«Álemge tanylýymyz – Alash mereıi»

Aýdarma bir ulttyń asyl-jaýharlaryn álem jurtshylyǵyna tanytýdyń birden-bir quraly. Eger tilge jan bitirý arqyly oqyrmandy eliktirip áketetin aýdarmalar tól týyndydan kem túspese, onda aýdarmashy óz dittegen maqsatyna jetti degen sóz. Ondaıda tárjimalaýshynyń sheberligine, onyń shyǵarmany bir tilden ekinshi tilge jatyq sóılete bilgen tirligine eriksiz súısinesiz. Keıbir elderdiń bul salaǵa basa mán berip, aýdarmashylarǵa qomaqty qarajat bólýi – jan dúnıeni baıytar osy bir rýhanı qazynany baǵalaýdyń bir aıǵaǵy. Al elimizde bul salaǵa qatysty jumystar áli de saıaqsyp tur. Buǵan ne kedergi? Osy saýal tóńireginde Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, 2009 jyly Berlındegi kórkem shyǵarma aýdarmashylarynyń álemdik ádebı kollokvıýymyna qatysqan, 2011 jáne 2014 jyldary arnaıy grantty utyp alyp, Shveısarııanyń Sıýrıh qalasyndaǵy Loren aýdarmashylar úıinde nemis tilinen kórkem tárjimamen aınalysqan Raýza Musabaevamen az-kem áńgime órbitken edik. – Raýza Moldaıypqyzy, bú­ginge deıin siz biraz shetel jazý­shysynyń dúnıelerin aý­dar­dyńyz. Tańdaýyńyz nelik­ten so­­larǵa tústi? – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda qazaq topyraǵyna sonaý Qap taýynan, Edil boıynan kúshtep jer aýdarylǵan qarapaıym nemis halqynyń basynan ótkergen qıly taǵdyry qyzyqtyrdy. Jal­py alǵanda, H.Klıaın, T.Valek-Dobı, I.P.Hegel, V.Bredel, K.Petkaý, I.Shleıher, A.Daı-Shaf, M.Romırer, K.Alehına-Lakrýa, S.Bondar, E.Pıatýnın, E.Shenkel, A.Bekker, V.Kropp, K.Droıt, T.Efımova sııaqty qalamgerlerdiń, fransýz jazýshysy A.Morýanyń (nemis tili nusqasyndaǵy) shyǵarmasyn, Edıt Shmıtstiń «О́lige qońyraý shalý» detektıvter toptamasyn aýdardym. Qazirgi zamanǵy nemis balalar ádebıeti de nazardan tys qalǵan emes. Shveısarııa balalar jazýshysy E.Sopfıdiń, A.Shornonyń jáne A.Mıýllerdiń, Germanııa balalar jazýshylary E.Shoýdyń, Z.Keslerdiń, M.Gopferttiń, B.Obrehttiń, Ý.Kraýzeniń jáne H.Iohansenniń sýretti kitapshalaryn nemis tilinen tikeleı qazaqshaǵa tárjimaladym. Bul kitapshalar negizi­nen balabaqshalar men bastaýysh synyp oqýshy­laryna arnalǵan. Sekseninshi jyldardyń basynda Selınograd kalasynan Drezdenge konys aýdarǵan nemis jazýshysy Eleonora Hýmmeldiń «Berlın balyqtary» romanyn qazaqshaladym. Nemis balalar jazýshylarynyń ertegileri asa tartymdy. Bala túgili eresektiń ózin oıǵa qaldyrady. – Bilýimshe, Germanııa jyl saıyn dúnıe júziniń aýdarmashylaryna arnaıy grant bólip, aýdarma isimen aınalysýǵa múmkindik jasaıdy eken. Olardyń ishinde siz de barsyz. Sonda qomaqty qarajatqa aýdarmashylar shaqyrýdaǵy maqsat ne? – Nemister ádebı shyǵarmalarynyń álemge tanylýyna asa múddeli. Olar úshin tórtkúl dú­nıeni mashına, elektr tehnıkasymen ǵana