kúsheıip ketpeýi úshin dala ákimderi osyǵan barǵan. Ujym­dyq sheshim – dala demokratııasynyń sımvoly ispettes. Ejelgi grekke tán Afına demokra­tııa­synyń jurnaǵy – jalpyhalyqtyq daýys berýdiń dalalyq kórinisi. Al endi osy zamanǵy demokratııa kórinis­teri­ne kóz jiberip kórelik. Ony kim qalaı túsinedi? AQSh-tyń memlekettik hatshysy Hıl­­ları Klınton EQYU-nyń Astana­daǵy Sammıtine kelgende úkimettik emes uıymdardyń ókilderimen kezdesip, jaq­sy pikirler aıtty. Baspasózge qysym jasap, jýrnalısterdi óltirip ketý fakti­leriniń kóp elde oryn alyp otyrǵanyna qynjylys bildirdi. Buǵan qarsy birlesip kúres júrgizýge shaqyrdy. Sondaı-aq ol úkimetter azamattyq qoǵamnyń keıbir uıymdarynyń quqy­ǵyn keńeıtip, al basqalardikin shekteýge barady. Bul durys emes. Internetke kirýin qoldaǵanmen, onyń saıttaryn sóndirip tastaýyn quptaýǵa bolmaıdy. Baspasóz bostandyǵyna kepildik bere oty­ryp, jýrnalısterdiń jumysyna shek­­teý qoıýyn quptamady. Saılaý ót­kizý jetkiliksiz, bul saılaýlardyń er­kin ári ádil ótýin qamtamasyz etý úshin qoldan kelgenniń bárin isteý kerek, dedi ol. Memlekettik hatshynyń sózi kóp­shilikke jaqsy áser qaldyrdy. Sóz júzinde bári durys. Biraq onyń óziniń elinde osy qaǵıdalar qalaı júzege asyp otyr deseńizshi! «Ýıkılıks» saıtynyń jetekshisi Djý­lıan Assandj qupııa málimetterdi jarııa etkeni úshin qýǵyndalyp, Anglııada tutqyndaldy. Jasyryn derekterdi jarııalaǵany úshin emes, shvesııalyq eki áıeldi zorlaǵany úshin sotqa sha­qyr­tylý­da. Aıtpasa da bul qýdalaýdyń aıaǵynda AQSh-tyń barlaý organ­dary­nyń turǵany jasyryn emes. Reseıdiń premer-mınıstri V. Pýtın óziniń fransııalyq áriptesi Fransýa Fııonmen áńgime kezinde bul týraly ashyq aıtty. «Djýlıan Assandj myrzany nege túrmege tyqty? Bul da demo­kratııaǵa jata ma?» dedi ol. Batys únemi demokratııany sóz bos­tan­dyǵymen tikeleı baılanystyryp kelgeni málim. Ǵalamtordyń aqparat ta­ratýǵa erkin aralasýyn jaqtap kelgen-di. Endi avstralııalyq Djýlıan Assandj AQSh qupııa qujattaryn ǵalamtor arqyly tarata bastaǵanda, burynǵy ustanymdarynan aýytqyp, ǵalamtordyń únin óshirýmen álek boldy. Sonda batystyń demo­kra­tııa­syn qalaı túsinýge bolady? Aqparattyń ózi­ne qatysy bolmaǵanda ınternetti keńi­nen ulǵaıtýdy usyndy. О́z qupııalaryn álem­ge tarata bastaǵanda, saıttyń ıesin túr­mege tyǵyp, únin óshirýge kiristi. Astanada bolǵanda H. Klınton hanym basqasha sóıledi, eline barǵanda basqasha áreket etti. Sonda demokratııanyń qos standarty bolǵany ǵoı bul elde, degen oıǵa eriksiz kelesiz. Táýelsizdikti aldyq, endi demokratııa ózi keledi degen uǵym qate. Táýel­sizdik bir basqa, demokratııa ózinshe