"Balet óneri eshkimdi bóle-jarmaıdy"

Reseıdiń halyq ártisi, Reseı Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Borıs Eıfmanmen suhbat

Borıs Eıfmannyń memlekettik akademııalyq balet teatrynyń óneri álemniń kóptegen elderine málim. Endi, mine, 40 jyldyq tarıhy bar sanktpeterbýrgtik B.Eıfman baleti ujymy gastroldik saparmen Astanaǵa arnaıy at basyn tirep otyr... Teatr sahnasyndaǵy «Rekvıem», «Chaıkovskıı»,  «Karamazovtar», «Qyzyl Jızel», «Meniń Ierýsalımim», «Orys Gamleti», «Don Jýan nemese Molershe qushtarlyq»,  «Mýsaget», «Anna Karenına», «Shaǵala», «Evgenıı Onegın», «Roden» syndy spektaklder jalpy qazirgi zamanǵy balet óneri mánerin tyń stılmen tolyqtyrǵan sırek týyndylar qataryna jatqyzylady. «Sheberdiń qoly – ortaq...» demekshi, B.Eıfmannyń Qazaqstan teatrlaryndaǵy qoıylymdary da kórermen tarapynan zor qoshemetke ıe. Onyń horeografııalyq jetekshiligimen «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynda «Roden» modern-baleti, al Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynda «Anna Karenına», «Qyzyl Jızel» baletteri sahnalanǵan bolatyn. Borıs Eıfman teatrynyń Qazaqstanǵa gastroldik saparyna oraı «Astana Opera» teatrynda ótken brıfıngte teatrdyń kórkemdik jetekshisi otandyq balettiń jetistikteri men aldaǵy josparlary týraly áńgimelep berdi. – Borıs Iаkovlevıch, el Ogıýst Roden­di uly músinshi retinde qabyl­dady jáne ol óner rýhynyń ǵalamat kúshin ón boıyna syıǵyzǵan keremet iri tulǵaǵa aınaldy. Bul beıne sizdi nesimen qyzyqtyrdy? – Munymen tanysý arqyly ónerdiń beımálim qyrlaryn ashtym. О́z-ózimdi tanyp-bilýge qushtarlandym. Adam balasy keıde ózin-ózi tanyp-bilmeı ótedi. О́mir degenińiz birnárseni tabýdan, ıakı joǵaltýdan turady. Ańsaǵan altynymyzdy bir sátte ýystan shyǵaryp alatynymyz taǵy bar. Pende de máńgilik emes. Al endi qundylyqtyń quny qan­sha? «Roden» baletinde men sol suraq­qa jaýap izdeýge tyrystym. Muny buryn­ǵy klassıkalyq qalyptan múlde bólek, kóne dástúrge urynbaı modern úlgisinde usyndym. Roden men Klodel týyndysynyń keremeti sondaı, oǵan qanshama adam tańdaı qaqty. Biraq olardyń bári birdeı sáýledeı jarqyn beınelerdiń óz ıdeıalary jolynda jandaryn qıyp kete alatynyn uǵa bermeıtin edi. О́mir joly taqtaıdaı tegis dep kim aıta alady? Osy kúılerdi bastan keshpeı eshkim munyń syryn bile almaıdy. Balette osy jaǵyna basa mán berildi. – Muny Ogıýst pen Klodeldiń ómirbaıany dedińiz be? – Men, negizi, munda tarıhı shyn­dyq­tan alshaq kete qoıǵanym joq. Balet ataq­ty músinshi Ogıýst Rodenniń shákirti Kamılla Klodeldiń psıhıkalyq kúı­zelis­ten aýrýhanada jatqan sátinen basta­la­dy. Jas ári talantty Kamıllanyń mań­daıyna osy mashaqat jazylsa, amal bar ma? Jaratqannyń ámirine qar­sy turý – ábestik. Mahabbatta úshin­shi adam – ar­tyq. Osy artyq adam – Kamılla, ıaǵnı tra­ge­dııalyq keıip­ker. Qushtarlyq, ósh­pen­dilik, qyz­ǵa­nysh, kásiptik turǵydan joly bolmaý – jas qyzdyń saǵyn syndyryp, jeme-jemge kelgende onyń ómiri esi aýys­qandardyń aýrýhanasynan bir-aq shyǵaratyn jalǵyzdyqpen qaıǵyly aıaqtalady. Roden shyǵarmashylyǵy jolynda óziniń eń qymbat