emes, ádebıetimen de moıyndatý mańyzyn jo­ǵalt­paǵan. Ári ózge elderdiń ádebı týyndylaryna degen qyzyǵýshylyqtary da erekshe. Germanııa astanasy Berlınniń ózinde bir aıda eki márte qalamgerlerdiń oqyrmandarmen kezdesýi ótedi. Onda aqyn-jazýshylar sııasy keppegen shyǵarmasynan bir saǵat shamasynda úzindi oqıdy. Ondaı kezdesýlerge ár elderden aýdarmashylar shaqyrylady. Qalyń oqyrman da sol jerden tabylady. Synshylar pikir bildirip, oqyrmandar qalamgerge saýal joldaıdy. Aýdarmashynyń keıinnen álgi shyǵarmany sondaǵy Aýdarmashylar úıleriniń birinde turyp alańsyz aýdarýyna bar jaǵdaıdy jasaıdy. Ol úshin Germanııa neme­se Shveısarııada arnaıy stıpen­dııa bólinedi. Sondaı-aq, aý­dar­ma­shynyń barlyq shyǵynyn óz moıyndaryna alady. Al qoıy­lar talap – sapaly aýdarma jasaý. – Tárjima arqyly jaýhar týyndylarymyzdy álemge áli de óz deńgeıinde nasıhattaı almaı otyrǵanymyz jasyryn emes. Munyń sebebin nemen baılanystyrar edińiz? – Bizdiń qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalary basqa halyqtardyń týyndylarynan kem emes. Kez kelgen táýelsiz el aýyz áde­bıetinen bastap, jaýhar týyndylarynyń álem tilderine aýdarylýyna ústirt qaramaýy kerek. Bul rette teledıdar myqty ıdeologııa quraly deı­tin bolsaq, keı respýblıkalyq telearnalar kórermenniń talap-tileginen shyǵyp otyr deýge kelmes. Halyq qaptaǵan ánshilerdi dáripteýden, olardyń ne iship, ne kıgenderin kórýden ábden mezi boldy. Bul rette, uly ádebı shyǵarmalarymyzdyń álem tilderine aýdarylýyna múddelilik tanytyp, osy baǵytta qarjy jumsalsa, quba-qup bolar edi. – Aýdarmashy shyǵarma aýdarý barysynda belgili dárejede sózdikke súıenedi. «Qazaq-nemis» jáne «Nemis-qazaq» sózdikteriniń búgingi jaı-kúıi qalaı? – Tárjima turǵysynan kelgende, eń aldymen sózdik shyǵarý isin kesheýildetýdiń jóni joq. Nemis tili Eýropadaǵy damyǵan bes uly tildiń biri sanalady. Al bizde shırek ǵasyrdan beri «Qazaq-nemis sózdigi» jańartylǵan emes. Dálirek aıtqanda, 1992 jyly Q.Myrzabekovanyń jetekshiligimen «Qazaq-nemis sózdigi», 1994 jyly M.Táttibaevanyń «Nemisshe-qazaqsha sózdigi» jaryq kórdi. Sodan beri «Úlken nemis-qazaq sózdigi» jáne «Úlken qazaq-nemis sózdiginiń» bas­padan jaryq kórmeýine qandaı syltaý aıtsaq bolady?! Osyǵan jaýapty quzyrly oryndar jaýyrdy jaba toqymaı, eń áýeli nemis tili sııaqty álem tilderiniń sózdigin shyǵarýdy qolǵa alsa ǵoı. Til únemi damý, tolyǵý ústinde bolatynyn eskersek, sózdik te jańartylyp otyrýy kerek. Tipten, qazirdiń ózinde kompıýter, skanner sııaqty bes myń anglısızm sózdik qorymyzǵa endi. Elimizde shet tilder aýdarmashylaryn daıarlaýmen aınalysatyn joǵary oqý oryndary qaı sózdikke súıenedi degen saýal týyndaıdy osyndaıda. – Shetel ádebıetiniń ozyq týyndylarymen sýsyndatyp kelgen «Álem