Muhtar Áýezovtiń dombyrasy qostanaılyqtarǵa qalaı jetti?

Bul kúnde Ishki ister mınıstrliginiń Qostanaı akademııasy oblystaǵy joǵary oqý oryndarynyń keýde qatarynda atalady. Osydan 45 jyl buryn oblysaralyq mılısııa mektebi bolyp qurylǵan oqý orny Táýelsizdik jyldary damydy, jas elimiz úshin ishki ister organdaryna, qylmystyq atqarý júıesine bilikti mamandar daıarlaıdy. Búginde «Quqyq qorǵaý qyzmeti», «Pedagogıka jáne psıhologııa», «Áleýmettik jumys» mamandyqtary boıynsha ishki ister organdary úshin jyl saıyn 300 túlek túletip otyratyn bilim ordasyna 2014 jyly respýblıka Úkimetiniń qaýlysymen Qazaq KSR ishki ister mınıstri, general-leıtenant Shyraqbek Qabylbaevtyń esimi berildi. «О́z ulyn, óz erlerin esker­mese, el tegi alsyn qaıdan kemeńgerdi» dep qulager aqyn Ilııas Jansú­girov aıtqandaı, Shyraqbek Qabyl­baıulynyń búkil ǵumyry jas polıseı­lerge úlgi dese bolady. Ol Qazaq­stan mılısııasy tarıhynda general-leıtenant ataǵyn tuńǵysh ıelen­gen, eki ret mınıstr bolǵan, ishki ister organdary salasyndaǵy memleket­tik jáne kadrlyq saıasatty jetil­dirýge kóp úles qosqan adam. Osy oqıǵaǵa oraı akademııada ótken sal­tanatty sátte onyń nemere­si Ǵa­lym Isabaev akademııa mýzeıi­ne arnap, atasynyń dombyrasyn bilim orda­synyń bastyǵy, polısııa polkovnıgi Mırlan Qyzylovqa tabys etti. Dombyra búginde akademııa mýzeıi­niń tórinen oryn aldy. Mýzeıge kirgen kýrsanttar da, syrttan kelgender de Shyraqbek atamyzdyń tutynǵan jeke zattarymen, baı kitaphanasymen qosa dombyrany qyzyqtaıdy. Ultjandy azamat Mırlan Ahmedııauly Shy­raqbek Qabylbaevtyń eline sińirgen eńbegi men ónegeli ómirin jas urpaqqa nasıhattaı túsýi úshin úlken tulǵanyń urpaqtarymen jıi habarlasyp turady, mýzeıdi tolyqtyra túsýdi de oılaıdy. Birde ol mýzeıdegi dombyrany generalǵa kúmis kómeı ánshi Jánibek Kármenovtiń bergenin estip qalady. Dombyranyń tarıhyn qaza kelgende onyń izi kemeńger jazýshy Muhtar Áýezovten bir-aq shyǵady. Bir dombyranyń qozy kósh qana tarıhynan ótken ǵasyrdaǵy qazaq zııalylary arasyndaǵy kóńilderge nur sebelegen shynaıy dostyqqa, ulylardyń kishipeıildigine, jaqsylardyń márt­tigine taǵy bir kýá bolǵandaımyz. Mırlan Qyzylov osy tarıhtyń sheti shyqqan soń-aq Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abaı aýdanynda turatyn seksenniń seńgirine shyǵyp otyrǵan Manataı Tolǵanbaev aqsaqalǵa dom­byranyń sýretin jiberedi. Smartfon kamerasyna jazyp, salyp jibergen jazbadan qarııa dombyranyń óz kózine ottaı basylǵanyn aıtady. Manataı aqsaqaldyń ákesi Baltaqaı Muhtar Áýezovtiń bala kezden birge ósken eń jaqyn dostarynyń biri bolǵan. Olardyń dostyǵyn ómiriniń sońyna deıin kir shalmaıdy. Abaıdyń atasy О́skenbaı men Baltaqaıdyń arǵy ata­sy Myrzataı birge týady eken. Áıti­kesh Tolǵanbaevtaı qazaqtyń dara skrıp­kashysyn bergen áýlet. Manataı ataıdyń aıtýynsha, 20-jyldary qyzmet istegende, odan keıingi ýaqytta «Abaı