nárselerin joǵaltady. Mahabbattan bas tartady. Biraq ol adamzat úshin máńgilik qundylyqty qaldyrdy. Roden men Klodeldiń jaýharlaryna áli kúnge deıin mıllıondaǵan adam tańdaı qaǵý­men tań atyrady. Júzim jınaıtyn kórkem sátter, «Kankan» bıi atalǵan balettiń taǵy bir erekshe qyry deý lazym. – О́zińiz osy eńbekterińizdiń qaısysyn kóbirek súıesiz? – Ekeýi de janyma jaqyn. Ashy­ǵyn aıtaıyn, «Astana Opera» teatrynyń balet trýppasymen tonnyń ishki baýyndaı baýyrlasyp ketkenim ras. Meni olar ózindeı jaqsy kóredi. Men de olardy jatsynbaımyn. Jalpy, men beıtanys, belgisiz tulǵalar týraly balet jaza almaıtyn adammyn. Jáne qoıylymdaǵy keıipkerimmen mindetti túrde belgili bir metafızıkalyq baılanysta bolamyn, ıaǵnı týystyq jibi jibermeıdi. Rodenniń ýaıym-qaıǵy men kúdikten júdegen jany, ásirese ońashada qatty ańǵarylady. Maǵan onyń tynysy, týra tap janymnan demi seziletin. О́ıtkeni, keıipkerim ózimmen birge ómir súrdi. Kúnde on saǵat damylsyz jumys istedim. Qarapaıym jandardyń basyn­daǵy qýanysh-shattyqtan keıde bizder osylaı múlde ada ómir súretinimiz bar. – Ogıýst Rodendi eki birdeı áıeldiń ómirin oırandaǵan adam deýge bola ma? – Iá. Alaıda, bul Rodenniń ómiri­niń bir ǵana qyry bolatyn. Ol bas­qanyń qaıǵysynan lázzattanatyn bezbúırek, opasyz adam bolǵan emes, jáne jamandyqty ádeıi jasaǵan joq. Rodenmen baılanys Kamıllany shar­shatyp, esinen adastyryp, túbine jet­keni sózsiz. Alaıda, osy baıla­nys Klodelge shyǵarmashylyq qýat syılap, uly jumystaryn jasaýǵa shabyt berdi. Sol sebepti olardyń odaǵy erekshe ǵashyq­tar oqıǵasyna aınalady. Iаǵnı ǵa­shyq­tyq pen óshpendilik, mahabbat pen ajal aralas oqıǵa.  – Roden Kamıllany kóre almaı ma? – Rodenniń ony kóre almaǵany anyq. Alaıda, bul shyǵarmashylyq, kásibı turǵydaǵy qyzǵanysh edi. Uly sýretshi Kamıllanyń qabilet-qarymyn baǵalaı almaı qalǵan joq. Meniń oıymsha, Rodenniń sanasynda, osy bir jas qyzǵa «mosarttikindeı» erekshe qabilet bergen taǵdyrdyń ádiletsizdigine degen qynjylys bar edi. Osy tusta, Mosart pen Salerıdi eske alǵan jón bolar. Alaı­da, Roden, árıne, Salerı emes. Bul jerde ony shyǵarmashylyq oımen azap­tan­ǵan Bethovenmen salystyrǵan oryn­dy-aq. – Nege Rodendi tańdadyńyz? Balet­ti jazýǵa ne sebep boldy? – Adamnyń sezim álemin plastıkamen beınelegen sýretshi – Roden týraly balet jazý kez kelgen horeograf úshin zańdy qubylys, onyń ústine bul sanamnyń túbinde kópten beri júrgen oı bolatyn. «Roden» baletin jazýǵa ataqty músinshiniń ómirbaıanymen jáne onyń mýzasy ári oqýshysy Kamılla Klodelmen qaıǵyly qarym-qatynasymen tanysýym túrtki boldy. Ǵashyqtyq derti, shyǵarmashylyq odaq jaıyndaǵy sıýjet kóńilime birden qona ketti.  –  Roden beınesi dúnıetanymyńyzǵa qanshalyqty jaqyn? – Men onyń bárinen buryn ónerge sheksiz berilgendigin unattym. О́ziniń shyǵar­mashylyq mıssııasy úshin basyn­daǵy baqytyn qııa alatyndyǵy tánti etti. Men kemeńger músinshimen ózimdi eshqashan qatar qoıa almaımyn. Alaıda, buǵan bir jyldan astam ýaqytym ket­kendikten, men onyń jan syryn uqtym, túsindim deýge tolyq quqym bar. – Balettik spektakldiń keıip­ker­leri­niń bári baqytsyz ǵoı. Bul kúı adamdy ómirden túńiltedi dep qoryq­paısyz ba? – Joq, olaı deý qısynsyz. О́ıtkeni, olar­dyń ómiri shynaıy mahabbatpen, shyǵarmashylyq erlikpen bıik tur. О́mirge qaıǵyly oqıǵalar men qaq­tyǵys­tardyń qaınaǵan qazany retinde qaraımyn. Bireýler muny, árıne, janǵa batatyn áreket dep uqsa, óz erki. Alaıda, men úshin ol – adam jany ómiriniń qupııa­syn túsinýdiń kilti. – Balettiń kostıými men dekorasııa­sy týraly aıtyp berseńiz. – Balet dekorasııasyna Zınovıı Mar­golın, kostıýmderge Olga Shaısh­melashvılı ter tókti. Bul ekeýi spektakl avtorynyń shyǵarmashylyq ıdeıa­sy­nyń mánin tereń meńgerip, sol oıdy odan ári qaraı jarqyn únmen jalǵas­tyryp kete alatyn tamasha sýretshiler. Ssenografııasymen jumys jasaǵanda basty maqsat – Roden dáýirine uqsaý emes, avtordyń balet keıipkerine degen kózqarasyn beıneleıtin jol izdeý boldy. Margolın men Shaıshmelashvılı osy maqsatqa qol jetkizdi. – Taǵy qandaı eńbekterińizge kóńilińiz tolady? – Eki bólikten turatyn «Rekvıem» baleti men úshin erekshe. Olardyń biri A.Ahmatovanyń attas poemasynyń jelisi boıynsha qoıylǵan, mýzykasy Shos­takovıchtiki. Bul shyǵarmada uly sot­talyp ketetin aqyn áıeldiń basy­nan keshken náýbeti baıandalady. Spek­takl­diń ekinshi bóligi Mosarttyń mýzykasyna qoıylǵan eski «Rekvıem» baletiniń negizinde jazyldy. – Qazaqstanǵa qaı týyn­dyńyzdy alyp keldińiz? – «Evgenıı Onegın» baletin ákeldik. – Oǵan teatrdan qansha adam qatysady? – Halyqaralyq III «Jibek joly» festıvali aıasyndaǵy sharaǵa sankt-peterbýrgtik teatrdan óner kórsetýge 40 balet bıshisi keldi. – Jalpy, enshińizde bas-aıaǵy qansha spektakl bar? – Elýden astam spektakl qoıdym. – Qazaqstandyq balet juldyz­dary­­nan kimniń esimin aıryqsha bólip aıtar edińiz? – Basty partııany somdaǵan Áıgerim Beketaevanyń sheberligin óte joǵary baǵalaımyn. Ol bizdiń shaqyrýymyzben Qazaqstan tarapynan Sankt-Peterbýrg teatry quramynda alǵash ret óner kórsetken juldyz. «Rodende» Kamıllany somdaıdy. Osy solıspen bizdiń teatr Londonǵa baryp óner kórsetti. – Astanaǵa alǵash ret qashan keldińiz? – Bul kúndi eshqashan umyt­paımyn. 2012 jyldyń qańtary bolatyn. Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń sahnasynda «Anna Karenına» baletin qoıatyn kezde meni Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵymen marapattady. Osy sát maǵan árdaıym qymbat. Eki el arasyndaǵy mádenı baılanystyń nyǵaıýyna úles qosý úlken abyroı emes pe?! – Bul jolǵy saparyńyzdan qandaı úmit kútesiz? – «Evgenıı Onegın» – shoqtyǵy bıik baletterdiń biri sanalady. Sondyqtan, spektakl qazaq kórermeni júregine jol tabady degen senimdemin. Jáne mundaı teatrlar baılanysy Qazaqstan men Reseı arasyn rýhanı jaǵynan jaqyndastyra túsedi degen úmittemin. – Mundaǵy áriptesterińizge aıtatyn tilegińiz bar ma? – «Astana Opera» teatry sahnalyq ónerdiń naǵyz álemdik ordasyna aınalsyn dep tileımin. Ol úshin munda barlyq múmkindik jasalǵan. Ǵımarat qajetti tehnıkalarmen jabdyqtalǵan. Ujym­nyń uıymshyldyǵy unaıdy. Mundaı tamasha teatrda bolý baqyt qoı. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»