Jyl ótken saıyn kópshilik memleketterde sýǵa degen, onyń ishinde aýyz sýǵa degen táýeldilik artyp keledi. Keıbir derekter boıynsha, sońǵy 60 jylda Jer sharynda aýyz sýdy paıdalaný segiz ese ósken eken. Sondaı-aq, qazirgi kezde Jer sharyndaǵy tushy sýdyń tapshylyǵy jylyna 230 mıllıard tekshe metrge jetipti. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy álemdegi halyqtyń 10 paıyzdan astamy taza aýyz sýǵa qol jetkize almaı otyrǵany jóninde málimetter keltiredi. Budan bólek, 800 mıllıonǵa jýyq adam lastanǵan sý kózderin paıdalanýǵa májbúr bolyp otyrsa kerek.
Tirshilik kózi – sý problemasyna baılanysty ótken halyqaralyq forýmda BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń «Álem tushy sý úshin soǵys jaǵdaıyna jaqyndady», dep aıtqany bar. Bas hatshynyń belgili saıasatkerler men sý máselesiniń bilgir sarapshylary qatysqan jıynda osylaı dep alańdaýshylyq bildirýi jaıdan-jaı emes. Muny halyqaralyq sarapshylardyń júrgizgen zertteýlerine baılanysty jasaǵan boljamdary da naqtylaı túsedi. Olardyń zertteýlerine qaraǵanda, 2020 jyldan keıin álemniń 22 iri aımaǵy qubyrmen keletin tazartylǵan sýdyń tapshylyǵyna ushyraıdy. Ásirese, bul qazirdiń ózinde qurǵaqshylyqty bastarynan keship otyrǵan «Qara qurlyq» elderi men Úndistanǵa qatysty bolmaq.
Sońǵy jyldary iri halyqaralyq uıymdardyń jıyndarynda, sondaı-aq ekonomıkalyq jáne ekologııalyq forýmdarda bolashaqta sýdyń munaıǵa degen tutynýshylyq suranystan joǵary bolatyny jáne álemdik naryqta «qara altynnan» góri taza aýyz sý máselesi birinshi orynǵa shyǵyp, halyqaralyq bıznestiń negizgi kózine aınalatyny jóninde aıtylyp qalyp júr. Bul pikirler sebepsiz de emes sııaqty. О́ıtkeni, aýyz sý – kez kelgen tiri jan úshin eń qymbat jáne qalpyna keltire almaıtyn tabıǵı qor. Al munaı men gazdyń ornyna ýrandy paıdalanyp, odan energetıkalyq otyn alýǵa bolatyny áldeqashan dáleldengen.
Ortalyq Azııa óńirinde, onyń ishinde bizdiń elimizde de sý tapshylyǵy aıqyn sezile bastady. Jańa ǵasyrdaǵy jahandyq on qaterdiń biri sanalatyn sý máselesi ýaqyt ótken saıyn halyqaralyq deńgeıde ózekti ári ótkir problemaǵa aınalyp barady. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda sý tapshylyǵynyń saldaryna baılanysty týyndaýy múmkin syn-qaterlerge jeke-dara toqtalyp ótýi sondyqtan. «Sý – barynsha shekteýli resýrs, – dep atap ótken edi sonda Prezıdent. – Onyń kózderin ıelený úshin kúres jer betindegi shıelenis pen janjaldar sebepteriniń biri retinde, qazirdiń ózinde geosaıasattyń asa mańyzdy faktoryna aınalyp otyr. Sýmen qamtamasyz etý problemasy bizdiń elimizde de ótkir bolyp tur».
Osydan tórt jyldaı buryn sol kezdegi Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi elimizdegi 88 sý nysanyna memlekettik monıtorıng júrgizgen eken. Monıtorıng nátıjesi sol nysandardyń 13-iniń ǵana sýy taza jáne aýyz sý retinde paıdalanýǵa bolatynyn kórsetipti. Ras, «Aq bulaq-2020» memlekettik baǵdarlamasy júzege asyryla bastaǵannan beri elimizdegi eldi mekender turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtý máselesi birshama jaqsardy. Memleket buǵan jylma-jyl qomaqty qarjy bólip keledi. Mysaly, 2013-2015 jyldary «Aq bulaq-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa jalpy kólemi 214,3 mıllıard teńge qarastyryldy.
Búginde búkil álem jurtshylyǵyn aýyz sý problemasymen birge, aýyl sharýashylyǵy, óndiris jáne basqa maqsattarǵa paıdalanylatyn sý tapshylyǵy da qatty alańdatyp otyr. Davostaǵy Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmda arnaıy baıandama ázirlegen sarapshylar mynadaı málimet keltirgen edi: 2025 jylǵa qaraı sý tapshylyǵynyń saldarynan álemdegi egis alqabynyń kólemi 30 paıyzǵa deıin qysqarady. Bul – AQSh pen Úndistanda jınalatyn dándi daqyldardyń jalpy kólemine teń. Al 2050 jylǵa qaraı azyq-túlikke degen suranys 70-90 paıyzǵa artpaq. Sondaı-aq, qazirgi kezde aýyl sharýashylyǵy men óndiristik salalarǵa qajetti sýdy berip otyrǵan álemdegi asa iri 70 ózenge tartylý qaýpi tónip turǵan kórinedi.
Mamandar HHI ǵasyrda eń basty problemanyń birine aınalatyn sý máselesi túrli qarýly qaqtyǵystarǵa sebep bolýy múmkin degen de boljamdar jasaıdy. Jalpy, halyqaralyq sarapshylardyń sý tapshylyǵymen kúreskenine bir ǵasyrǵa jýyqtapty. Sońǵy 65 jylda sý máselesine qatysty 300 halyqaralyq kelisimge qol qoıylǵan eken. О́kinishke qaraı, olardyń basym kópshiligi júzege aspaǵan.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»