ádebıeti» jýr­nalynyń oqyrmandarmen júzdespegenine de birshama ýaqyt boldy. Bul basylym sizge nesi­men qundy? – 2006 jyly Astanadan Keńes Iýsýptyń jetekshiligimen shyqqan «Álem ádebıeti» asa aýqymdy júkti moınyna abyroımen arqalady. О́ıtkeni, osy ýaqytqa deıin ádebı jýrnaldarda birli-jarym bolmasa, álemdik deńgeıdegi jaý­harlardyń jarııalanýǵa múmkindik bola bermedi. Al «Álem ádebıeti» ár nómirin belgili bir ulttyń ozyq týyndylarynyń aýdarmalaryna arnap otyrdy. Odan aýdarma janrynyń problemalary jaıly keleli oı-tujyrymdarǵa qanyqtyq. Qarjynyń tapshylyǵynan bertin kele bul jýrnaldyń shyqpaı qalǵany ókinishti. «Álem ádebıeti» sııaqty salmaqty basylymnyń udaıy jaryq kórýine bıliktiń múddeli bolǵany abzal ǵoı. – Qazir kórkem shyǵarmany oqıtyndar az dep jatady. Oqyrmandy kitappen qalaı «aýyr­­týǵa» bolady? – Jurt qazir kitap oqýǵa ýaqyttyń tapshy­lyǵyn alǵa tartady. Mundaıda aýdıokitaptardy da qosa shyǵarǵan jón bolar. «Qazaq radıosynyń» ardager dıktory Amanjan Eńsebaıulynyń M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn oqyǵan seksen saǵattyq aýdıosy tamasha dúnıe. Eldiń bolashaǵy búgingi urpaq desek, olardyń kitapqa degen qyzyǵýshylyǵyn balabaqshadan bastasa quba-qup. Birde mekteptiń orta býyn oqýshylarymen kezdesip, aýdarmalarymdy oqydym. Sol joly balalar tarapynan qoıylǵan saýalǵa qarap, oıly urpaqtyń ósip kele jatqanyn ańǵardym. Olardy kitap oqýǵa talpyndyrý úshin mektepte dramalyq qoıylymdardy sahnalaýdy qaıtadan jańǵyrtý kerek sekildi. Jer-jerde kitap avtorymen kezdesýler uıymdastyrsa deısiń. – Belgili armıan synshysy Levon Mkrtchıan­nyń: «Eslı odno ı toje proızvedenıe sýshestvýet na dvýh raznyh ıazykah, v kontekste raznyh kýltýr, to o polnom sootvetstvıı mojno govorıt lısh v opredelennom smysle. Daje naıtochneıshıı perevod ne mojet vo vsem sovpadat s orıgınalom, byt «absolıýtno tochnym». Perevod ı ne doljen polnostıý povtorıat orıgınal – ıskýsstvý protıvopokazany povtorenııa», dep aıtqany bar eken. Sizdiń oıyńyz bul pikirmen qanshalyqty úndesedi? – Uly nemis aqyny I.V.Geteniń bir jarym shýmaq «Wanderers Nachtlied» óleńin Iý.Lermontov «Gornye vershıny» dep aýdarsa, uly Abaı «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» dep qazaqshalaǵany barshaǵa aıan. О́leńniń túpnusqasyndaǵy «ormandaǵy qustar da únsiz» degen joldar Abaıda joq. О́leńdi Lermontovtan aýdarǵany anyq. Ol joldar Lermontovta da kezdespeıdi. Biraq Abaı sol bir tamasha tabıǵat lırıkasyn shyrqaý bıikke jetkizdi. Bul jaıynda belgili qalamger Gerold Belger tamasha taldady. Abaıdyń sheberligi – óleńdi qazaqy bolmysqa laıyqtap aýdarý sheberliginde, sýret­kerliginde. Bul – poezııa. Prozada da aýdarmashy sózbe-sóz aýdarmaı, qalamgerdiń oıyn ekinshi tilde utymdy bere bilse – utqany. Belgili jýrnalıst, ǵalym Saýytbek Abdrahmanov bir sózinde: «Tóltýma men teltýmanyń tutasýy, avtor men aýdarmashynyń bir avtorǵa aınalýy tárjima óneriniń tylsym syryna tereń úńilý kerek ekenin uqtyra túsetindiginde» depti. Shy­nynda, aýdarma janrynyń tuńǵıyǵyna boılaý, ony oqyrmanǵa tól shyǵarmadaı jatyq jetkize bilý ár aýdarmashynyń maqsaty bolsa kerek-ti. – Elimizde myqty aýdarmashylar shoǵyryn qa­­lyptastyrý úshin qandaı alǵyshart ázir­leý ke­rek? – 30 qyrkúıek – Halyqaralyq aýdarmashy­lar kúni. «Injildi» latyn tiline aýdarǵan Ieronımniń esimimen baılanysty osy bir ataýly kúndi birqatar elder erekshe atap ótedi. Al bizde áli kúnge el men eldi jalǵastyratyn altyn kópir ispetti aýdarmashylar shoǵyryn qalyptastyratyn uıymnyń ózi joq. Ulttyq múdde turǵysynan alyp qaraǵanda, ásirese, tárjimashylar etene aralasatyn, qyzý tal­qy júretin orta bolýy shart. Bul oraıda, Almatydaǵy Gete ınstıtýty nemis tili aýdar­mashylarymen biraz sharýanyń basyn qaıyrdy. Tańsulý Rahymbaeva, Iman Estaev jáne Saltanat Áshirova jyr qulageri Ilııas Jansúgirovtiń «Qulager» poemasyn qazaq tilinen tikeleı nemis­shege aýdardy. Aýdarmashy Ádilbek Áljanov Abaıdyń «Eskendir» poemasyn nemis tiline aýda­ryp, aıdy aspannan bir-aq shyǵardy. Qaı zamanda bolmasyn qalamgerler qalamyn shyńdaý úshin aýdarmaǵa bet buryp otyrǵan. – Siz shetelge barǵanda ózge elderdiń má­denıeti, salt-dástúr, turmys-tirshiligimen ja­qy­­­­­nyraq tanysasyz. Tańǵalǵan sátterińiz boldy ma? – Tańǵalatyn sátter jıi bolady. Máselen, bizde qalada ıti bar úıdiń qorshaýynyń esigine «Abaılańyz, qabaǵan ıt!» dep aıǵaılatyp qoıady. Ony kórgen sátte boıdy áldebir úreı bıleıdi. Al nemisterde kerisinshe, «Abaılańyz, munda men úrip turmyn!» dep jazyp qoıady. Sol kezde adamnyń dosy sanalatyn ıtke degen jylylyq paıda bolady. Olarda estetıkalyq talǵam degen óte joǵary. Tipten, qýraǵan aǵashty kesip tas­taǵannyń ózinde, ony jonyp, áldebir músinge aınaldyrady. 2011 jyly Shveısarııanyń Sıýrıh qalasyna baryp, qalanyń irgesindegi Loren aýdar­mashylar úıin surastyrdym. Qazaqstannan kelgenime qyzyǵýshylyq tanytqan aýyldyń áldebir turǵyny jetkizip salýǵa yqylas tanytty. Álgi adamnyń jeteginde ıti bar eken. Taý­lardy bókterlep kele jatyrmyz. Aýyldyń syrtyna shyǵa bergenimizde ıti joldyń shetindegi shóp­tesinge dáret syndyrdy. Sol arada ıesi ıti úshin menen ǵafý ótinip, jalma-jan nájisti paket­ke salyp, dereý sol mańdaǵy qoqysqa tastady. Olar­dyń tabıǵatqa degen kózqarasyn osydan-aq bile berińiz. – Qazir qandaı shyǵarmany aýdaryp jatyrsyz? – Nemis jazýshysy Eleonora Hýmmeldiń ekinshi romany «Tań juldyzyn» qazaqshalaý­damyn. Shyǵarmada «Berlın balyqtaryndaǵy» oqıǵa ári qaraı órbıdi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan»