Otbasynyń uıytqysy – áıel

Anasyn ardaqtamaıtyn, syılamaıtyn, jaqsy kórmeıtin adam balasy bul jalǵanda joq shyǵar. Bolýy da múmkin emes. Sondyqtan da, «Anaǵa qarap – qyz óser, ákege qarap – ul óser» degen qasıetti sóz bar. Muny kóp adam týra maǵynasynda túsinetini de ras. Ananyń baqyty bala súıý desek,  óle-ólgenshe de bar armany – sol balasynyń baqytty bolýy. Endeshe, ár áıel zaty óziniń balasy qyz ba, ul ma, áıteýir, onyń, adam qatarly ómir súrýin qalaıtyny aqıqat. Kúıeýimen birge ony baǵyp-qaǵady, qoldan kelgenshe tárbıeleıdi, qyzyn – qııaǵa, ulyn – uıaǵa qondyrady. Sóıtip,  qaıran ana toǵyz aı, toǵyz kún qan-sólin berip kóterip, jaryq dúnıege ákelip, endi aıaǵynan qaz turǵan perzentinen qaıyrym kútedi. Ul bolsa kelin túsirip, qolyn uzartyp, qyz bolsa kúıeý balasyn arqa tutyp, maqtan etip, olardyń odan saıyn órleýin oılap, barsha muratyna jetýin ańsaıdy.  Biraq, myna ómirde bári biz oılaǵandaı bola bermeıdi. Nege? Múlde qarama-qaıshy jaǵdaılar oryn alady. Kúıeý balasy, ıa kelini enesin jaratpaıdy nemese kerisinshe, eneleri osyndaı kúı keshedi. Áıteýir, jatqan bir túsinbestik, onyń aqyry óshpendilikke, kórealmaýshylyqqa,  qatygezdikke ákep soǵady. Qazaqta otbasy bolǵan soń aıaq-tabaq syldyrlamaı turmaıdy deıdi. Oǵan áıel de, erkek te sebep bolady. Degenmen, qazirgi málimetke súıensek, otbasyndaǵy urys-keristiń 70 paıyzy áıelderdiń kúıeýlerimen talasqan «tepe-teńdik» qarym-qatynas nátıjesi eken. Sonda otbasyndaǵy renjisýdiń 70-80 paıyzy áıelderdiń kúıeýine degen orynsyz qarsylyqtarynan týyndaıtyn kórinedi. Kúıeýin syılamaǵan áıel enesin de syılamaıdy. Biraq álgi áıel Ananyń qyzy bolsa, kúıeý de sondaı Ananyń uly ǵoı! Áıel adam kúıeýiniń azamattyq ar-namysyna daq túsiretin qorlaý qylyǵy arqyly óziniń qyzy men ulyna qandaı tárbıe bere alady? Qyzym da men sekildi bolsyn deı me? Álde erteńgi kúni úılengen ulym da áıelinen tap osyndaı masqaralyq qorlaý kórsin deı me? «О́gizge týǵan kún, buzaýǵa da týady» deıdi. Baryn da, janyn da salyp ósirgen ulyna asqaqtatyp toı jasap túsirgen kelini bir kezderi munyń «á dese, má deıtin» minezin qaıtalamasyna kim kepil? Eger balalarynyń kózinshe ıba saqtap, ata dástúrinen attamaı, oǵash qylyq kórsetpeı, eshýaqytta kúıeýiniń betine qarsy kelmeı, er-azamatynyń basyn joǵary baǵalaı bilgen áıel bolsa, onyń ónegesin qyz da, kelin de boıǵa ońaı sińire alady. Erkektiń qabyrǵasynan jaratylǵan áıel, sol erkektiń janyna aınalýy kerek. Tek sonda ǵana otbasynyń irgesi berik, shańyraǵy shaıqalmaı, tútini túzý shyǵary sózsiz. Tipti, áıeldiń qazirgi qoǵamdaǵy róli artsyn, qyzmet atqaryp aqsha tapsyn, biraq báribir ol Ana ekenin umytpaýy kerek qoı. Balalarynyń kózinshe aýzyna «aq ıt kirip, kók ıt shyǵyp» er-azamatynyń betinen alatyn áıeldiń isi izsiz ketpeıdi, qaıtalanady deıdi. Tek sonyń kóshirmesi keıin óziniń mápelegen ulynyń shańyraǵynda qaıtalanatyny  ókinishti-aq. Sonda álgi áıel zaty osy ókinishtiń uryǵyn kezinde ózi seýip bergenin paıymdaǵysy da kelmeıdi. Baıqasańyz, otaǵasyn syılaı bilmegen, er azamatty qadirleı almaǵan olar keıin ózderi «Ana qý kelin balamdy qurtyp bitirdi», deıdi eken. «Dúnıe – dóńgelek» degen, ne ekseń, sony orasyń. Aqsaqaldy qarttar túgil, jas balanyń aldyn kesip ótpeı jol beretin ájeılerdi kórgende eriksiz tań qalasyń! Nelikten deısiz? О́ıtkeni, ol jas bala bolsa da erkek kindik, sondyqtan, er-azamattyń joly bolýǵa tıis deıdi. Mundaı ananyń tárbıesin kórip, ónegesin alyp ósken erbala, aqyl-esi durys kezinde, áıel zatyna qarsy kele alar ma edi? Joq. Demek, mundaı ana­lyq qurmetke ıe bolǵan áıel zatyna Quranda «Birinshi jaqsylyqty anańa, ekinshi jaqsylyqty da anańa, úshinshi jaqsylyqty da anańa jasa» dep aıtyl­ǵandaı, ózin erkekpin deıtin er-azamat áıel zatyna óle-ólgenshe basyn ıip ótetini sózsiz. Eger turmysqa shyqqan qyz bala ata-baba dástúri boıynsha sol úıdiń  kelinine tán is-áreketti salt-dástúrge saı atqaryp júrse, bireýler qýanýdyń ornyna «qyzym bir ońbaǵanǵa turmysqa shyǵyp, otymen kirip, sýymen shyǵyp qor boldy» deıtin kórinedi. Biraq qyzy enesiniń «eki aıaǵyn jyly sýǵa salyp qoıǵanyn» qyzǵanatynyn ishte jasyryp qalady. Sonda onyń oıynsha, qyzy bosaǵasyn attaǵan úıdegi enesi men atasyn jumsap qoıyp, tal túske deıin uıyqtap, «á dese, má dep» shama kelse ózge artyq aýyzdardyń bárin qýyp shyǵyp, ózi qoja, ózi bı bolyp qalýy tıis eken. Eriniń jaǵasyna jarmasqan, enesiniń betinen qapqan áıel ana bolyp kimdi syılata almaq? Demek, bári de otbasynan shyǵady. Tárbıe de, salt-sana, dástúr jalǵastyǵy da, tipti urys-keristiń ózi de shańyraqtan bastaý alady. Sondyq­tan, otbasyndaǵy er-azamatyn qadir tuta almaǵan áıel, kelininen balamdy syılamaısyń dep saýǵa suraýǵa qaqy joq. Ata-enesiniń qolyna jyly sý quıýǵa jaramaǵan kelin erteńgi kúni ózi de qartaı­ǵan shaǵynda kelinine «meni kútpeısiń» deýge de qaqy joq, bolsa da endi ony tyńdaı qoıar qulaq bolmaıdy. Sonda buǵan kim kináli? Endeshe, bári de otbasynan bastalady, al otbasynyń tutqasy – áıel zaty ekenin esh umytpaý kerek, aǵaıyn! Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»