joly» epopeıasyn jazyp júrgende Muhtar Áýezov Abaı eline qansha ret barsa, sonyń barlyǵynda dosy Baltaqaıdyń úıine toqtaǵan. «1945 jyly Almatyda muǵalim­dik­ke oqyp júrgen apaıym jazǵy kanı­kýlǵa kelgende Muhań qyzy Láı­lany ertip jiberipti. Ákeme «Láıla kanıkýlda eki aıdaı seniń úıińde bolsyn, Abaı júrgen jerlerdi, Jıdebaıdy kórset, tildi, qazaqtyń dástúr-saltyn úırensin. Tamyz aıynda Abaıdyń 100 jyldyǵyna barǵanda ózim alyp qaıtamyn» dep hat jazyp beripti. Láıla kelgen soń ákem jýas jorǵa tory at, jaqsy er-toqym tapty. Atqa mingizip úıretti. Láılany meniń apalarymmen dalany qydyryp, oınap júredi. Eki aıdyń ishinde ájeptáýir til syndyryp qaldy. Abaıdyń toıynda Muhtar qasynda Ǵabıt Músirepov, Saparǵalı Begalın, Esmaǵambet Ysmaıylov bar, barlyǵy 5-6 adam bolyp bizdiń úıge keldi. Ol atqa minip, qazaqsha sóılep júrgen Láılasyn kórip balasha qýanǵany esimde. Keterde ol ákeıge: «Baltaqaı, myna balańdy maǵan ber, alyp keteıin, oqysyn, oryssha úırensin», dedi. Ákem eki sózge kelmesten ekinshi synypqa kóshken meni Muhańa ertip jiberdi. Almatyǵa kelgen soń ol Jambyl atyndaǵy №18 mektepke meni ózi ertip baryp, ózi ótinish jazyp, qabyldatty. Qashan joldy úırengenimshe mektepke ózi jetektep baryp júrdi. Ata-ananyń baýyrynan shyqpaǵan segiz jasar balamyn ǵoı, alǵashqyda Valentına Nıkolaevnany orys dep, sózin túsinbeı, jatyrqap júrdim. Keıin úırenip kettim, oryssha da byldyrlaıtyn boldym. Biraq, eki jyldaı ýaqyttan keıin aýyryp, kanıkýlǵa kel­gen soń qaıtyp barmaı qoıdym», dep áńgime shertedi Manataı aqsaqal. Ol kanı­kýlǵa keterde Muhtar Áýezov: «Bal­taqaıǵa arnap bir sheberge dombyra jasatyp jatyrmyn, osy joly berip jiberýge úlgermedim», deıdi. Ony artynsha Baltaqaıdyń Almatyda oqyp júrgen inisi Baqyshtan berip jiberipti. «Onymen bárimiz dombyra úıren­dik. Anam jaqsy dombyrashy edi, ákeıdiń de shertetini boldy. Men mek­­teptiń kórkemónerpazdar úıirme­sin­degi orkestrge osy dombyramen qatysyp júrdim. 1957 jyly Muhań kelgende meniń osy dombyramen kúı shertkenime máz bolǵan edi», deıdi Manataı aqsaqal. Baltaqaıdyń balalary azamat bolyp, úıli-barandy bolyp ketedi. Eń kenjesi Manataıdyń ózi 60-shy jyldarda mamandyq alyp, jumys istep júredi. Úıde dombyrany baıaǵydaı qolyna ustaıtyn kisi sıreksıdi. «Zaty aǵash dombyra qańsyǵan da bolýy kerek, onyń ústine bólmeni aqtap, sylaǵanda úıdegiler ylǵı tór­de ilýli turatyn ony birneshe ret tú­sirip alsa kerek. Dombyranyń shanaǵy jáne bet taqtaıy azyraq jarylady, biraq syny, músini ketken joq, daýysynda da onshalyqty ózgeris bolmady», deıdi Manataı ataı. Qostanaı akademııasynyń bastyǵy Mırlan Qyzylov dombyrany Qosta­naıdaǵy belgili aqyn, qolóner sheberi Serikbaı Ospanovqa kórsetedi. Zańǵar jazýshynyń qolynyń taby qalǵan dombyrany Serikbaı aǵamyz jiptikteı etip jóndep beredi. – Ádette, dombyranyń moıyny, ıaǵnı shaıtan ishekten qulaǵyna deıin 48 santımetr bolady. Al bul dombyranyń moıyny 44 santımetr eken, ánge arnalǵan Abaı dombyra, osylaı qysqa bolady. Ony qatty aǵashtan jasaǵan, Jambyl dombyra sekildi shanaǵy dóńes emes, juqaltań. Dombyra qońyr qyzyl túspen boıalǵan. Betin qyz qaraǵaıdan jasaǵan, dombyranyń betine odan basqa aǵash kelmeıdi. Al betiniń saǵaǵa jaqyn tusyna da qyz qaraǵaı salsa, ol shertkende qoldyń tyrnaǵy tyrnap, juqaryp ketedi. Sheber sol úshin oǵan jup-juqa plastmassa sekildi materıal salǵan. Oǵan, ádette, baıannyń, garmonnyń syrtyn qapta­ǵan materıaldy alyp salady. Domby­ranyń syrtqy shanaǵy jáne beti shamaly jarylǵan eken, sony jelim­dedim. Pernelerindegi núkteleri óship qalypty, olardy qalpyna keltirdim. О́zim qaıta-qaıta tartyp kórdim, daýysy syńǵyrlap tur, óte jaqsy saqtalǵan. Dombyranyń qoraby da qyzyq, skrıpka salatyn qorap sekildi. Ol da dombyramen tústes qońyr qyzyl, faner sekildi juqa materıaldan jasalypty. Aspaptyń syrtqy boıaýyna, shpondy plastmassadan salǵanyna, qorabyna qarap muny Emanýıl Romanenko jasaǵan bolar dep oılaımyn, – deıdi Serikbaı aǵa. О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda qazaq ult-aspaptar orkestrine arnap mýzykalyq aspaptar jasaǵan, tipti, Ahmet Jubanov bastaǵan mamandarmen keńese otyryp, olardy jetildire túsken ataqty sheber Emanýıl Romanenko Muhtar Áýezovtiń sózin jerge tastamaǵan, qolyn qaıtarmaǵan bolar, bálkim. Sonymen, dombyra Jánibek Kár­me­novtiń qolyna qalaı tústi deńiz? 1967 jyly ataqty ánshi Júsip­bek Elebekov qasyna jas talap Jáni­bek Kármenovti ertip, Abaı aýdanyn­daǵy Baltaqaı Tolǵanbaevtyń úıine keledi. «Júsekeń bizdiń ákeımen burynnan tanys, Saparǵalı Begalınmen úıde talaı bolǵan kisi. Ol kelgen saıyn kópshilik qolqalap án aıqyzatyn. Osy joly Júsekeń ákeıge Jánibekti tanystyrady. «Myna bala asqan daryny bar ánshi, ózim baýlyp, qasyma ertip, tárbıelep júrmin. Men kelgen saıyn jastyǵyńdy eske túsirgiń kelip, «Jambas sıpardy», «Ǵalııa­ny», «Jıyrma besti» aıt dep maza bermeý­shi ediń, endi Jánibekti tyńdaıyq. Álgi Muhań bergen sheshen dombyra qaıda? Ákel», deıdi. Ákeı dombyrany Jánibekke ustatyp jatyp, Júsekeńe qarap: «Eskilikti ánderdi qazir án aıtyp júrgender naqyshyna keltirmeı buzyp aıtady, sendeı ánshi qaıda, sabazym!» dep pikirin ishke búkpedi. Jánibek dombyrany alyp, qulaq kúıin keltirip, qobaljyǵannan ba, tómen qarap biraz únsiz otyrdy da, ustazy aıtqan «Jambas sıpardy» shyrqaı jóneldi», dep eske alady Manataı aqsaqal. Baltaqaı qarııa Jánibektiń ánine sýsyny qanǵandaı rıza bolady. «Páli, Júsipbek, meniń myna balam seniń ornyńdy basaıyn dep tur eken. «Shákirtsiz ustaz – tul» degendeı, baýlyp júrgeniń kóregendik eken», dep Júsipbekke de alǵysyn aıtady. Qarııa keterde Jánibekke batasyn berip turyp: «Balam, myna dombyra Muhtardyń eskertkishi edi. Asyl dúnıe jerde qalyp qor bolmasyn. Ne nárse de ıesin taýyp, halqyna jetip jatsa – ólgeniń tirilip, óshkeniń janǵany emes pe?! Kózińdeı kórip, ustap júr», dep dombyrany Jáni­bekke syılap jiberedi. Biraq, kúmis kómeı ánshi dombyrany konsertterge alyp shyqpasa kerek, úıinde saqtaǵan. Al endi Muhtardyń osy dombyrasy general-leıtenant Shyraqbek Qabylbaevtyń tutynǵan zattarynyń arasynda qaıdan júr? Bul da bir hıkaıa. Almatydaǵy óner stýdııasynyń ekinshi kýrsynda oqyp júrgen Jánibek Kármenovti 1968 jyly 18 maı kúni oqýdan shyǵaryp jiberedi. Syılasyp júrgen dosy aqyn Qajytaı Ilııasov aýylǵa keterinde ony qolqalap, ánderin birinshi ret radıoǵa jazyp alyp qalady da, shamaly ýaqyttan keıin «Jeztańdaı jigit» degen radıoocherk jasaıdy. Bul týraly avtordyń «Degdar» degen essesinde tolyq aıtylǵan. Aqyn ári ózi de ónerli Qajytaı radıoocherki efırden ótkende ony qazaqtyń dástúrli ánder atasynyń biri, Jánibektiń ustazy Júsipbek Elebekovpen birge otyryp tyńdaıdy. «Ocherkte aldyna eshqandaı sóz qospaı, áýeli án aıtylady delingen bolatyn. Shý degende aspan álemine qańǵyp ketetin daýys neshe túrli burmaly órnekke túsip, «Qulager» kóz aldymyzda talyqsyp tyndy... – Oıpyrym-aı! Ne degen ánshi! – degen Júsekeńniń tańyrqaýyn bet-álpe­­tinen oqyp otyrmyn. Osy kezde dereý úlken basshylarǵa tóte sóıle­setin telefonyna qol sozdy. Arja­ǵynan áldekim tutqany aldy-aý deımin. – Áı, jandaral, – dedi bireýge daýy­syn ajarly shyǵaryp. – Bul Júsip qoı. Sen kisi qamap, kisi sabaǵannan basqa birdeńeni bilýshi me ediń? Ra­dıońdy ashsańshy, sasyp ketesiń ǵoı, seniń aýylyńdaǵy bir ánshi balany meniń balam ocherk qyp jazǵan eken, sony tyńdap otyrmyz, – dep tutqany tastaı saldy. Odan soń asaý «Adasqaq» ketti deısiz! Júsekeń anda-sanda basyn shaıqap qoıyp, dán rıza kúıde. Odan soń jibekteı sozylǵan «Maıdaqońyr» tamyljydy» dep jazady Qajytaı. Al Júsipbek Elebekov sóılesken telefonnyń ar jaǵyndaǵy «jandaral» sol kezdegi respýblıka Ishki ister mınıstri, general-leı­tenant Shyraqbek Qabylbaev bola­tyn. Jánibek bul kezde aýylyna ketip qalǵan, sonda avtoklýb meńgerýshisi bolyp isteıdi eken. Osy radıo­ocherkti tyńdap bolǵan soń, mınıstr qara­maǵyndaǵylarǵa Semeı oblysynyń Abaı aýdanynan Jánibek Kármenov degen azamatty bir táýliktiń ishinde aldyna ákelýge tapsyrma beredi. Ony mınıstr nege sýyt izdegenin eshkimge ashyp aıtpaıdy. Bórli aýylynda shopandardyń aldynda án aıtyp turǵan jerinen eki mılısııa qoltyǵynan ala júgirgende Jánibektiń ózi de sasyp qalsa kerek. Bir qolynda pasporty, bir qolynda qalaqtaı dombyrasy bar ony dedekdetip AN-12 ushaǵyna salady da, Almatydan bir-aq túsirip, bar-joǵy 12 saǵattyń ishinde mınıstr Qabylbaevtyń aldyna alyp barady. Jánibek bul sýyt shaqyrýdy sońǵy kezde Imanjúsiptiń ánin aıtyńqyrap júrgeniniń pálesi dep túsinedi. Sóıtse mınıstr Shyraqbek Qabylbaev Jánibekti Ishki ister mınıstrliginiń janynan qurylyp jatqan ansamblge solıst bolýǵa shaqyrady. Jas jigit «Aýylda anam, qaryndastarym