Basty maqsat – járdemdesý, jumyssyzdyqty azaıtý

Búginde Jambyl oblysy boıyn­sha halyq sany 1 088,1 myńdy qurady, onyń ishinde zeınetkerler 110,4 myń adam. Jalpy alǵanda bul óńirde 283 448 adam zeınetaqy men járdemaqy alady. Aldyn ala jasalǵan boljam boıynsha 2017 jyly jasyna baılanys­ty zeınetaqy alýshylardyń sany 117,4 myń adamdy quraıdy. Bıyl respýblıka bıýdjetinen osyndaı tólemder úshin 414,5 mlrd teńge aý­darylǵan, bul 1998 jylda aýdarylǵan somalarmen salystyrǵanda 109 ese kóp. En­di 2013 jylǵy 3 shildeden bas­tap kúshine engen «Qazaqstan Res­pýblıkasynda zeınet­aqymen qam­syzdandyrý týraly» QR Zańyna sáıkes, Ortalyqtan tólenetin zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý: 2001 jylǵy 1 shildeden bastap – erler­ge 63 jas­qa tolǵanda, áıel­derge 58 jas­­qa tol­ǵanda júr­gi­ziledi. Bul rette Orta­lyqtan tó­lenetin zeınetaqy tólemderin áıelderge taǵaıyndaý 2018 jylǵy 1 qańtardan bastap 6 aıǵa ósedi, ıaǵnı, 58,5 jasqa tolǵanda, 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap 63 jasqa tolǵanda júrgiziledi. Zeı­netaqy jasynyń ósýi 1960 jyly 1 qań­tarda týǵan áıelderdi qamtıdy, al 1964 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap týylǵan áıelder zeınetke 63 jasta shyǵatyn bolady. Qazirgi tańda Memleket bas­shysy­nyń zeınetaqy reformasy máselesi boıynsha 2013 jylǵy 7 maýsymdaǵy tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda zeınetaqy júıesin ke­zeń-kezeńimen jańǵyrtý jumysy júrgizilýde. Osyǵan baılanysty, jańǵyr­týdyń min­det­terine qoldanystaǵy zeınetaqymen qam­syzdandyrýdyń kóp deńgeıli úlgisin saqtaý, onyń ishinde jumys berýshilerdiń rólin kú­sheıtýdi qamtamasyz etý jáne zeınetkerlik jastaǵy tabys kózin ártaraptandyrý  jatady. Negizgi konseptýaldy ózgeris­terdiń biri búgingi kúni barlyǵyna birdeı eńbek ótiline jáne tabysyna qaramastan, taǵaıyndalatyn bazalyq zeınetaqynyń taǵaıyndaý ólshemin engizý bolyp tabylady. 2018 jylǵy 1 shildeden bas­tap bazalyq zeınet­aqy jalpy bel­gilengen zeınetkerlik jasqa tol­ǵan kezde ǵana (58-63/63 jasta) zeı­netaqy júıesine qatysý ótiline baılanysty taǵaıyndalatyn bolady. Bul rette, zeınetaqy júıesine qatysý ótili 10 jyl jáne odan kem nemese joq bolǵan jaǵdaıda, onyń mólsheri eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 50 paıyz mólsherinde belgilenedi, 10 jyldan asqannan keıin árbir jylǵa onyń mólsheri 2 paıyzǵa ulǵaıady, al qatysý ótili 35 jyl jáne odan kóp bolsa, ol kúnkóris deńgeıine teń bolady. Usynylyp otyrǵan ózgerister bir jaǵynan eńbek ótili kóp bolsa da, zeınetke shyqqan kezde tabystary týraly málimetterdiń bolmaýyna baılanysty tómen mólsherde zeınetaqy alatyn zeınetkerler úshin áleýmettik ádilettilikti qal­pyna keltirýge,  ekinshi jaǵynan qazirgi jáne bolashaq urpaqtardyń eńbekke yntasyn kúsheıtýge jáne eńbek qatynasta­ryn zańdastyrýǵa baǵyttalǵan. Bul tásil áleý­mettik ádildikti belgileıdi – adam kóp jumys jasasa, onda zeınetaqysy da kóp bolady. Bul barlyqtaryna birdeı qazirgi jáne bolashaq zeınetkerler úshin qoldanylady. 2018 jylǵy 1 qańtardan bas­tap zeı­net­aqymen qamsyzdandyrý­dyń shartty-jınaqtaýshy quram­daýyshy júıesi engiziledi. Qazirgi jumysshylardyń eńbek aqysynan ustap qalatyn 10 paıyz mindetti zeınetaqy jarnalaryna qosymsha jumys berýshi óz qarajaty esebinen 5 paıyz zeınetaqy jarnalaryn aýdaratyn bolady. Shartty-jınaqtaýshy júıe­sinen zeınetaqy tólemderin alý úshin eń tó­mengi qatysý ótili qa­ras­tyrylǵan (60 aı). Osyǵan baılanysty, zeınetaqy tó­lem­derin alý quqyǵyna 5 jyldan keıin ıelenedi. 2023 jyldan bastap jar­nalary aýdarylǵan jáne belgilengen zeınetkerlik jasqa tolǵan (58-63/63) adamdar úshin osy jarnalary esebinen, sondaı-aq múgedektigi merzimsiz bolyp belgilengen barlyq I jáne II top múgedekterine  zeınetaqy tólemderi júzege asyrylatyn bolady. Atap ketetin mańyzdy jaı, osy tólemder ómir boıy aı saıynǵy tólem retinde júzege asyrylatyn bolady. Jyl saıyn zeınetaqynyń mólsheri BJZQ qarjylyq múmkindikterine jáne demografııalyq kórsetkishterine baılanysty ındeksteletin bolady. Bul rette, zańnamada zeınet­aqynyń eń jo­ǵarǵy mólsheri eń tómengi kúnkóris deńgeıinen 2 eseden aspaıtyn bolady dep aı­qyndalǵan. Jınaqtaýshy zeı­­netaqy júıesinen aıyrma­shylyǵy jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary esebi­nen shartty-jı­naqtaýshy qu­ramdaýshynyń zeınetaqy tólemderi muraǵa qal­dyrylmaıtynyn (sebebi ju­mysshynyń menshigi bolyp tabylmaıdy) erekshe atap ótý qajet. Baǵdarlamanyń maqsaty – halyqtyń jumys­pen qamtylý deńgeıin arttyrý, ha­lyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jár­dem­desý, jumyssyzdyq deńgeıin qysqartý. Joǵaryda aıtylǵan jańa tásilder 5 ıns­tıtýttyq reforma­ny júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» – Ult Jo­pary­nyń 84 qadamynyń iske asyrý aıasynda qurylǵan halyqty áleý­mettik qorǵaý máseleleri bo­ıyn­sha keıbir zańnamalyq akti­lerine tolyqtyrýlar men óz­ger­týler­di engizý týraly zańynda qa­ras­­ty­rylǵan jáne 2018 jyldyń 1 qań­­tarynan kúshine enedi. Álimqul TURYSOV, Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıtetiniń Jambyl oblysy boıynsha departamentiniń basshysy