Zańǵar

Jaryq dúnıeniń tabaldyryǵyn bala bolyp attap, Alla buıyrǵan ómir jo­ly­nyń júgin abyroımen kóterip, azamat­tyq paryzdy adal atqaryp, dana bolyp, ta­rıhta qalý eki adamnyń biriniń mań­daıyna jazyla bermegen. Men osy sóz­derdi aq qaǵazǵa túsirgende kóz aldyma – som altynnan quıylǵandaı keskin kelbeti kemel, aıbarly, ajarly, atyna za­ty, bilimine biligi, parasatyna paıymy saı uly ustazym О́mirbek Aryslanuly Jol­dasbekov keldi. Al kóńilimniń kókjıegin – ustazym­nyń óz tulǵasy, ıaǵnı onyń daryny men qa­rymynyń jemisi, álemdik deńgeıde jo­ǵary baǵasyn alǵan ǵylymı eńbek­te­ri keńeıtti. Qadirlimizdiń qasıetin tara­typ aıta bersem jetip artylady. Iá, «О́l­di deýge sııa ma, oılańdarshy, О́l­meı­tuǵyn artyna sóz qaldyrǵan», dep uly oıshyl, hakim Abaı aıtqandaı, dara tul­ǵanyń ǵylymnyń qııa jolynan mú­dir­meı ótken, maqsat bıigine súrinbeı jet­ken, alǵa qoıǵanyn buljytpaı oryn­daǵan qazaqtyń arys uly О́mirbek Arys­lanuly 80-ge keldi. О́mirden oz­ǵa­ly beri de 12 jyl zaýlap óte shyǵypty. Birtýar, tuǵyry myqty О́mirbek aǵa­nyń ataýly kúnin, ıaǵnı budan buryn 70 jyl­dyǵyn, endi 80 jyldyǵyn ózinsiz atap óteıik dep otyrmyz. Ultymyzdyń bet beınesi, abyroı bedeli sanalǵan jaq­synyń jaqsylyǵyn aıtyp, keıingi ós­kin urpaqqa úlgi etý biz úshin qaryz da pa­ryz dep bilemin. Muny ulttyq óne­gemizge saı dástúrge aınaldyrý – urpaq­tar sabaqtastyǵyn qalyptas­tyrady. О́t­­ken­di umytpaı, ásirese halqymyzdyń О́mir­bek aǵadaı arystaryn áspetteý úr­disin de ornyqtyrady. Ǵalym: «О́tkendi ret­ti-retsiz synap-minep, dym kór­me­gen­deı bola qoıý tarıhqa qııanat bolmaı ma? Adamzat tarıhynda talaı ret dá­lel­dengendeı, ótkenge tas laqtyra bergennen paıda taba qoıar ma ekenbiz?! Ke­leshektiń bizdi zeńbirekpen atpasyna kim kepil? Ásili, ótkennen tıisti qo­ry­tyn­dy jasaý, ketken kemshilikten sabaq ala bilý – asa parasatty paryz bolýǵa tıisti. Zaman talabyna saı jańarý, jetildirý ylǵı da tabıǵı bolyp otyratyn qu­bylys emes pe?», depti bir maqa­la­syn­da. Shynynda, ótkendi taldaı otyryp sa­baq alý, aldyńǵy tolqynnyń eńbegin baǵalap, keıingi urpaqtyń ıgiligine jaratý óser eldiń órkendi isi. О́mirbek Aryslanuly – eń aldymen tulpar tektes, tórt qubylasy teń ustaz edi. Onyń aldynan myńdaǵan shákirt bilim aldy. Júzdegen myqty mamandar, ondaǵan oqymystylar shyqty. Qazaq­tyń baıtaq dalasyndaı keń pishilgen kel­beti qashan kórseń jylý shashyp tu­ratyn. Qushaǵy keń, júregi darhan, kó­ńili shýaqty – mini kem, kisiligi men kishiligi teń edi. Sóılese sharaly janaryna syr búkpeı, aǵynan jarylatyn, aqyl aıt­sa, shyn peıilimen aıtatyn. Ol kisimen pikir bóliskende ushan-teńiz bilim jaý­harynan nár alyp, muhıttyń aıdy­nyn­da júrgendeı qanattanyp otyra­tyn­syń. Adamdy alalaý, namysqa tııý, qysqa qylyqtyń jetegine erip qııanat jasaý, orynsyz ashý shaqyryp, jónsiz tıi­sý oǵan jat edi. Dosqa adal, joldasqa jolbasshy bolatyn. Úlkenniń aldyn qı­yp ótpeıtin, inige meıirimdi edi. Jalt etip bir qaraǵanda seniń búkil jan­dú­nıeń­di, ne aıtqaly otyrǵanyńdy, oı-ól­shemińdi aınadaǵydaı anyq bile qoıa­tyn. Aryń taza, talantyń tas jaryp tur­sa, baýyryna tartatyn, balapandaı baý­lıtyn, balasyndaı alaqanynda us­taı­tyn. Jetpeı turǵan tusyńa qam­qor­lyq kórsetetin. «Adamnyń adamdyǵy – aqyl, ǵylym, jaqsy ata, jaqsy ana, jaq­sy qurby, jaqsy ustazdan bolady» (Abaı) dep, qarǵadaıymyzdan qasynda júr­gen О́mekeńniń inileri men shákirt­teri bizder, asyl azamattyń barlyq jaq­sy qasıetterine qanyqpyz. Sony keıingi jastarǵa qalybyn buzbaı, ónegesin úz­beı jetkizsek, aldyńǵy tolqyn men ke­ıin­giniń