Beıbit elge yrys ta, yntymaq ta jaqyn

Jaqynda Astanada «Iаdrolyq qarýsyz álem qurý» atty halyqaralyq konferensııa bolyp ótti. Bul shara Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylýynyń 25 jyldyǵyna arnaldy. Bul aýqymdy jahandyq sharanyń Elbasy manıfesine de tikeleı qatysy bar ekeni sózsiz. Al Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde mynadaı sóılem bar: «Adamzattyń HH ǵasyrdaǵy ozyq oıly ókilderi jurtqa bolashaqtaǵy álemdik soǵysta planetadaǵy tiri jannyń bárin joıatyn ıadrolyq qarý mindetti túrde qoldanylatyn bolady dep kóripkeldikpen eskertpe jasaǵan edi». Osy pikir maǵan bala kezimde ákem aıtyp otyratyn myna bir sózdi eriksiz esime túsirdi. Ol: «О́z zamanynyń ǵulamalarynyń biri bylaı dep aıtqan eken deıtin: «Úshinshi dúnıejúzilik soǵys bola ma, joq pa bilmeımin, biraq, tórtinshi dúnıejúzilik soǵysta adamdar jaqpen (sadaqpen) soǵysatyn bolady». Solaı, jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń shúrippesin basqan soń, planetadaǵy tiri jannyń birin qaldyrmaı qyryp salatyn qarýdy qoldanǵannan keıin, eger tirshilik qaıtadan paıda bolyp, adamzat jańa ómirdi bastasa sadaqpen soǵysady da. Osy qaýipti aldyn ala kórip-bilip qana qoımaı, jahandyq ynty­maqtastyqqa shaqyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev  Vashıngtonda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi sammıtte ózekti baǵdarlamalarmen tujyrymdalǵan manıfesin jarııa etti. Budan buryn da, Táýelsizdik samaly esip, óz aldymyzǵa derbes memleket quratyn tarıhı kezeń qarsańynda áli de Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan Qazaqstan, onyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev Máskeýdiń qarsylyǵyna qaramastan, álemdegi iri ıadrolyq polıgon – Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Dúnıeniń tórt buryshynyń, alyp elderdiń tizesin dirildetken atom qýatyn odan ári synaýǵa tosqaýyl qoıyldy, tyıym salyndy. Iаdrolyq jappaı qarýlanýǵa qarsy beıbit sheshim qabyldaýǵa bolatynyn álemge pash etti. Úlgi kórsetti. Odan beri de shırek ǵasyr óte shyqty. Semeı polıgonynda 40 jyl boıy 450-den astam synaq, sonyń ishinde 120-sy atmosferada jasaldy. Olardyń qýaty eki jarym myń Hırosımany joıyp jibererlikteı. Osy jyldar ishinde jarylys saldarynan 300 myń sharshy metr aýmaq ýlandy. Eń soraqysy – 1,5 mıllıon adam radıa­sııa qurbany boldy. Mine, osyndaı ajal oshaǵynyń otyn tunshyqtyryp, Qazaqstan Lıssabon hattamasynyń erejelerin tuńǵysh bolyp oryndady. Polıgon jabylǵan 29 tamyzdy Birikken Ulttar Uıymy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalady. Bul ataý­ly kún de bizdiń Elbasymyzdyń usynysymen belgilendi. Iаdrolyq qaýipsizdik baǵytynda jasalǵan kelissózder óziniń oń nátıjelerin bere bastady. Osyndaı asa iri qaýip týdyratyn qarýǵa ıe bolyp otyrǵan birqatar memleket atom qarýyn synaýǵa moratorıı jarııalap, osy ustanymdaryn buzbaı keledi. Bárimizdiń esimizde, 1994 jylǵy 5 jeltoqsanda Vengrııa astanasy – Býdapeshtte bes ıadrolyq derjava ıadrolyq qarýdyń qandaı túri de Qazaqstanǵa qarsy qoldanylmaıdy degen kepildeme alyp, qol qoıdy. Sóıtip, jappaı qarýsyzdanýǵa shynaıy qadam jasaldy. Mine, sodan beri jasampaz bastama jalǵasyn taýyp, N.