bar, Almatyda turatyn jerim joq», degen soń, «Eshteńeden qınalma, jaǵdaı jasalady», dep qolyna bir bólmeli úıdiń kiltin tapsyrady. Páteriniń keıin keńeıetinin de eskertedi. Mınıstrliktegiler sol sátte-aq oǵan mılısııa formasyn kıgizedi. Jánibektiń jary Turar Tursyn­hanovanyń jýrnalısterge bergen estelik-suhbatyndaǵy qysqa úzindiden sol kezdegi el basshylyǵynda júrgen azamat tulǵalardyń halqymyzdyń dás­túriniń, óneriniń ýyzyna jaryǵan­dyǵyn, án qudiretine bas ıgendigin, zııaly dese – zııaly, degdar dese  degdar ekenin kórgendeı bolamyz. «Jánibek ansamblge solıst bolyp ornalasqan soń, anasy jalǵyz uly qaıda bolsa sonda júremin dep, aýyl­dan Almatyǵa kóship keledi. Bul týraly Jánibektiń ózinen estigen mınıstr: «Ol kisige baryp sálem berý kerek qoı», deıdi. Sálem berýge kelse, bir bólmeli páterde on shaq­ty adam esikten tórge deıin qaz-qatar ti­zilip jatady. Jánibekke bergen tósek­te anasy jatyr eken. Sodan biraz ýaqyttan soń Shyraqbek Qabyl­baevtyń saıajaıynda zııaly bas­qosý bolady. Ol kisi Jánibekti de shaqy­rady. Tórde Dinmuhamed Qonaev pen Báıken Áshimov otyrady. Jánibek áýeletip án salady. Úlken kisiler tamsanyp tyńdaıdy. Ánshige meıirlene qaraǵan Dinmuhamed Qonaev: «Kelesi kezdeskende maǵan bir joǵary oqý ornyn bitirdim dep aıtatyn bol», deıdi. Sodan keıin Shyraqbek Qabylbaevtan: «Munyń ne jaǵdaıy bar eken?» dep suraıdy. Ol kisi: «Mende jumys isteıdi. Solıst-ánshi. Bir bólmeli páter berdim. Anasy, qaryndastary bar, onshaqty kisi turyp jatyr», deıdi. Dımekeń: «Sender mınıstr bolyp turǵanda jóni túzý úı bolmaı ma?» deıdi. «Mende artyq úı joq. General Kalıýta degenniń balasyna arnap qoıǵan bir úı bar edi, odan basqa úı joq», deıdi mınıstr. «Qoıshynyń balasyna kúnde eshkim úı bere bermeıdi. General balasyna úı taýyp beredi. Men ruqsat berdim», deıdi sonda Dımekeń. Sodan Jánibek 1969 jyly 31 jeltoqsan kúni úsh bólmeli úıdiń kiltin alady. Sóıtip, 20 jasynda aıdy aspanǵa shyǵaryp, bir jylda eki úıge ıe bolady», dep áńgimeleıdi Jánibektiń jary Turar. Demek, ózine osyndaı ákelik qam­qorlyq kórsetken mınıstr Shyraqbek Qabylbaevqa Muhtar Áýezovtiń dombyrasyn Jánibektiń bergeni aıan. Biraq, ony ánshiniń qaı kezde, qandaı jaǵdaıda, qalaı tapsyrǵany ázirge bizge belgisiz. Halqymyzdyń kemeńger jazýshysyn syılaǵan, tipti, alasapyran kezde taǵdyry qyl kópirde turǵan onyń aman qalýyna sebepkerdiń biri bolǵan Shyraqbek atamyz ta dombyrany qasterlep ustasa kerek. Eshqandaı tozbaı, búlinbeı búgingi urpaqtyń qolyna jetti. Qasıetti dombyra shanaǵyna tek kúı emes, qazaq zııalylarynyń arasyndaǵy tektilik pen sulý tarıhty da saqtap jetken eken. Shúkirlik. Búginde respýblıka IIM Sh.Qabylbaev atyndaǵy Qostanaı akademııasynyń mýzeıinde turǵan ulylar men jaqsylar qolynyń taby qalǵan dombyra qostanaılyqtardyń da qasterleıtin jádigerine aınalǵan. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.