arasyna altyn kópir bolsaq deımiz. Ardaqty jannyń jaıshylyqta jaı­sań ázili men qaljyńyn qatar qoıyp, júzi nurlanyp júrgenmen jumysqa kelgende isker edi. Ǵylymı eńbekke otyr­ǵan­da taban aýdarmaı, búkil qýat-kúshin soǵan arnaıtyn. Maqsatyna jetkenshe, al­dyna qoıǵan isin tyndyrǵansha qoz­ǵa­la qoımaıtyn. Izdengen ústine izdene beretin. Dáleldi sózge toqtaıtyn, dáıeksiz sózge moıyn burmaıtyn. Qubylaǵa qa­rap qyryq qubylǵandy, jaltaqtap, jal­­paqtaǵandy, sózinde bátýa, isinde bereke joq turaqsyzdy mańaıyna jolat­paı­tyn. Aıbyn deseń aıbyn bar edi. О́jettik deseń, ol da ón boıynan ta­bylatyn. Oı túbinde qorytylyp, aqylmen úı­les­ken ǵulamanyń ómir kezeńderin oı ele­ginen ótkizseń, aýyldan bastalǵan al­ǵashqy qadam, bel beleske ulasyp, odan soń jas jigittiń boıyn kernegen qa­rymdy bilim shyrqaý shyńǵa bet ala­dy. Dáýir almasyp, urpaq jańaryp ja­tyr ǵoı. Sol sebepten de men О́mirbek Aryslanulynyń balaýsa shybyqtyń tamyr jaıa kelip, máýeli báıterekke aınalatyny sekildi, onyń ótken jolyn az da bolsa taratyp aıta ketsem deımin. Mektepti altyn medalmen bitirgen, armany asqaq, qııaly bolat qanatty qy­randaı kókke samǵaǵan bolashaq ǵalym birden Máskeýge jol tartady. M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnı­versıtetiniń mehanıka-matematıka fa­kýl­tetine oqýǵa túsip, ony úzdikter qatarynda bitirip shyǵady. Týǵan eline oralyp, teorııalyq bilimdi tájirıbe ús­tinde dáıekteý maqsatynda Shymkent qala­syndaǵy Qazaq tehnologııa ınstıtý­ty­nyń matematıka jáne mehanıka kafe­drasyna oqytýshy bolyp qyzmetke turady. Tereń bilim, tegeýrindi qadam onyń adymdap alǵa ozýyna molynan múm­kindik beredi. Aǵa oqytýshylyqtan me­hanıka fakýltetiniń dekanyna kó­teril­gen tusta, jumystyń qyzyǵymen ket­peı ǵylymnyń qııa jolynda baq sy­nasam degen oı ony taǵy da Máskeýge jeteleıdi. Ondaǵy toqyma ınstıtýtynyń aspırantýrasyna qabyldanyp, úzdik bitirip, kandıdattyq qorǵaǵan alymdy jigitti oqý ornynyń basshylyǵy ustazdyq qyz­met­ke qaldyrady. Biraq kisi elinen óz jurtyn joǵary qoıǵan О́mekeń qaıtadan atamekenine kelip, burynǵy Qazaq polıtehnıka ıns­tı­týtyna dosent bolyp jumysqa turyp, ar­tynan kafedra meńgerýshisi, dekan, pro­rek­torlyq qyzmetterdi abyroıly atqarady. Odan keıin qazirgi Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine rek­torlyqqa aýysyp, 16 jyl sonda eńbek etti. Osy ýaqyt ishinde san qyrly, bir syr­ly talant ıesi uıymdastyrýshylyq ju­mystarynda da, ǵylym áleminde de úlken jetistikterge jetti. Mehanıka-matematıka salasyndaǵy teorııalyq izdenisteri ón­diriste óz jemisin berip, úlken abyroı, ataq­tarǵa keneldi. Qazaqstannyń Ulttyq ǵylym akademııasyna akademık bolyp saı­lanyp, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty, Ǵylymǵa eńbegi sińgen qaıratker dárejelerin ıelendi. 24 ǵylym doktoryn, 90-nan astam ǵylym kandıdattaryn ázir­ledi. 400-den astam ǵylymı eńbektiń av­tory atansa, onyń ishinde 18 monografııa, 30 oqý quraly bar. Eń bastysy, О́mirbek Aryslanuly qazaq topy­ra­ǵyn­da mehanızmder jáne máshıneler teorııasyn, máshınetaný jónindegi tuńǵysh qazaq ter­mı­nologııasyn jasady. Ýnıversıtetter men joǵary oqý oryndary úshin mehanızm jáne máshıne teorııasy týraly qazaq tilinde birinshi oqýlyqty jazyp, shyǵar­ǵa­nyn erekshe aıtýǵa bolady. Bul orys tili dáýirlep, qazaq tili qaǵa beriste qalǵan 1972 jyl edi. Paıym-parasaty, oı-ólshemi qashan da ilgeri júretin akademık ómirindegi taǵy bir eleýli kezeń, joǵaryda aıtqa­ny­myz­daı ult úshin, jurt úshin ter tókken jyl­dary edi. Onysy keıin solaqaı saıasattyń qaharyna ilinip, biraz