Antonıý Gýterrısh – BUU Bas hatshysy. BUU Qaýipsizdik Keńesi soǵan toqtap, Bas Assambleıanyń bekitýine usynǵan edi. Sońǵy týrda onymen talasqa túsetin de eshkim joq.
Budan biraz buryn ondaılar bolǵan. Jáne tańdaý basqalarǵa túsedi degen pikirler de basym edi. Jazylmaǵan erejeler bolady. Sol boıynsha endi bas hatshy bolý kezegi Shyǵys Eýropa ókiline tıedi degen. Sodan keıin bul joly áıel qaıratkerler saılanýǵa tıis ekeni de aıtyldy. Muny qazirgi Bas hatshy Pan Gı Mýn negizdegendeı de bolǵan edi. Sóıtip, jurt naqty úmitkerdi áıel qaıratkeler arasynan izdegeni de bar.
Sirá, sondaı pikirdiń áseri de bolǵan shyǵar, burynǵydaı emes, bul joly áıel qaıratkerler kóbirek usynyldy. Tipti, bir Bolgarııadan eki qaıratker áıel jarysa tústi. IýNESKO-nyń jetekshisi Irına Bokova burynnan atalyp júrse, Eýroodaqtyń Joǵarǵy komıssary Krıstalına Georgıevanyń da aıtarlyqtaı úmiti bar edi. Bul eki kandıdatýra, sonymen birge, kezek kútip otyrǵan Shyǵys Eýropa ókiline de saı keler edi. Slovakııanyń eks-prezıdenti Danııl Tıýrktiń da aıtarlyqtaı múmkindigi bardaı kóringen. Sóıtse de, Batys Eýropa ókili, Portýgalııanyń burynǵy premer-mınıstri Antonıý Gýterrısh barlyǵyn da yǵystyrdy.
BUU Qaýipsizdik Keńesine qazirgi ýaqytta jetekshilik etetin reseılik Vıtalıı Chýrkın alty ret daýysqa salǵannan keıin, Antonıý Gýterrıshtiń jeke-dara shyqqanyn jarııalady. Mundaǵy tártip boıynsha ár daýys bergen saıyn úmitkerlerdiń eń sońǵy oryndaǵysy shyǵyp qalyp otyrady. Sóıtip, aqyrynda 15 músheniń 13-i bolashaq Bas hatshyǵa daýys berse, eki múshe qalys qalyp, qarsylyqsyz jeńip shyqqan.
Bul, árıne, úlken jeńis, úlken senim. Munda kezdeısoqtyq joq ekeni de belgili. Bárin de úmitkerdiń álem aldyndaǵy bedeli, qabileti sheshedi. Ony 67 jastaǵy Antonıý Manýel de Olıveıro Gýterrısh óziniń ómir jolymen dáleldegen. Lıssabonda týǵan ol joǵary tehnıkalyq ınstıtýtty bitirip, oqytýshylyq qyzmetti tańdaıdy. Biraq kóp keshikpeı, ol saıasatqa bet buryp, óziniń katolıktik senimin sosıalıstik ıdeıalarǵa almastyrady. Aqyry Sosıalıstik partııanyń jetekshisine aınalyp, 1995 jyly partııasy jeńiske jetken kezde óz eliniń úkimetin basqarady. Osy qyzmettegi jeti jyl ony álemdik deńgeıdegi qaıratker retinde tanytty. Budan keıin ol Sosınternniń tóraǵasy da boldy. Sirá, 2005-2015 jyldardaǵy BUU júıesinde bosqyndar jónindegi Joǵarǵy komıssarlyq qyzmeti búgingi jeńiske jetkizgen de shyǵar. Taǵdyrdyń tálkegine túsken adamdarǵa qamqorlyq jasaý onyń ómir mánine aınaldy.
Sarapshylar qazir onyń sosıalıstik kózqarasyn ǵana emes, azamattyq kelbetin de kóbirek sóz etedi. Jalǵandyqqa tózbeıtin ol óz ustanymyna berik, qolǵa alǵan isti aıaǵyna jetkizgenshe qasqaıyp kúresetin qaıratker retinde tanylǵan. Asa mártebeli qyzmetke BUU Bas Assambleıasynyń bekitýin kútip otyr. Ol bekitti. «Saılanǵan kúnde men óz baǵyt-baǵdar, ustanymymnan aınymaımyn», dep málimdeme de jasady. Sarapshylar ol resmı joǵary laýazymnyń ıesi ǵana emes, naqty is-árekettiń adamy bolady dep sanaıdy.
A.Gýterrısh aldaǵy jyldyń alǵashqy kúninen qazirgi Bas hatshy Pan Gı Mýndy almastyryp, qyzmetke kirisedi.
Qolǵa alǵan isin aıaǵyna deıin jetkizbek
Bıyl Beıbitshilik jónindegi Nobel syılyǵy Kolýmbııa prezıdenti Hýan Manýel Santosqa berildi. О́z elinde jarty ǵasyrǵa sozylyp kele jatqan azamat soǵysyn toqtatýǵa baǵyttalǵan is-áreketi úshin.
Osydan eki aptadaı buryn sol soǵysqa birjola núkte qoıylatyndaı kóringen. Biraq olaı bolmady – 2 qazan kúni ótken referendýmda kolýmbııalyqtardyń 50,24 paıyzy sol kóterilisshil partızandarmen ymyraǵa kelýdi qalamady, olardy birjola joıýdy jaqtady. Soǵan qaramaı, Norvegııanyń Nobel kabıneti osynaý asa joǵary ataqqa prezıdent Santosty laıyq dep tapty.
Osy jerde uly Abaıdyń myna naqyl sózi oıǵa oralady. Ol óziniń otyz jetinshi sózinde «1. Adamnyń adamshylyǵy isti bastaǵanynan bilinedi, qalaısha bitirgendiginen emes» degen. Iаǵnı, bári de nıetke baılanysty. Jaqsy nıetti adamdy qoldaǵan jón, baǵalaǵan jón. Kolýmbııa prezıdenti Hýan Manýel Santos – sondaı adam. Ol bastaǵan búkil álemge ónege bolǵandaı aq nıetti árekettiń nátıjesi birshama bógelip qaldy. Báribir onyń quptaýǵa, marapattaýǵa laıyq ekeni anyq.
Álemde qantógis kóp. Kópshiligi bılik úshin talastan týyp jatady. Sol talastan kóbine qarapaıym adamdardyń qany tógiledi. Kolýmbııada da osydan jarty ǵasyr buryn bastalǵan kommýnısterdiń áskerı qanatynyń (Kolýmbııanyń revolıýsııalyq qarýly kúshteri) bılikke qarsy qarýly kúresinen 220 myń (basqa bir derekte 260 myń) adam qaza taýyp, 45 myń adam iz-túzsiz joǵalǵan, 6,9 mln adam mekenderin tastap ketken eken. Prezıdent Santos sony birjola toqtatpaq. О́zi bılikke kelgen soń-aq ony qolǵa alǵan. 2012 jyldan Kýba astanasynda radıkaldy kóterilisshilermen kelissóz júrgizip, 24 tamyzda kelisimge de jetken. 26 qyrkúıekte KRQK basshysy Rodrıgo Londono Echeverrı ekeýi bitimge qol da qoıǵan. Oǵan BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn, Latyn Amerıkasy 15 eliniń basshylary qatysty.
Joǵaryda aıtqandaı, kolýmbııalyqtar bul bitimdi qoldamady. Onyń sebebi bar edi. Eń aldymen, halyq sol kóterilisshilerdiń adam ólimine dýshar etken áreketterin keshpedi, sonan soń birshama bedeldi saıası qaıratkerler kelisimge qarsy bolyp, ony júzege asyrmaýǵa kúsh saldy. Bul rette Santostan burynǵy (2002-2010 jyldarda) prezıdent Alvaro Ýrıbeni atap aıtqan jón. Ol óz bıligi kezinde KRQK-ni joımaq bolǵan, biraq shamasy kelmedi. Bir qyzyq jaıt – sol kezde Santos eldiń Qorǵanys mınıstri edi. Keıin ol saılaýda jeńiske jetti de, uzaqqa sozylǵan shıelenisti kelisim jolymen sheshýdi qolǵa aldy. Muny Ýrıbe keshpesten, kelisimge qarsy belsendi áreketke kóshti. Tipti, oǵan ózinen burynǵy prezıdent Andres Pıstranany da qosty. Munyń keshegi referendým nátıjesine yqpaly boldy.
Prezıdent Santos qolǵa alǵan isin aıaqsyz qaldyrmady. Bitimnen basqa jol joqtyǵyn jurtqa uqtyrýdyń amalyn izdestirdi. Eń aldymen, oǵan basty qarsy adam burynǵy prezıdent Ýrıbeni kezdesýge shaqyrdy. Bular Santos jeńiske jetkennen keıin (2010 jyl) betpe bet kezdespegen edi. Ýrıbe bul joly usynysty qabyldap, burynǵy qarsylasynyń qolyn aldy. Nendeı áńgime bolǵany belgisiz, al jurtshylyq muny til tabysý dep qabyldady. Santos: «Kolýmbııada tynyshtyq ornaýǵa jaqyn, oǵan jetemiz», dep málimdeme jasady.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst