Jylda dál osy ýaqytta, kúzdiń qońyr kúninde memlekettik mekemeler men kásiporyndardyń ujymdary qarttarǵa qamqorlyq kórsetýdiń qarbalasymen abyr-sabyr bolyp júretini bar. Durys deıik. Biraq, nege sol alashapqyn aınalasy bir-eki kúnniń ishinde támam bolady?
Is-sharany yrdý-dyrdý ótkizip bolǵannan keıin kelesi jylǵy Qarttar kúnine deıin tym-tyrys qalypqa túsemiz. Ardagerlerden habar-oshar almaımyz, bir sát «Jaǵdaıyńyz qalaı?» dep hal-ahýal suraýǵa da murshamyz bolmaıdy. Kúndelikti kúıbeń tirshilikpen sharshap-shaldyǵyp júrip, olarmen habarlasýǵa da ýaqyt jetpeıdi. О́ıtkeni, qarttardan da basqa másele kóp. Solaı-aq bolsyn.
Áıtse de, «Qarttarymyzdyń qas-qabaǵyna qarap, jyly sózimizdi aıtyp, syı-sııapatymyzdy jasaýdy tek bir-aq kúnniń aıasynda shektep qoıǵanymyz qalaı?» degen oı keledi keıde. Olarǵa kóp eshteńeniń keregi joq ekenin bilemiz. Jyly sóz, jyly qabaq bolsa jetip jatyr. Amandyq-saýlyǵyn surap habarlasqannyń ózine mereıleri ósip, kóńilderi kóterilip, arqa-jarqa bolyp qalady. «Bir jasap qaldym ǵoı» deıdi. Alǵysyn jaýdyrady. Batasyn beredi. Budan artyq ne kerek?
Kúnderdiń kúninde osy qarttyq bárimizdiń de basymyzǵa keletinin jadymyzdan shyǵarmaıyq, qarttarymyzdy qadirlep, olarǵa kóńil bólip, qas-qabaǵyna qaraı bileıik degen oı ǵoı bizdiki. Bir kúnmen shektelip qalmaı, arqa tutar ardagerlerge degen jyly qabaq, jyly sóz jyl on eki aı jalǵassa durys bolar edi. Osyndaı ıgilikti isterdi kórip-bilip otyrǵan qazirgi jas urpaq erteń sony jalǵastyrar edi-aý. Tárbıe degenimiz osy.
Tárbıe degennen shyǵady, Dúısenbaı Qoshqarbekov aqsaqaldy Semeı óńirinde bilmeıtinder kemde-kem. Qazir seksenniń seńgirine shyqqan ardager aǵanyń ómirden kórgeni de, túıgeni de kóp. Keńshardyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy, aýdan ákimi boldy. Ol kisiniń kindik qany tamǵan týǵan jeri – Qaınar, burynǵy Abyraly aýdanynyń ortalyǵy. Polıgonnyń oshaǵy. Qıyn-qystaý ýaqytta osy aýdannyń shashaýyn shyǵarmaı, jurttyń jaǵdaıyn jasap, úlkenge de, kishige de qamqorshy bolǵandyqtan shyǵar, kúni búginge deıin qaınarlyqtar Dúısenbaı Qoshqarbekovtiń eline sińirgen eńbegin jyr qylyp aıtady.
Ol kisi qazir Semeı qalasynda turady. Qarap jatqan joq, keıingi tolqynǵa úlgi-ónege bolsyn degen nıetpen kitap jazdy. Zeınetaqysyn jınap júrip, ony baspadan shyǵardy. Áldekimder shyǵaryp jatqandaı, bastan-aıaq ózin ózi maqtaý kitap emes bul, tárbıelik-taǵylymdyq máni zor eńbek. Dúısenbaı aqsaqalmen áńgimelesýdiń ózi bir ǵanıbet. Birde ol kisi úlkenderdi syılaý qazaqtyń qalyptasqan dástúri ekenin aıtyp qaldy. «Qalaı, sonda syılaý da dástúrge jata ma?» deımin ǵoı.
– Iá. Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar. Biraq, úlkendi syılaý, qadirleý dástúrin jalǵastyrýymyz kerek. Dál qazirgi ýaqytta bul qajet. Sebebi, búgingi qoǵamda úlkendi syılamaý, qadirlemeý etek alyp barady ǵoı. Qattyraq aıtsam aıyp etpessiń, bul – qasiret. Osyǵan qabyrǵamyz qaıysady. Máselen, biz kórgen tárbıege júginsek, úlken sóılep turǵanda, onyń sózin bólmeý kerek. Osyǵan mán-mańyz berip jatqan jastar bar ma qazir? Olardyń úlkendermen jaǵalasyp, salǵylasatynyn kórip júrmiz. «Úlkenniń aldyn kespe» deıtin áke-sheshemiz. Al qazir úlkenniń aldyn kespek túgili, qaǵyp-soǵyp óte shyǵatyndar bar. Tárbıesizdik bul. Árıne, kópke topyraq shashýdan aýlaqpyn, biraq osyndaı keleńsizdikterge kezdeskende, «Biz qaıda bara jatyrmyz? Qanymyzǵa sińgen ulttyq tálim-tárbıe qaıda qaldy?» dep oılanasyń, – degen edi Dúısenbaı aǵa.
Úlkendi syılaý degennen shyǵady, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık, alashtanýshy Dıhan Qamzabekulynyń tekti, kórgendi otbasynda tárbıe alǵanyn baıqaý áste qıyn emes. Qazaq ádebıeti men ǵylymynyń narqasqalary bar ǵoı samaıyn aq qyraý shalǵan. Jasy kelgendikten biriniń aıaǵy aýyrady, biriniń beli aýyrady, sol ardaqty aǵalardy qoltyǵynan demep, kóligine mingizip, jaqyn-juraǵaty qaıtys bolǵan jandardyń otbasyna, as-jabdyǵyna aparyp júretinin qalam ustaǵan qazaqtyń kóbi bir emes, birneshe márte kórgen shyǵar.Úlkendi syılaý ónegesi osyndaı-aq bolar. Aǵa tolqyn men keıingi tolqyn arasynda osyndaı shynaıy syılastyq bolsa, ony kórgen, kókeıine túıgen keıingi urpaqtyń da mundaı isti ári qaraı jalǵastyratyny kádik. Osyǵan nazar aýdarǵanymyz abzal. Úlkendi syılaǵannan eshkim qor bolmaıdy.
О́ıtkeni, qarttyq kim-kimniń de basyna keletin jaıt, odan eshkim qashyp qutylmaıdy.
Ǵalym
OMARHAN,
«Egemen Qazaqstan»