bir basqa. Ekeýi bir-biriniń saldary emes. Árqaı­sysy ózinshe jeke qundylyq. Sol qun­dy­lyqtardy ári qaraı ornyq­tyra túsý kerek. Alda áli de alynbaǵan qa­maldar kóp. Táýelsizdik pen demo­kra­tı­ıa­ny or­nyq­tyrý úshin kóp jumystar is­­telýge tıis. Bul ekeýiniń óz zańdy­lyq­tary, amal-tásilderi bar. Elbasy aıtqandaı, táýelsiz­dikke qol jetkizý de, ony baıandy etý de ońaı emes. Muny óz kózimizben kó­rip, kún­delikti ómirde anyq sezinip júr­miz. Ási­re­se, táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­dary muny meılinshe anyq ańǵar­dyq. Eski ımperııanyń qıraýy, ıdeolo­gııanyń kúı­reýi ekonomıkalyq, áleýmet­tik, rýhanı baılanystardyń úzilýi sal­dary­nan bol­ǵan qıyndyqtar kópke málim. Táýelsizdik tańynyń atýyn halyq de­mo­kratııanyń da ornaýy dep túsindi. Azat­tyqpen qosa demokratııalyq bos­tan­dyq­tar da birden saltanat qurady degen uǵym kópshiliktiń basynda tur­dy. Halyqtyń erkindikti sezingeni sonsha, ony anarhııaǵa deıin apardy, haos­qa ulastyra jazdady. Táýelsizdik – bul keńestik ımperııadan qutqarǵan shetsiz-sheksiz bostandyq. Endi bárine ózimiz qo­ja­myz, dep qarady. Ala­sapyran ke­zeń­di paıdalanyp, el baıly­ǵyn bir­qa­tar pysyqtar ıemdenip, jekeshelendirip aldy. Imperııa múlki ıesiz qalǵan dúnıe dep túsindi. Árkim ózinshe bul baı­lyqty basyp qalýǵa tyrysty. Toq­tap qalǵan zaýyt, fabrıkalar, sovhozdar baılyǵy talan-tarajǵa tústi. Ár­kim urlap-jyrlady. Az ýaqyt ishinde ótpeli kezeńdi paıdalanyp, azǵana top baıyp shy­ǵa keldi. Muny kapıta­lızm­niń alǵash­qy qorlaný qory dep qabyl­daǵan jas úki­met te arasha túse alma­dy. Jańa aǵymnyń jeteginde ketti. Mem­leketten qaryz al­ǵan­dar ony qaı­tara almady. Memlekettiń shyǵyndy ózi jabýyna týra keldi. Mine, muny qaýym jurt táýelsizdik dep túsindi. Ony demokratııanyń balamasy (sınonımi) dep uǵyndy. Árkim ózinshe uran tas­tady. Kóshe sózge tolyp ketti. Eńbek etý emes, alańda mıtıngi, ereýil jasaýmen áýes­tendi. Muny demokratııanyń jemisi dep baǵalady. Buqara halyq táýelsizdik pen demokratııany birtutas egiz uǵym dep qabyldady. Shynynda da bul ekeýi bir uǵym emes. Táýelsizdik saıası bılikti qol­ǵa alý, eldi basqarý tizginin ulttyń óz qa­ra­maǵyna alýy bolyp tabylady. Al demokratııa bolsa, bul qoǵamnyń ómir súrý erejesi. Bul halyqtyń rýhanı deńgeıine, tarıhı dástúrine, mádenıeti men mentalıtetine tikeleı baılanysty dúnıe. Ol qoǵamdaǵy ahýaldyń, azamattyq sananyń deńgeıimen birge keledi. Azamattyq qo­ǵam­nyń beleń alýymen, onyń belsendiligimen birge keledi. Árıne, ol bir kúndik, bir jyldyq sharýa emes. Zańǵa baǵynyp, ony qurmettep, múl­tiksiz basshylyqqa alý dástúri qoǵamda te­reń qalyptasýy kerek. Zańmen emes, uǵym­men ómir súrý, ár aýyldyń óz aq­sa­qalynyń aıtqanymen júrý, sony ǵana tyń­dap, basqany elemeý, jalpy ulttyq qundylyqty eskermeý demokratııaǵa jol ashpaıdy, qara túnekke, tuıyqqa tireıdi. Zańdylyqty saqtaýdy, demokra­tııa­lyq úrdisti sóz etkende, «Birjan sal» fılmindegi bir kórinis eske túsedi. Jan­bota bolys Qarqaralydaǵy orys jan­da­ra­ly qatysatyn jármeńkede erek­­she kózge túskisi keledi. Ǵashyǵyna qosyla almaı ishqusa bolyp júrgen Birjanǵa ol: «Kóńi­liń júdep júr ǵoı, jármeńkege baryp án aıtyp, boı sergitip qaıt, ózińdi tizimge qostym», deıdi. Aqyn án aıtýǵa zaýqy joǵyn aıtyp, kelisim bermep edi, Janbota qolqa salyp qoımady. Qarqaralyda Birjan sal jandaraldyń shashbaýyn kó­te­rip án salǵan joq. О́z elin, sulý Kókshe­sin, onyń ásem tabıǵatyn, seksen kólin jyrǵa qosyp, maqtandy. Birjannyń áni basqa bolystyń – Aznabaıdyń ashý-yzy­syn týǵyzyp, qyzǵanyshyn qoz­dyrdy. Jan­daıshap poshtabaıyn jiberip, ánshini qamshynyń astyna aldyrdy. Janbota bolystyń mereıin ósiretin án-jyrdyń Aznabaıǵa túkke keregi joq. Onyń únin óshirgisi keledi, alty alash­tyń aqyn serisi Birjannyń buǵan esh keregi joq, oǵan jan­daral aldynda munyń bedelin kóte­retin ánshi kerek. Bir kezde bolysy men bolysy báse­ke­lesken qoǵamnan demokratııany birden talap etý, árıne, qıyn. Biraq bizdiń batys­tyq aqylshy-keńesshilerimiz Qa­zaq­stan áli tolyq demokratııaǵa kósh­ken joq, dep sanaıdy. Shynyn aıtý kerek, sońǵy kezde muhıttyń ar jaǵyn­da­ǵy kónekóz Eýro­pa­daǵy saıasatkerlerimiz demokratııany eks­port­taýǵa túsi­nis­tikpen qaraı bastaǵan sekildi. Eýroparlamenttegi sosıalıster men demo­krat­tardyń progresshil Alıans toby­nyń ókili Adrıan Severın: «Demokratııa egetin dári emes. Qazaqstandaǵy demokratııanyń «uryǵy» eýropalyq emes, Qazaqstannyń óziniki bolýǵa tıis... biz eýropalyq demokratııa modeli kirshiksiz jáne ony kezek kúttirmesten Qazaqstan nemese basqa elge engizý qajet dep aıta almaımyz», dedi (Qarańyz: EQ, 20.XI.10). Eýroparlament depýtaty óte durys aıtyp otyr. Batys demokratııasyn sol qal­pynda Azııa, Afrıka elderine eks­porttaýǵa bolmaıdy, ár eldiń damý ta­rıhy, ejelgi dástúri, mádenıeti men mentalıteti bar. Osylarǵa ıkemdelmegen, jańa topyraqqa beıimdelmegen dán tereń tamyr jaıyp, jaqsy jemis ber­meıdi. Tuqymdy seber aldynda «óń­deýden» ótkizý qajet bolady. Táýelsizdikti ornyqtyrý úshin, eń al­dy­men, ekonomıkany jańǵyrtý kerek, údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­ny keńinen qoldaný qajet. Ǵylym men óndiristiń kirigýin qamtamasyz etken jón. О́ndirgish kúshterdi arttyrýǵa ǵa­na