qaljyratty. Biraq rýhyn jyǵyp, ot bolyp janǵan úmitin óshire almady. Akademık Jodasbekovtyń san qyrly daryny, qajyr qaıraty, kóregendigi QazMUÝ-dy basqarǵan tusta erekshe kóz­ge tústi. Jastarǵa bilim berip, tárbıe úı­retý úshin aldymen olarǵa jaǵdaı jasaý­dy alǵa ozdyrǵan azamat – oqý ornynyń aýqymdy jer­ge jańa qalashyǵyn salýdy oılastyrdy. Bul iste ol iskerligimen de, is­merligimen de tanyldy. Tolqyn-tolqyn urpaq bilim ala­tyn ordany turǵyzý tu­synda qurylys­shylarmen qatar júrip, aqyldyń da, eńbek­tiń de eren úlgisin kórsetti. Osy alyp keshen týraly áńgime bola qal­sa, ol ózinen góri ózge azamattardy, at salysqan, qolushyn bergenderdi aýzynan tas­tamaıtyn. Qazaq topyraǵyndaǵy jal­ǵyz ýnıversıtettiń ǵımaratyn men emes, el saldy, Dımash Ahmetuly, Báıken Áshim­uly, Nursultan Ábishuly, taǵy da bas­qa azamattar bel sheship kiristi, ulttyń ulttyq ýnıversıteti álemdik dárejede bolý kerek, kemdik kórmeýi qajet, tórt qu­bylasy saı bolsyn dedi. Sony isterimen dáleldedi.Úlken jaýapkershiliktiń, úlken maqsattyń údesinen shyǵa bildi. Jumǵan judyryqtaı bolǵan el aza­mattary, ásirese О́mirbek Aryslanuly sol keshen arqyly artyna óshpes belgi qal­dyrdy. Biz bilim ordasyna kelgen jastar О́mekeńniń eńbegin bilip júrsin dep bas ǵımarattyń aldyna ol kisiniń aty-jó­nin jazyp, eńbegin kórsetetin mármár taqta qoıdyq. Osyndaıda oıdy oı qozǵaıdy. Qazaq jurty táýelsizdigin alǵanǵa deıin tar jol, taıǵaq keshý kezeńderin bastan kóp ótkizdi. Bıleýshiler sanasynda sáýlesi mol ult jaqsylary men zııalylaryn yq­tyrý úshin, kóbeıip bara jatsa kóresesin kórsetý úshin ár tolqyn tusynda qaıta-qaı­ta daýyl bolyp soǵyp, qasiret bop oralatyn edi. Sondaı sumdyqtyń biri ózi­miz kýá bolǵan 1986 jylǵy Jeltoqsan kó­terilisi bolatyn. Degenmen, bul kóterilis irgesi myqty, eshkim shaıqaı almaıdy degen keńes dáýiriniń ydyraýyna negiz qa­lady. Sonymen qatar, qazaq jurtynyń qa­ha­ryna minse, ar-namysyn aıaqqa tap­tat­­paıtynyn, qansha jerden ses kórset­seń de odan yqpaıtynyn, buqpaıtynyn, jaǵalasqannyń jaǵasynda qoly ketetinin kórsetti. Mundaı minez kórsetýdiń ar ja­ǵynda kópke ult zııalylarynyń ultty qa­dirleý, halyqtyq qasıetti áspetteý, ózin­dik bet beınesi, taǵylym alar tarıhy bar ekenin aıtyp, sanaǵa serpilis bergeninde jatyr edi. О́mekeń sııaqty arystar túrli kezdesýlerde qazaqtyń arǵy-bergi ta­rı­hy­nan áńgime qozǵap, álemdegi qyryq qy­raý memleketterdiń túptiń túbinde kúırep tynatynyn aıtyp júretini de jastardy qanattandyrmaı qoıǵan joq. Keńes dáýiri de qıraǵandardyń kebin kıdi, qaltyldap turǵan tirliktiń Jeltoqsan kóterilisi shyr­qyn buzdy, shyraıyn ketirdi. Aqyry jermen jeksen etip, sheńber úzilip, odaq quramynda bodandyq qamytyn kıgen qý­yr­shaq respýblıkalar shynaıy táýel­siz­digine qol jetkizdi. Sol aýyr kúnderde sheksiz bılikke ábden qunyǵyp ketken ortalyq at ús­tin­de­gi qazaqtyń aıtýly uldary men qyzda­ry­nan úreıi ushyp, «quryqtaýǵa» kóshti. Sonyń al­ǵashqy ilegine aka­­­demık ilindi. On alty jyl bas­qaryp, myńdaǵan urpaqty qanattandyryp shyǵarǵan bilim ordasynyń irgetasyn qa­lap, ǵımarattar turǵyzǵan adamdy ja­zyqsyzdyǵyna qaramaı, naıza ushyna ildi. Ǵylym men bilimnen aýlaq júrsin, za­ýyt­qa baryp jumys istesin dedi sholaq belsendiler. Ultshyl etip shyǵardy. Tóńi­re­gin túgel qaralady. Júzge taıaý tekserýler jasap, joqty bar, bardy joq dedi. Qaı­ratkerdiń, ultyna sińirgen eńbegin esh etpek boldy. Biraq halqyn shyn súıgen, adamdyq tabıǵaty taza, azamattyq bolmy­sy bıik, ǵylymǵa janqııarlyqpen berilgen márt qazaqqa qansha shúılikkenmen onyń jalyn-jigerin jasyta almady. Ult­qa, urpaqqa qaltqysyz qyzmet etken adam qalaı kináli bolyp shyqsyn? Bárine ǵalym qaısarlyqpen, kúreskerlikpen tó­tep berdi. Aqyry aqtyǵyn dáleldedi. Aıyp­ty etip shyǵarýǵa tyrysqan top adyra qalyp, azamattyń aryna túsken daq aly­nyp tastaldy. О́mirbek Aryslanuly qyrandaı túlep, qanatyn qaıta jaıdy. «Qazaq bilimi men ǵylymyn qaıtsek órkendetemiz, órisin ke­ńeıtemiz, álemdik deńgeıge jetkizemiz», dep qasynda qaýmalap júrgen biz sekildi shá­kirtterin jigerlendirdi. Kemedeginiń ja­ny bir dep, biz de aǵanyń janynan ta­byl­dyq. Az ýaqyt úzilip qalǵan qyrýar ju­mystarymyzdy, izdenisterimizdi, joba-josparlarymyzdy iske asyrýǵa kiristik. Ol týraly aıtpas buryn myna bir jaıdy na­zarǵa sala ketsem deımin. Ǵylym da, ǵa­lym da – halyq qazynasy, el baılyǵy. So­ny esten shyǵaryp, «sen kim ediń, bı­liktiń qasynda» dep eserlikke salynǵan es­siz oqıǵalar – men ardaq tutatyn eki alyp­tyń basynan ótken eken. О́tken ǵa­syrdyń ortasynda qazaq ǵylymynyń ata­sy, Ulttyq ǵylym akademııasyn óz qoly­men quryp, búgin sán-saltanatymen kóz tartyp turǵan oqymystylardyń ǵajap úıin ataqty sáýletker akademık V.Shý­hov­tyń jobasymen saldyryp, paıdalanýǵa bergen Qanysh aǵa Sátbaevty da jazyqty etip, qyzmetten bosatqanyn bilemiz. Sol Shý­hovtyń altyn medalin alǵan О́mekeń de Qanysh aǵamyzdyń kúıin keshti. Osyn­daıda táýelsizdiktiń, eldiktiń qadiri erekshe ekenin uǵasyń. Biz muny ózimiz ǵana uǵyp qoımaı, basty qundylyǵymyz tá­ýel­sizdik ekenin ózgelerge de túsindirýimiz kerek. Ǵylymdaǵy qol jetken jetistikterimen О́mirbek Aryslanuly álemdik deń­geıge kóterilgen ǵalym. Ol kisi: «Shyn ǵy­lymdy ilgeri aparatyn da, ashatyn da ta­lantty jastar. Biz sol talantty jas­tar­dy daıyndaýymyz kerek, jalyqpaı tárbıeleýimiz qajet, árıne kóp qarjy ketedi. Biraq qaıtarymy túptiń túbinde bolmaı qoımaıdy», – deıtin. Muny sóz jú­zin­de qaldyrmaı, ózi is júzine asyrdy. Ondaǵan, júzdegen daryndy jastardy ǵylym áleminiń qupııasyn ashýǵa baý­ly­dy. Sonyń bir dálelin joǵaryda aıttym, júzden asa belgili ǵalymdardy ázirlegen. Ár ǵylymnyń ózine tán salasy bo­la­dy. Onyń kóshbasynda ishki álemin, syr sı­patyn, baǵyt-baǵdaryn, tereń ıirimderin alǵash teorııalyq negizde dáıektep, ar­tynan tájirıbede júzege asyryp, halyq­tyń ıgiligine beretin aıtýly tulǵalar turady. Aıtalyq, aryǵa barmaı beriden qaıyrsaq, Reseıde mehanıka ǵylymy HIH ǵa­syrdyń ortasy men HH ǵasyrdyń ba­syn­da zerttele bastady. Máshıneler me­ha­nızmderi teorııasy týraly P.­L.Che­by­shev, I.A.Vıshnegradskıı, P.O.Somov, A.E.Jýkovskıı, L.V.Assýr, taǵy basqa da ǵalymdar eńbegin keńestik dáýirde akademıkter I.A.Artobolevskıı, A.­Iý.Ishlınskıı jáne sol ustazdarynyń qatarynda bizdiń О́mekeń de óz úlesin qosty. Ol Qazaq elinde máshıne mehanızmderi mek­tebin quryp, ony álemdik bıikke kó­terdi. Sózimiz jalań bolmasyn, naqty my­saldarǵa júginelik. At arbamen júretin za­mannan ótip, tehnıka tegeýirini art­qan­da ǵalym bul isti qazaq ǵalymdarynyń ara­synda tuńǵysh ret qolǵa aldy. Má­shı­ne­lerdi jetildirip otyrý ómir talaby ekenin erte uǵynǵan ǵulama Otanymyzda máshıneler men mehanızmder teorııa­sy­nyń (MMT) negizin qa­lady. О́ziniń shákirtterimen jazyq ıintirekti joǵary klas­ty mehanızmderdiń teo­­rııa­syn da tuńǵysh ret dá­ıektedi. Munyń bárin ul­tymyzdyń ul-qyzy óz ti­lin­de oqyp bilsin dep, jo­ǵary oqý oryndarynyń stý­­dent­terine arnap mehanızm men máshıne teorııasy týraly kitabyn shyǵardy. Sóz ben isti tarazy ba­syn­da teń ustaıtyn ǵalymnyń jazyq ıintirekti joǵary klas­ty mehanızmder teo­rııa­synyń negizinde ja­sa­ǵan eńbekteri elimizdi tórt­kúl dúnıege tanytty. Sol eńbekterdiń biregeıi júk kótergish, tıeý-túsirý qon­dyr­ǵylary halyqtyń qa­je­tin ótep jatty. Bul júz­degen kýálikter men patent­terge de qol jetkizdi. Olardyń qa­ta­ryn­da Ulybrıtanııa, Germanııa, Italııa, Polsha, Fınlıandııa, burynǵy Chehoslovakııa, Iýgoslavııa sekildi irgeli elderdiń kýálikteri bar edi. Júk kótergishter lısenzııasy Iýgo­sla­vııa­nyń «Mego-18 Novembı» fırmasyna satylǵan bolsa, AQSh-tyń Hoýp-Indastrız fırmasymen VSh-8 kótergishine kelisim jasaldy. 