Termınder bir izge túsýi tıis

Elimizde ulttyq termınologııany qalyptastyrý máselesi júıeli jolǵa qoıylmaı, onyń ishinde áli kúnge deıin termı­nologııanyń damý baǵytyn aıqyn­damaı, bul sa­la­nyń damýyn aqsatyp otyrmyz. Ási­rese, halyqaralyq termın­derdi aýda­rý isinde qarama-qaıshy pikir­ler qalyptasýda. Onyń bi­rin­shisinde halyqaralyq termın­derdi jappaı qazaqshaǵa aýdarýdy qoldasa, ekinshileri, eger laıyq­ty balamasy bolmasa, olardy sol kúıinde tildik aınalymǵa qosý­dy quptaıdy. Táýelsizdik alǵa­ly shırek ǵasyr ótse de bizdiń termı­no­log ǵalymdarymyz ben lıngvıs­terimizdiń bul máselede ortaq pi­kirge kele almaı otyrǵany ókinishti. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti janyndaǵy Memlekettik termınologııa komıssııasynyń (budan ári – Memtermınkom) osy­ǵan qatysty aıqyn ustanymy joq. Mysaly, «prosess» degen ter­mınniń qoldanylý salasy, maǵynalyq aıasy da keń ekenine qaramastan, ony «prosess» jáne «úde­ris» dep bekitti. Al onymen tú­birles «prosessor» degen sóz qalaısha aýdarylatyny belgisiz, sondaı-aq qarapaıym til tuty­nýshy qosaqtap bekitken bul eki sóz­diń qaısysyn alaryn bilmeı dal bolary anyq. Memtermınkomnyń usta­ny­myn­daǵy naqtylyqtyń joqtyǵy 2014 jyly shyqqan 30 tomdyq «Qazaqsha – oryssha. Oryssha – qa­zaqsha termınologııalyq sózdik­ten» de aıqyn kórindi. Onyń medı­sına salasyna qatysty 14-shi tomynda anoftalm – anoftalm; anof­talmııa – kóz almasynyń bol­maýy; aspırator – sorǵysh aspap; aspırasııa – aspırasııa; aýtoan­tıgen – ózindik jattek; aýtoan­tıtelo – ózindik antıdene; ıs­terık – esirik, ısterııa – doly­lyq dep aýdarylǵan. Mundaı my­sal­dar sózdiktiń basqa tomdarynda da jetkilikti. Bul jaǵdaıdyń ult­tyq lıngvıstıka, termınologııa sa­la­syn­da jasalyp jatqan jumys­tarǵa teris kózqaras qalyptas­tyra­tyny daýsyz. О́kinishke qaraı, halyqaralyq termınderdi reti kelsin-kelmesin aýdara berý de kezdesedi. Mysaly, barshańyzǵa belgili «terrorıst» degen sózdi maǵynasyn týra ashpasa da «lańkes» dep aýdarady. Al onymen kóbinese qosaqtalyp júretin «ekstremıst» sózin qalaı aýdaramyz. Ne bolmasa «fýtbol» degen sózdi «aıaqdop» dep aýdaryp júr. Al budan basqa quramynda aǵylshynnyń «bol» – «dop» degen sózi bar «voleıbol», «basketbol» sózderiniń aýdarmasy qandaı bolady? Bul sózderdi aýdarǵanda osyndaı jaqtaryn da eskerip, ábden elep-ekshep qoldanǵan jón bolar edi. Memtermınkomnyń memle­ket­tik organdardyń janyndaǵy termınologııa máselesimen aınalysatyn seksııalardyń jumysyna jetekshilik jasap, salalyq ter­mın­derdi qalyptastyrý isin úıles­tirip otyrǵanyn da jón dep sanaımyn. Memtermınkomnyń sheshim­deriniń mindetti bolmaýyna alańdaý­shylyq bildiremin. Qazir ol konsýl­tatıvtik-keńesshi organ, al sheshim­derine mindetti sıpat berý úshin oǵan memlekettik organ már­tebesin berý kerek. Asylbek Smaǵulov, Májilis depýtaty