emes, óndiristik qatynastardy jetildirýge de basa nazar aýdarylýǵa tıis. Bul táýelsizdikti baıandy etýdiń bir jaǵy ǵana. Árıne, munyń bári adam úshin isteletin sharýalar. Al adam ka­pıtaly basqa da suranystarǵa zárý. Bul onyń erkindigi, rýhanı qajet­tilik­teriniń ótelýi, ar-namysynyń qurmet­telýi, qoǵamdy basqarýǵa degen tilek-talabynyń eskerilýi bolyp tabylady. Bul úshin EQYU-nyń úshinshi ólshemin­degi gýmanıtarlyq talaptardyń júzege asyrylýy qajet, ıaǵnı demokratııalyq úrdistiń óris alýy kerek. Astanada ótken sammıttiń deklarasııasynda bul jaǵdaılar tolyq kórinis tapty. Demokratııalyq úrdisti damytý – úz­diksiz júretin úderis. Ol birden kóz­di ashyp-jumǵansha qalyptasa qalmaı­dy. Ulttyń tarıh boıynda qalyp­tas­qan dás­túri, ómir súrý erejeleri jańa zamanǵa birtindep yńǵaılanýǵa tıis. Demo­kra­tııa­nyń talaptaryn meńgerip, ony óz tur­my­syna sińirý kerek. Qoǵam­dy basqarýǵa azamattyq qoǵamnyń belsendi aralasýy, usynys-talaptar qoıýy daǵdyǵa aınalýy qajet. Bılik halyqqa qyzmet etýi kerek. Halyq bılikke kiriptar bolmaýy kerek. Kerisinshe, bılik qoǵamǵa táýeldi bolýy abzal. О́ıtkeni, bılik – memlekettik apparat – Otan emes, sosıýmnyń bazısi emes, onyń qondyrmasy. Ol ózgerip turady. Bılikke jańa menedjerler keledi. Sóıtip, memlekettik basqarý júıesi únemi almasyp otyrady. Jańa tolqyn bıliktiń qan aınalysyn jańartady. Bas­qarý júıesi tyń kúshtermen tolyǵady. Mine, bul – dástúrli demokra­tııa­nyń alǵysharty. О́rkenıetti qoǵam kóp par­tııaly bolýy qajet. Bul talasyp-tartys­qan, bir-biriniń betin jyrtys­qan, orta ǵasyrlyq ádetten arylmaǵan qujynaǵan shaǵyn toptar emes, saıası mádenıeti jo­ǵary, mańyzdy baǵdar­la­m­a­lar usyna ala­tyn, artyna halyqtyń birqatar bóligin ilestire alatyn, saıası jetekshisi bar, belgili maqsat-muraty bar qoǵamdyq saıası kúshter bolyp tabylady. Kóp partııalyq de­gen sóz qoǵamdaǵy plıýralızmniń kóri­nisi. Pikir alýandyǵy qoǵamdyq oı-sana­nyń toqyraýyna jol bermeıdi, katalızator mindetin atqarady. Bir partııalyq par­lamenttegi biraýyzdylyq qoǵamdaǵy turaqtylyqtyń tolyq kepili emes. Reseı prezıdenti D. Medvedev aıtqandaı, bul – toqyraýǵa aparatyn týra jol. Kól­ge jańa jylǵalar, bulaqtar quı­ma­sa, ol borsyp ıistenip ketpeı me? «Biz­diń saıası ómiri­mizde birqatar ýaqyttan beri toqyraýdyń belgileri kórine bas­tady, – dedi D.Medvedev, – turaqty­lyq­­tyń stagnasııa ( bul sózdi latyn­sha­dan aýdarǵanda «turyp qalǵan shalshyq sý» degen maǵynany bildiredi) fak­tory­na aınalý qaýpi sezile bastady. Mundaı toqyraý bıleýshi partııa úshin de, oppozısııalyq partııa úshin de óte qaýipti. Eger oppozısııalyq partııa ádil kúreste jeńip shyǵýǵa azǵantaı da múmkindigi bolmasa, ol qojyrap quldy­rap ketedi. Al bıleýshi partııanyń esh jerde eshqandaı jeńiletin kezegi bolmasa, ol surǵylt tartyp tas músinge uqsap ketedi, aqyrynda ol da qozǵalysqa túspegen kez kelgen jandy organızm sekildi qojyrap quldyraýǵa ushyraıdy». Reseı prezıdenti óz sózindegi saıası ahýaldy sıpattaı otyryp, bıleýshi par­tııanyń da qalyptasqan jaǵdaıdy tereń sezinip, soǵan qaraı beıimdelýi qajettigin eskertti. Saıası partııa at­qarýshy bıliktiń atqosshysy qyzmetin atqarmaı, onyń óz quqyǵy men mindetteri, ıaǵnı óz beti bolýyn ashyq aıtty. Sonda ǵana bıleýshi partııa qoǵamdaǵy óz rólin atqara alady. Qoǵamda árqashan bir partııanyń ǵana úni estilýi eldiń biraýyz­dy­lyǵy­nyń kóri­nisi bola almaıdy. Bir partııa áleýmettik bir toptyń, meıli ol úlken bolsa da, bári­bir búkil halyqty qamtı almaıdy, áı­teýir bir top nazardan tys qalady. Son­dyq­tan da usaq partııa­lar­dyń da kózqa­ra­sy esepke alynýǵa tıis. О́ıtkeni, olar sha­ǵyn bolsa da aza­mat­tardyń qoǵamda úni estilip, bıliktiń qulaǵyna jetýi ári onyń tarapynan qoldaý tabýy qajet. Shynaıy demokratııa osyny talap etedi. Qoǵamda demoqratııanyń basqa túr­lerin de qoldaıtyndar bar. Olarǵa qan­daı demokratııa kerek? Ondaǵan myń adam qolǵa kúrek, shot-saıman alyp, kóshege shyǵyp, ǵımaratqa shabýyl jasap, mashına, magazınderdi órtep, adamdar biriniń biri murnyn buzyp, betin qan jýǵyzyp, ne­m­ese qol-aıaǵyn, qabyrǵasyn syndy­ryp, tipti mertiktirip, óltirýge jol beretin ereýil-búlik jasaýdy demokratııa dep túsinetinder de bar. Máskeýdiń Manej alańyndaǵy, keıin basqa kóshelerindegi kav­kaz­dyqtar men ultshyl-patrıot­tar­dyń júgensizdigin qandaı demokratııamen aqtaýǵa bolady? Bul shekten shyqqan vandalızm, baryp turǵan qylmys, qoǵamnyń tynyshtyǵyn shaıqaýǵa baǵyttalǵan zań­syz áreket bolyp tabylady. Sózge, eskertýge qulaq aspaıtyn bul júgensiz topqa erik berip, kúsh qoldanbaý demokratııa ma? Olarǵa qarsy kúsh qoldanýdy bostan­dyq­ty, erkindikti aıaqqa basý dep túsinýge bola ma? Árıne, joq. Eldiń tynyshtyǵyn alyp, qoǵamdyq tártipti buzý – aýyr qyl­mys retinde qatań jazalanýǵa tıis. Muny demokratııalyq úderisterge shabýyl dep túsinýge bolmaıdy. Bul qylmystar demokratııamen úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Soǵan qa­ra­­mas­tan, bul búlikshil topqa qala kósh­e­lerinde qyrǵyn tóbeles uıymdastyrý, tur­ǵyndardyń berekesin alý ne úshin kerek? Bılikke qyr kórsetý úshin be, álde qoǵamdaǵy jónsizdikterge bıliktiń kózin jetkizý úshin be? Saıası qozǵalystar úshin bılikpen kelisim-mámilege kelýdiń, zań­syz­dyqtardyń aldyn kesýdiń