1600 gradýs ystyqta bolat qorytatyn konvertorda jumys isteýge beıimdelgen manıpýlıator jasalyp, ol she­telderdiń patentterine ıe boldy. Ǵa­lym­nyń osyndaı eleýli eńbegin joǵary baǵalaǵan eki birdeı akademık, Lenındik syılyqtyń laýreaty, Sosıalıstik Eńbek Eri A.Iý.Ishlınskıı men G.G.Chernyıdyń «...О́.A.Joldasbekov – asa kórnekti ǵa­lym-mehanık, mehanızmder men máshı­ne­ler teorııasy salasyndaǵy maman. Akademık I.I.Artobolevskııdiń shákirti jáne onyń isin jalǵastyrýshy retinde ol jo­ǵary klastyq mehanızmder teorııasyn jasap, onyń damýyna eleýli úles qosty. Mun­daı tıptegi mehanızmderdi zertteý úl­gisin usyný tıimdi, birneshe jańa máshı­ne­lerdiń jobalaý ádisin jasaýǵa jáne olar­dy júzege asyrýǵa múmkindik berdi...», – dep baǵalaýy qazaq ǵylymyn, qa­zaq ǵalymyn kókke kóterýmen birdeı bolsa kerek. Buǵan qosa, keńistiktik mehanızmder men joǵary klasty mehanızmder jasaý teorııasy da nátıjeli bolyp, álem­dik deńgeıde tanyldy. Ol dúnıejúzi oqy­mystylaryna tanystyrylyp, osy taqy­ryp­ta halyqaralyq konferensııalar ótki­zil­di. Qazir de jalǵasyn tabýda. HHI ǵasyrdy jańa tehnologııalar ǵa­syry dep bilgen О́mirbek Aryslanuly ǵalym­dyǵyna qosa, alǵyr uıym­das­ty­rý­shy ekenin joǵaryda aıttyq. Ol kisi bú­gin­gi tirlikpen shektelip qalmaı, erteńdi, odan ári bolashaqty boljap, soǵan erte qam jasaıtyn, bizden de sony talap etetin. Oǵan da mysal keltirer bolsam, «Me­ha­nızm, máshıne jáne avtomatıka teorııa­synyń mamany» degen arnaýly ǵylymı kadr daıarlap shyǵaratyn aspırantýrany 1966 jyly Q.Sátbaev atyndaǵy Ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtette uıymdas­tyr­sa, 1970 jyly máshıneler mehanıkasy­nyń ǵylymı-zertteý laboratııasyn, 1973 qol­danbaly mehanıka kafedrasyn QazMUÝ-de jasaqtady. Munyń bári onyń jo­ǵary klasty mehanızmderdi zerttep, zerdeleý maqsatyndaǵy bastamalary edi. Ǵalymnyń máshıneler men mehanızmder teorııasy máseleleriniń matematıkalyq modelin jasaý jumystary boıynsha tal­pynystary da óz aldyna jatqan bir álem. Júz jylda bir týatyn dara talant kóp emes. Ondaı adamdar sanaýly. Sonyń biri ǵa­na emes, biregeıi О́mirbek Aryslanuly desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Ol – óz daryny men talantyn, ǵylymı jetistikterin dúnıejúzi oqymystylaryna mo­ıyn­datqan tulǵa. Buǵan búkil bir ǵylym­nyń salasyn tereń bilip qana qoımaı, óziniń aqyl-oıymen, týma talantymen úles qosqan ǵulama týraly aıtqan álem­dik deńgeıdegi bilgirlerdiń keıbir sóz­derinen dáıek keltire ketsem jón bola­tyn­daı. Sebebi, ózgelerdiń baǵalaýyn oqy­ǵan kezde onyń búkil tulǵasy taý shyń­daryndaı aıqyndala túseri sózsiz. Má­selen, bolgarııalyq akademık G.­I.Bran­kov: «Keńes Odaǵyndaǵy birneshe mektep álem kólemindegi ǵylymı-zertteý jumystary­nyń baǵyttaryna jáne qarqynyna yqpal etýde. Akademık О́.Joldasbekov basqar­ǵan Qazaqstan mektebi joǵary klastyq Assýr toptarynyń ózgermeli qurylymy­nyń mehanızmi jónindegi teorııasynyń mańyzy zor», – dese, kórnekti akademık N.G.Brýevıch: «Akademık О́.Joldasbekov joǵary klasty mehanızmder analızi men sıntezi jónindegi teńdessiz iri teorııa ja­sady. Sol arqyly álemde tuńǵysh ret jo­ǵary klasty mehanızmderdiń qurylym­dyq, kınematıkalyq jáne dınamıkalyq analızi men sınteziniń grafoanalıtı­ka­lyq tásilderin oılap tapty», – deıdi. Al Baltyq jaǵalaýyndaǵy Tartý memlekettik ýnıversıtetiniń professory Iý.