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi arqyly jańasha sıpat aldy. Manıfest Bi­rikken Ulttar Uıymynyń Bas Assam­bleıasy men Qaýipsizdik Keńesi­niń resmı qujattary retinde qabyl­dandy. Ony álem jurtshylyǵy qyzý talqyǵa salyp, qoldaý kórsetti. Adamzat balasy Qazaqstandy ózi ornalasqan aımaqty ǵana emes, búkil dúnıe júzin qaýip-qaterden alastaýshy el, yqpaly zor memleket, al onyń basshysy Nursultan Nazarbaevty Beıbitshilik elshisi retinde tanýda. Álemge qater tónip turǵanyn aıdaı álem aldynda qazaq perzenti  aýyzǵa aldy, qazaq azamaty jar saldy, qazaq balasy adamzatqa ortaq planeta úshin jahandyq bastama kóterdi. Tek qana óz ultynyń, ulysynyń, eliniń múddesimen shektelmeı, álem halqynyń, beıbit ómirge zar bolyp júrgen adamdardyń, oq-dári ıisinen mezi bolǵan jurttyń júrekjardy tilegin jaıyp saldy. Dúnıejúzi tarıhyn aqtaryp qarasaq, talaı qanquıly joryqtar, qan jutqan soǵystar, qaterli qaqty­ǵystar bolǵan. Álemdi bılemek bolyp, qabaǵyna qan, kirpigine muz qatyp, joryqqa shyqqan qaı basqynshy memleket álemge ıe bolyp qaldy? Joq! Bári de sol Shyǵystyń danagóıleri aıtyp ketkendeı, qarýmen kelgenderdiń ajaly sol qarýdan boldy. Adamzatty jappaı qyryp-joıatyn tajaldy tizgindeýdegi Nazarbaev joly planetanyń túkpir-túkpiri terrorızm saldarynan qan túkirip, soǵys órtine kúıip jatqanda, soǵys básekesinen góri órkenıet básekesi, beıbitshilik básekesi ómirsheń ekenin kórsetedi. «Bólingendi bóri jeıtinin» keshegi postkeńestik keńistiktegi «odaqtas» elderden kórip otyrmyz. Soǵys órtin tutandyrý úshin jalyn atqan ottyń qajeti joq, byqsyǵan qolamtanyń álsiz shoǵy da jetip jatyr. 40 jyldaı soǵystan kóz ashpaı kele jatqan Aýǵanstandy aıtpaǵannyń ózinde, kúni keshe «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» Irak, Iemen, Lıvııa men Sırııadaǵy qandy qyrǵyn ne berdi? Palestına men Izraıldiń arasyndaǵy teketires te nemen aıaqtalary belgisiz. Resmı derekterge qaraǵanda, qazir 60 mıllıonnan astam adam bosqynǵa aınaldy. Bir ǵana Sırııadan 5 mıllıonnan astam adam óz otanyn tas­tap shyqty. Buryn solardyń bári de beıbit elde beımaral ómir súrip jatqan adamdar edi. Osy surapyl beınetten olar qashan qutylady? Oty sóngen oshaqtar burynǵysha qaıta tutana ma, ortasyna túsken shańyraq qaıta kóterile me, synǵan kerege qaıta túzele me? Stıhııaly tóńkeris bir sátte dúnıeniń astyn ústine shy­ǵarady. Al ony qaıta qalpyna keltirý úshin ondaǵan jyl nemese ǵasyr qajet bolar. Múmkin, qalpyna kele almas. Tarıhta talaı memleketter joıylǵan, qalalar jermen-jeksen bolǵan. Úshinshi myńjyldyqtyń alǵashqy ǵasyryn qazir álem oqymystylary ǵylym ǵasyry dep atap júr. Ol ras. Qazir adam balasy tańǵajaıyp ǵylymı jańalyqtar ashyp, buryn qııal-ǵajaıyp ertegilerine arqaý bolǵan oqıǵalardy shyndyqqa aınaldyrýda. Biraq ǵylym jetistikteri jasampazdyqqa ǵana emes, áskerı ónerkásipke de qyzmet etýde. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary kórnekti ǵalym V.I.Vernadskıı adam balasy jaqyn ýaqytta atom qýatyn ıgeretindigin tap basyp aıtqan bolatyn. Biraq, adam balasy ony ıgilikke emes, ózin ózi joıýǵa paıdalanyp ketse qalaı bolady dep alańdady. Shynymen de, halyqaralyq terrorızm qahar tógip turǵan qazirgideı zamanda atom qýatyna terrorshylar ıe bolyp ketse qalaı bolady? Jas balanyń qolyna qaıshy ne pyshaq berý qandaı qaýipti bolsa, jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń terrorshylardyń qolyna túsýi odan da qaýiptirek. О́ıtkeni, jas bala ózin jaraqattap alýy múmkin. Al sodyrdyń qolyndaǵy ıadrolyq qarý adamzat ómiri úshin qaýip! Jasyratyny joq, jappaı qyryp-joıatyn qarý álemdi jaılap, onyń baqylaýdan shyǵyp bara jatqany da ras. Al ony qoldana qalǵan jaǵdaıda qandaı saldarǵa soqtyratyny belgili. Ashyǵyn aıtý kerek, ondaı jaǵdaıda ıadrolyq qys túsip, jerdi radıoaktıvti bult basady. Planetanyń joǵarǵy qabatynda aýanyń temperatýrasy 180 gradýsqa deıin tómendeıdi. Muhıttar qalyń muz qabattaryn jamylady. Aqyrzaman degen sol!.. Elimizdiń ıadrolyq qaýipsizdik ba­ǵytyndaǵy turaqty saıasaty bel­sendi júrgizilip jatqanda ústimizdegi jylǵy maýsym aıynyń sońǵy kúnderiniń birinde muhıttyń arǵy betinen qýanyshty habar jetti. Nıý-Iorkte Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynda ótken daýys berýdiń nátıjesinde Qazaqstan osy halyqaralyq uıym­nyń Qaýipsizdik Keńesiniń eki jyl­ǵa turaqty emes músheligine saılandy. Daýys berýshi memleketterdiń basym kóp­shiligi Qazaqstannyń beıbit­­shil syrtqy saıasatyn qoldady. Táýelsizdik alǵanyna 25 jyl ǵana bolǵan memleket úshin bul bıik mártebe jáne, sonymen birge, salmaǵy mol jaýapkershilik. Álemde geo­saıası ahýal aýmaly-tókpeli kúı ke­ship turǵan qazirgideı kezeńde tek qana alǵa umtylý, alyp eldermen tizgindes bolý Qazaqstan úshin asa mańyzdy. Qazaqstan – Qaýipsizdik Keńe­sine Ortalyq Azııadan saılanǵan tuńǵysh el. Mundaı halyq­aralyq moıyndaý joǵaryda atap kórsetken, Qazaqstan Prezı­denti Nursultan Nazarbaev Vashıng­tonda ótken Iаdrolyq qarýsyz­daný jónindegi IV sammıtte jarııa etken «Álem. HHI ǵasyr» manı­fesiniń halyqaralyq deńgeıde qol­daýǵa ıe bolǵanyn kórsetedi. Budan bylaı Qazaqstan osy Qaýip­sizdik Keńesiniń múshesi retinde óziniń ishki-syrtqy saıasa­tynda bu­rynǵydan da ilgerileı túseri sózsiz. Álemdik qoǵam­das­tyq al-dyndaǵy abyroı-bedeli burynǵydan da bıiktep, memleketimiz damyǵan 30 eldiń qataryna qosylar ýaqyt ta jaqyndaı túseri anyq. Biz qaı zamanda da bilekke emes, bilikke, danalyqqa, beıbit keli­simge umtylǵan elmiz. Naǵyz órke­nıet de­genimiz – osy! Halyqara­lyq qoǵam­das­tyq­tyń bizdiń eldi tańdaýy­nyń ta­ǵy biri syry osynda jatyr. Ult­aralyq jáne konfessııaaralyq keli­sim baǵytyndaǵy bizdiń úlgimiz álemge kerek ekeni esh kúmán týǵyzbaıdy. Eleýsin SAǴYNDYQOV, Parlament Senatynyń depýtaty Sýretti túsirgen Erlan Omarov, «Egemen Qazaqstan»