basqa ádis-amaldary joq pa? Ras, qoǵamda qııanat jasaýshylyq, ádi­letsizdik jetip artylady. Ony eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Jem­qor­lyq ty­ıy­lar emes, bıliktegiler ózine tapsyryl­ǵan iske jaýapsyzdyqpen qarap, óz qyz­metterin formaldi túrde atqarady, ju­mystyń nátıjeliligine kóńil aýdarmaıdy. Jábir kórgenderge, álsizderge, qorǵan­syz­darǵa jany ashymaıdy. Azamattardyń aryz-shaǵymdaryna atústi qaraıdy. Já­bir kórgenderdiń jan ashýyn jeńil­detýge, olardyń qaıǵy-qasiretin túsinýge mán bermeıdi, toǵysharlyq minez tanytady. D. Merejkovskııdiń ákesi ony bala kezinde F.Dostoevskııge ertip aparyp, osy balamnan aqyn shyǵa ma, dep sura­ǵan­da, ol mynadaı jaýap alady: «Bul úshin ulyńyz azap shegip, qınalysty bastan keshirýi kerek», degen. Sonda aqynnyń áke­si: «Balam aqyn bolmaı-aq qoısyn, biraq ómirde azap shekpeı-aq ótsin», degen eken. Sondaı-aq sheneýnikterden aldyna ótinish jasap barǵandarmen birge jan azabyn qo­sa tartsyn demeımiz, biraq adamdar­dyń, ásirese, múgedek qarttardyń jan kúıze­li­sin sezine bilip, oǵan qolushyn berýge yn­taly bolsa eken deımiz. Sonda ǵana olar­dyń eńbegi nátıjeli bolady, kóptiń kóńi­linen shyǵady. Demokratııany damytýǵa ózin-ózi bas­qarýdy jaqsartýdyń kóp mańyzy bar. О́ıtkeni, adamdardyń kúndelikti turmys-tirshiligine qajetti jaılardyń bári jergilikti jerlerde sheshiledi. Osyǵan oraı Elbasynyń aýyl-selony jańǵyrtý úshin joǵary bilimdi jas mamandardy kópten jiberip, olarǵa barlyq jaǵdaıdy jasaý­dy usynýy jer-jerde keńinen qoldaý taba bastady. О́ıtkeni, jastarsyz aýyl-selo órkendeı almaıdy. Jastar aýylǵa jas­tyq jalyn ákeledi, sportty damy­tý­ǵa múmkindik týady. Shaǵyn qalalar tıptes aýyldar paıda bolady. Gaz, elektr, mádenıet oshaǵy, emhana, mektepter men klýbtar paıda bolady. Aýyl damýdyń osy zamanǵy jolyna túsedi. Urpaqtar sabaqtastyǵy jalǵasady. Aýyl-selodaǵy basshylyqqa jastar aralasady, demokratııalyq úrdisti da­my­tady, ádilettik pen adamgershilik ny­shandar kóbirek óris alady. Postkeńestik keńistikte demokratııa­lyq úrdis damýdyń qıyn, buralań jol­daryn bastan keshirýde. Demokratııany mal­danǵan qyrǵyz aǵaıyndar eki re­vol­ıý­sııany bastan ótkizdi. Eldegi dúrbeleń, uzaq­­qa sozylǵan qaqtyǵystar saıası ahýal­dy qıyndatyp, ekonomıkasyn turalata tústi. Jasampaz eńbekten góri kóshege ereýilge shyǵý, klandyq toptarǵa bóliný Qyr­ǵyzstandy da saıası daǵdarysqa ushy­ra­typ, memlekettik basqarý júıesin qa­ly­ptastyrýda túrli qıyndyqtarǵa keziktirip otyr. Belorýssııadaǵy saılaý qorytyn­dy­sy halyqtyń kóshege shyǵýyna sebepshi bol­dy. Jeńilgen kandıdattar óz saılaý­shy­laryn