­R.Lepık: «О́mirbek Aryslanuly Jol­das­be­kov­tyń jasaǵan mehanızmder men máshıneler teorııasy negizinde dúnıege kelgen kó­ter­gish-transporttyq, tıegish-túsirgish jáne ma­nıpýlıator qondyrǵylardyń bári de keremet, olarǵa KSRO-nyń avtorlyq kýá­lik­teri berilgen, shetelderden patent alǵan jáne óndiriske engizilgen. Ol 200-den astam ǵylymı eńbektiń avtory», – dep ǵa­lym talantyna tańdanysyn bildiredi. Osyndaı abyroı ataqqa bólengen aı­týly ǵalym Jeltoqsannyń bet qarat­paǵan yzǵarynan arylǵan soń halqymen qaıta qaýyshty. 1990 jyly Qazaq KSR halyq depýtattyǵyna usynylǵanda, báse­keles­te­rin basyp ozdy. Basyp ozatyndaı jóni bar edi. Ol kótergen másele jurttyń kó­keıinen shyqty, elge ıgilik ákeldi. So­nyń keıbireýlerine toqtalar bolsaq, ol Qa­zaq­stanǵa tolyq ekonomıkalyq derbestik berýdi, vedomstvoshylyqty joıýdy, halyq­ty qaljyratyp bara jatqan eko­logııany túzeýdi, ulttyq dástúr men má­denıetti da­mytýdy, jastardyń eńbek etýine múm­kin­dik berýdi, tálim-tárbıe alýyna qam­qor­lyq jasaýdy, stýdentterge sapaly bilim, óz deńgeıinde mamandyqty ıgerip shy­ǵý­dy, olardyń áleýmettik-turmystyq jaǵ­daıyn ońaltýdy, stıpendııalaryn to­lyq kúnkóris deńgeıine jetkizýdi, Qa­zaq­stan ǵylymynyń aby­­ro­ıyn kóterý úshin ǵa­lym­dar­ǵa birinshi kezekte jaǵdaı tý­ǵy­zýdy, akademııa men jo­ǵary oqý oryn­da­rynda ǵylymnyń qa­ryshtap ósýi úshin ma­te­rıal­dyq bazany jaq­sartý­dy, ǵylym­ǵa beıimi bar talantty stýdentterdi tó­men­gi kýrstan bastap qamqor­lyq­qa alýdy, taǵy basqa da keleli máselelerdi kóter­gen edi. Táýelsiz Otanymyz­dyń abyroıyn art­tyryp, ta­bys­qa keneltetin aqyl-oıdyń jemisi dep, onyń ómirdegi naqty nátıjesi jańa tehnıka men tehnologııa ekenin jurt­tan buryn elekten ótkizip, erte qı­myldaǵan Alash perzenti adam aqyl-oıy men máshıne tetiginiń qatynasyn jetildirý, ǵalymdar arasynda joǵaryda jańalyq retinde atap ótken «operator-manıpýlıator», ıaǵnı sony tehnıka jáne tehnologııalarmen qarýlaný, japon men nemis oqy­mys­tylarynan qalyspaı jú­ıeli zertteýler júrgizý úshin otandyq ınjenerler aka­demııasyn qurýǵa tal­pyndy. Búkil sa­naly ǵumyrynda izdenýmen, oıy­na alǵan maqsattaryn oryndaý jolynda qajymaı talpynýdyń arqa­synda maq­satyna jetpeı tynbaıtyn О́mekeń bul isti de 1991 jyly bıik dárejede oryndap shyqty. Shynynda, órkenıetti elderde mundaı ǵylym ordalary burynnan bar. Sony shetelderge shyqqanda zerttep-zerdelep júr­gen aqyl-oıdyń danyshpany ınjenerlik akademııa júıesin Shvesııa koroldigi aka­demııasynyń shaqyrýymen sol elge dáris oqýǵa barǵanda túbegeıli sheship kelgenin aıtqan edi. Injenerlik akademııa – bul jańa zamannyń tehnıkasy men tehnolo­gııa­synyń altyn arqaýy deıtin. Máselen, sol Shvesııa koroldigi akademııasynyń qu­rylǵanyna 100 jylǵa taıaý ýaqyt ótse, Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy mundaı akademııanyń mártebesi tipten zor eken. Ol ǵylym ordasynyń quramyndaǵy ult­tyq akademııadan da artyq kórinedi. Bul qalaı degenge, О́mekeń: «Ǵalym-ın­je­ner­ler óndiris jańashyldarymen birlese oty­ryp, jumys isteý nátıjesinde tyń je­tistikterge qol jetkizedi. Zaýyt-fab­rı­ka­myzdyń bári zamanǵa saı jańa qural-jabdyqtarǵa zárý. Sony myna biz qurǵan akademııa táýelsiz elimizdiń aıasynda sheship, ony birte-birte álemdik deńgeıge kó­terý tıis», – degen baılam-paıymdaryn yl­ǵı da aıtyp qana qoımaı, osy turǵyda shá­kirtterine baǵyt-baǵdar usynatyn. Alysqa barmaı-aq Pákstan elin alaıyq­shy, «Ondaǵy ınjenerlik akademııa ótken ǵasyrdyń 40 jyldarynyń bel ortasynda qurylǵan», – deıtin. Izdengen jeter muratqa dep, aqyry akademııamyz shańyraq kótergende onyń al­ǵashqy sessııasyna Elbasy ózi kelip, qatysqan edi. Prezıdent sol basqosýda bizdiń aldymyzǵa úlken mindetter men talaptar qoıdy. О́mirbek Aryslanulynyń ylǵı qaıta­lap aıta beretin tómendegideı qaǵıdaly bir sózi bar edi. «Ǵalym ne kerek ekenin biledi, al ınjenerler ne kerek ekenin já­ne onyń qalaı jasaý kerek degendi de oı-sanalaryna toqyp júredi», – dep oty­ra­tyn. Bul sózderdiń astarynda úlken ja­ýap­kershiliktiń jatqany anyq. Osy arada taǵy bir aıtarym, ǵulama ǵalym irgetasyn myqtap qalaǵan Qazaq eli Injenerlik akademııasynyń atqaryp jatqan jumys­ta­ry, bir júıege túsken ǵylymı zertteýleri, onyń jetistikteri molynan. Biz mu­ny О́mekeńniń ıdeıasynyń ilgeri basýy, óz nátıjesin berýi dep bilemiz. Ásirese, mem­leketimizdiń nyǵaıýyna bul ǵylym ordasy óz úlesin qosyp, elimizdi ilgeri aparý úshin bar kúsh-jigerdi biriktirip, aqyl-oıdyń uıytqysyna aınalýda. О́mirbek Aryslanuly táýelsiz Otany­myz­dyń óristep-órkendeýine óziniń úlesin qosty. Alǵashqy jyldardaǵy eleń-alań­daǵy pikir qaıshylyqtarynda Memleket basshysynyń týra jolyn tabandylyqpen qoldady. El birligin, jurt tynyshtyǵyn sol kezdegi aıbary myqty, aqyl parasaty bıik azamattarmen seriktesip turyp qor­ǵady. Talaı tartysty ótken sóz saıys­ta­rynda bilimdilik kórsetti. Aıbaryna qaraı aıtary, aqylyna pa­ra­saty saı sol Alashtyń arys uly ómir­den ozǵanda zamandas inisi, qara sózdiń has sheberi Ábish Kekilbaıuly: «Dúnıeden О́mir­bek Aryslanuly ozǵanda qatty qa­myq­tym. Shyn mánindegi ójettigimen, ór­shildigimen óz baqytynyń ustasy ózi bola alǵan qajymas qaırat, qaısar aqyl, ja­symas jiger ıesi osyndaı ot jalyn aza­matqa da tyrnaq batyra alatyn qatygez ajal kimdi aıaıdy deısiń degen oı keldi», – dep tebirengen eken. Biz muny tektiniń tektini baǵalaýy dep uqtyq. Qazaq jeriniń tutastyǵyn, hal­qynyń birligin saqtaý jolyndaǵy saıa­satty árkez qoldaǵan azamat el as­tanasy Arqaǵa kósh­kende, aldymen jet­ti. «El bolyp eńse tikteý úshin, jańa As­ta­na­nyń árqaısysymyz tiregi bolýymyz kerek, qadasyndaı qa­la­nyp, ýyǵyndaı shanshylyp, shańy­ra­ǵyn bıiktetýimiz kerek. El ǵylymyn damyt­qan­da gýmanı­tarlyq, mádenıet, ja­ratylystaný dep bólip jarmaı, birlikte qaraý jón. Altyn arqaýyn jasap alsaq, odan keıin bári de óz baǵy­ty­men júre beredi. Ýyǵy túgel emes sha­ńy­raqty myqty deı almaımyz. Dúnıe­ta­nym ǵylym men bilimniń san sala­la­rynsyz tolyqqandy bola almaıdy. Ár iste ensıklope­dııa­lyq bilim men bilik kerek. Eger shyn mánisindegi ǵylym bol­masa, onda onyń mádenı-dúnıe­ta­nym­dyq múmkindikterin jetkilikti deý­ge kel­meıdi. Ǵylymǵa súıen­beı, negizsiz bol­jam, ańyz-erte­gilerge taban ti­resek, paıdasynan zııany kóp bo­lady», – degen ol urpaq tárbıe­sine erekshe mán berip, keńes ókimeti kezindegi ulttyq ıdeo­lo­gııanyń syr-sı­pa­tyn saralap bergen edi. «Endi sol ol­qy­lyqty joıyp, otan­shyl­dyq sezimdi oıatyp, ultty súıýdi ult­shyl­dyqpen sha­tastyryp almaǵany­myz jón. О́z ultyn súıe bilmegen, onyń qadir-qa­sıetine jete almaǵan adam ózge ult­tar­dy qur­met­teıdi degenge meniń kú­má­nim bar», – dep otyratyn. Ǵalymdyǵymen de, azamattyǵymen de qandaı iske bolsa da uıytqy bolyp, uıymdastyrýshylyq qasıetimen tanyl­ǵan О́mirbek Aryslanuly kemeline