qoǵamdyq tártipti shıryqtyrýǵa ózderi bas bolyp bardy. Úkimet ǵıma­rat­taryn basyp alý úshin áreket jasady. Túrli saımandardy iske qosyp, úılerdiń esik-terezesin qıratty. Úkimettiń quqyq qorǵaý organdary tıisti shara qoldanyp, ereýilshilerdiń betin qaıtardy. Qoǵamdyq tártipti buzǵan, soǵan uıytqy bolǵan 600-deı adam ustaldy, ishinde prezıdenttikke kandıdattar da bar. Demokratııanyń osyn­daı kúıki kórinisterin kórgende Erıh Fromnyń sózi eske túsedi. Ol muny «erkindikten bezý» dep ataǵany belgili. Eldiń burynǵy prezıdenti basym daýyspen jeńip shyqty, baıqaýshylar saılaý erejesin buzýdyń óreskel faktilerin tirkemedi, saılaý durys ótti dep baǵalady. Al jeńilgen kandıdattar muny moıyndaýǵa batyly barmady, óz saılaý­shylaryn arandatyp baqty. Budan kim utty? Bul eldiń konstıtýsııasyndaǵy pre­zıdent bolyp saılanýǵa merzimdik shek­teý alynyp tastalǵan. Osyǵan oraı Aleksandr Lýkashenkonyń tórtinshi ret saılaýǵa túsýge quqyǵy bar eken. Daýys berý ádil ótse, buǵan nege qarsy bolamyz? Saılaýda kimge daýys berý azamattardyń óz erki. Kúshtep daýys bergizýge jol joq. Al ruhsat etilmegen mıtıngi jasaý, ereýil uıymdastyrýǵa zań tyıym salady. Sonda bılik kináli me, álde jeńilgen kandıdattar jaýapkershilik kótere me? Másele – osynda. TMD elderinde ereýilge shyǵý jıileı tústi. Bul úrdistiń zııandylyǵy sonda – ulttar arasyndaǵy kıkiljiń boı kórsete bastady. Ulttyq múddeni qorǵaý nıetimen saıasatqa ásire ultshyldar men ulttyq kıim kııýshiler aralasatyn boldy. Ult máselesi – óte názik dúnıe. Ony árdaıym nazarda ustap, aǵymdaǵy jaǵdaıǵa tereń taldaý jasap otyrmasa, munyń aıaǵy órtke ulasyp ketýi yqtımal. Ult saıasatyn, halyqtar dostyǵy men birligin túsinýde birjaqtylyq, jańsaq­tyq joq emes. Bul ekiushty pikirler jaýap­ty saıasatkerler tarapynan da kezdesedi. Má­selen, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tór­aǵasynyń orynbasary E. Toǵjanov bylaı dep jazdy. Avtordyń pikirin dál jetkizý úshin sol qalpynda keltireıik. «Pered Kazahstanom stoıat fýndamentalnye zadachı nasıonalnogo stroıtelstva: ıntegrırovat etnıcheskıı ı kýltýrno otlıchaıýshıe narody v edınýıý nasııý vyrabotat prıem­lemye dlıa vseh sennostı ı selı nasıonalnogo razvıtııa» («Kazahstanskaıa pravda», 25.11.10). Shyndyǵyna kelsek, Assambleıanyń mindeti bir ult jasaý emes. Ultty qalyp­tastyrý jeke ınstıtýttyń, jeke tulǵa­nyń quziretine jatpaıdy. Ultty qalyp­tas­tyrý ǵımarat salý emes, ol – uzaq merzimdi talap etetin tarıhı úderis. Ony eshkim de kúshpen jedeldete, shapshańdata almaıdy. Ol – obektıvtik tarıhı qu­bylys. Uzaq merzim ótken soń keıbir ult­tardyń qalyptasýy