kelip, kemeńgerler qataryna qosylǵan shaq­ta fánı dúnıeden baqı dúnıege attandy. Keńdigi men kemeldigi bólek aza­mat ushpa oıdan aýlaq edi. О́zin qý­ǵynǵa salyp, jala jaýyp, japa shektirse de, keshegi keńestik kezeńniń jaq­sysyn alaıyq dep, ozyǵyna oı bólip otyratyn. Munyń ózi jaqsyǵa ǵana tán kemel qasıet bolsa kerek. Biz О́mirbek Aryslanulynyń ónege alar ómirinen osylaısha oı qozǵaı oty­ryp, onyń ǵylymdaǵy ekinshi ómiri san qyrynan jalǵasyp kele jatqanyn, aza­mattyq, adamgershilik qasıetteriniń taý shyńdaryndaı bıikten bıikke kóterilip, alystan kórine bastaǵanyn erekshe qa­dap aıtýdy ózime paryz sanaımyn. Me­niń ǵana emes, ultymyzdyń ustazyna aınalǵan О́mekeńniń álemdik deńgeıge jetkenin myna ataq laýazymdarynan aı­qyn kórýge bolatyn sekildi. Ol kisi Ha­lyqaralyq ınjenerlik akademııa­sy­nyń birinshi vıse-prezıdenti, Islam elderi Injenerlik akademııalar federasııa­sy­nyń vıse-prezıdenti, Qazaq eli Injenerlik akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti, V.G.Shýhov pen ál-Horezmı (Iran) atyndaǵy halyqaralyq altyn medal­dar­dyń ıegeri, respýblıka Joǵarǵy Ke­ńesiniń alty dúrkin, Táýelsiz Otany­myz­dyń Parlamenti Májilisiniń depý­taty boldy. Halqynyń iltıpatyna bó­lengen ǵalymnyń alǵan marapattary men budan ózge de ataqtaryn tize bersek, maqala jelisi biraz jerge deıin so­zy­lary anyq. О́mekeńniń taǵy bir qasıeti osy jerde oıǵa oralyp otyr. Kóp jurt tehnıka salasynyń mamandary sózge shorqaq keledi deıdi. Ol kisiniń teh­nı­kańyzdy da jetik meńgerip, qazaqtyń qasıetti sózin túp tamyrymen túgel qo­para sóıleıtin qasıeti bolýshy edi. Sóz­ge sheshen edi. Ol sonymen birge, ulttyq úlgini de, halyqtyń dástúrin de, ádet-ǵurypty da tereń meńgergen. Sózge toq­taıtyn, arǵy-bergini ekshep baryp, oı­ly kózben qarap turyp, parasatty pikirin bildiretin. Úlkenniń de, kishiniń de jolyn, jónin bes saýsaǵyndaı meń­ger­gen, jomarttyǵy da eren edi. Tarıhty da taldaıtyn, qıly kezeńderdiń de qııýyn keltirip aıtatyn. Búgin men erteńdi salystyra kelip, ǵylym men bilimge jete den qoıatyn. Jastardyń bo­la­shaǵy, ulttyń keleshegi degende tún uıqysy tórt bólinetin. Ana tildiń aıbynyn asyrýdy, mártebesin márege jetkizýdi ár júzdesýde jeteńe jetkizip aıtatyn. Búkil bolmysymen zańǵar kó­rinetin О́mekeń ómirden ozǵanda, búginde ózi de baqılyq bolǵan Zeınolla Qab­dolov qaraly sóziniń sońyn: «Turdy keıde, uqsap beıne, Ot ustaǵan Prometeıge» dep edi. Sol sekildi ınjenerlik ǵylymnyń elimizdegi Prometeıi О́mir­bek Aryslanuly desem, artyq aıt­qandyq emes. Ol kisi aramyzdan ketkeli artynda qalǵan murasyn jınaqtap shyǵarý, atyn jańǵyrtyp, elge tanytý isi bir sátte to­lastaǵan joq. Estelik kitaptar shyqty. Árıne, munyń bári az. Ol ki­siniń ǵu­myrbaıandyq eńbekterin shy­ǵarý jumy­sy qolǵa alynýda. Ǵylym­daǵy ashqan ja­ńalyqtaryn shákirtteri ár qyrynan kelip, damytý ústinde. Bıyl­ǵy atalyp ótetin seksen jyldy­ǵynda da iske asyr­saq degen ıgi nıetterimiz az emes. Ǵalym ómir boıy jas urpaqty tárbıeleý, olar­dy mektep, joǵary oqý oryndary qa­byr­ǵasynan bastap ǵylymǵa baýlý má­selesin tilge tıek etti. Biz sol altyn ar­qaýdy jal­ǵastyryp jatyrmyz. О́mirbek Jol­das­bekov atyndaǵy mektep oq­ý­shy­­la­rynyń ǵylymı joba jary­syn, ondaı sharalardy halyq­aralyq deń­geıge kó­terý isin qolǵa aldyq. Onyń al­ǵash­qy­sy osy taıaýda ótetin bo­lady. Alash perzenti Qazaq eli aman tur­ǵanda onyń ataý­ly kún­deri esh­qashan nazardan tys qal­maq emes. Bý­yn-býyn ur­paq­­pen bir­ge ke­le­shekke qa­dam basa bermek. Baqytjan JUMAǴULOV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.