múmkin. Biraq búgingi urpaq tusynda Qazaqstanda jańa bir ult qalyptasady deý ushqary pikir. Assambleıanyń mindeti ár etnostyń rýhanı suranystaryn qanaǵattandyrý, tilin, dinin, mádenıetin, dástúrin, ádet-ǵur­pyn joǵaltpaı damytýǵa qamqorlyq jasaý, ártúrli ult ókilderin ózara jaqyn­das­tyryp, ult pen ulttyń dostyǵyna dáne­kerlik etý bolyp tabylady. Assam­bleıa – osyndaı mańyzdy mindetterdi jú­zege asyratyn, bir ult jasaýǵa umtyl­maı­tyn qoǵamdyq ınstıtýt. О́ıtkeni, 2001 jyly qabyldanǵan IýNESKO-nyń jal­pyǵa ortaq deklarasııasynda atap kórse­til­genindeı, mádenıettiń, halyqtyń birligi, tutastyǵy sanalýandyqty júzege asyrý arqyly qalyptasady. Ult saıasatynda eń aldymen demokratııa kórinis tabýy kerek. Ulttyq ar-namysty qozdyrý – qylmystyń naǵyz ózi. Ár ulttyń ókiline eń aldymen adam re­tin­de qaraýymyz kerek. Adam – tabı­ǵat­t­yń eń basty qundylyǵy, bul týraly búkil eldiń konstıtý­sııa­laryn­da arnaıy bap bar. Al sodan keıin baryp oǵan belgili bir mádenıettiń, ulttyń, ulystyń ókili dep qaraýymyz kerek. Bul ekinshi jaǵ­daı­da olardyń ulttyq dástúrine, mádenıeti men ónerine, dini men diline qurmet kór­setilýi kerek. Munsyz halyqtar arasyn­daǵy syılastyqty, tatýlyqty, birlikti qamtamasyz etý múmkin emes. Demokratııalyq úrdis árbir ulttyń, ulystyń ókilderin óz elinde teń qu­qyqpen paıdalanýyna, saılaý ne saı­laný quqyǵyn júzege asyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Demokratııany damytýǵa ba­ǵyttalǵan árbir qadam elimizdegi táýel­sizdikti baıandy etýge, ony túbegeıli ornyqtyrýǵa qyzmet etedi. Táýelsizdik qatyp qalǵan jansyz dúnıe, eskertkish bıik munara emes, ol – únemi damý ústindegi jasampaz úderis. Osy úderis ústinde táýelsizdik tamyryn tereńge jiberedi, japyraqtary kókke boı sozyp, qanatyn keńge jaıady. Bul báı­te­rektiń boı túzeýi asqaq, onyń tamyry jýan ári myqty, anaý-mynaý jelge bylq etpeıdi, jelmen birge japyraǵy jaıqalyp, kerbezdene túsedi. Bıylǵy qoıan jyly – Táýel­siz­di­gi­mizdiń 20 jyldyǵy. Elbasymyz aıt­qan­daı, bul – biz úshin tek mereıtoılyq oqı­ǵa ǵana emes, jetistigimizdi de, kemshiligimizdi de saralaıtyn, bolashaqty baǵ­dar­laıtyn kez. Alda alynbaǵan qamaldar jetkilikti. Sheshýin kútip turǵan ózekti má­seleler de kóp. Sondyqtan da elimizdiń árbir azamaty bárin tyndyrdyq dep masattanbaı, táýelsiz eldiń kúsh-qýatyn, ekono­mı­ka­lyq jáne qorǵanystyq áleýe­tin eselep arttyra berý úshin aıanbaı eńbek  etýi tıis. Bul bizdiń alǵa jyl­jýy­­myz­dyń, órke­nıetti elderdiń al­dyńǵy­ shebinde bolýy­myz­dyń birden-bir sharty bolyp tabylady. Ábdesh QALMYRZAEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.