«Bir bıznes bastasam dep edim...»

nemese shalǵaıdaǵy shaǵyn kásipkerlikti qoldaýdyń qaıtarymy qandaı? Búginde nesıeniń de túr-túri bar. Shaýyp baryp ala qoıatyn turmystyq tehnıka, smartfon sekildi zattarǵa beriletin qaryz aqsha basqa da, ıpotekanyń jaıy bir bólek. Qolma-qol qarjyń joq kezde baryp ala qoıatyn ýys-ýys kók qaǵazdyń jaıy belgili bolyp qaldy. Sonymen arzan nesıeni qalaı alýǵa bolady? Kásipkerlerdiń júgin jeńildetetin qandaı baǵdarlamalar daıyndaldy? Qarjylyq saýaty az kásip bastaýshylarǵa qandaı súıemeldeý bar ekendigi týraly múddeli suraqtardy «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ basqarma tóraǵasy Qanysh TÝLEÝShINGE qoıǵan edik. – Qanysh Amantaıuly, siz óz sózińizde únemi «Qor nesıeni arzan­datýdy kózdeıdi» dep jata­syz. Biraq qazirgideı qysyl­taıań jaǵdaıda bul múmkin be? – Búgingi tańnyń naqty aqı­qaty – «Báıterek» Ulttyq bas­qarý­shy holdıngi men «Damý» qory daıyndap, júrgizip otyrǵan kóp jumystardyń arqasynda 8,5 paıyzdyq nesıe naǵyz múmkindikke aınaldy. Bizdiń qordyń óńirlerge jasaǵan issaparlary kezinde óz tir­ligin bastaǵysy keletin kásip­kerlermen kóp kezdesýler ótkizip júrmiz. Arǵy-bergiden syr tartý barysynda túıgenimiz – bıznes bastaýǵa, kásipti dóńgeletip ketýge ynta mol bolǵanmen, qoldy baılaıtyn baıaǵy sebep qarjy bolyp shyǵady. Sózimizdi sandarmen tuzdyq­tar bolsaq, 2015 jyly nesıe nary­ǵyndaǵy ortasha mólsherleme 14,3 paıyz bolsa, 2016 jylǵy qańtar aıynda 20,7 paıyzǵa jetti. Al osy jyldyń aqpan aıynda 16,6 pa­ıyz, naýryzǵa qaraı 16,3 paıyzdy qura­dy. Paıyz dollar men teńge, rýbl qunynyń qatarlasa kelip, teńgeniń turaqtaǵanyna baı­lanysty tómendedi. Onyń ústine osy ýaqytta ulttyq valıýtada depo­zıtter artty. Alaıda, bul da asa qolaıly jaǵdaı emes edi. Mysaly, 2015 jyly óńdeý óner­kásibi salasyndaǵy nesıelerdiń orta­sha mólsherlemesi 16,3 paıyz­ǵa teńelip, 2016 jyldyń qań­tarynda 29,3 paıyz, aqpanda 18,9 pa­ıyz, naýryzda 17,9 paıyzǵa bardy. Mundaı paıyzben beri­le­tin nesıe kásipkerler úshin «kótere almaıtyn shoqpar». Sondyqtan da, biz óńirlerdegi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý úshin shamamen 24 mıl­lıard teńge bólýdi uıǵardyq. Bul – ár óńirdiń óz ereksheligin eskeretin maqsatty nesıeler. My­saly, Aqtóbe oblysynda aýyl­da is bastaıtyn kásipkerler men star­tap jobany qolǵa alǵan jas­tarǵa basymdyq beriledi. Eń bas­ty­sy, negizgi basymdyq alys aýdan, aýyldardaǵy kásipkerlerge beri­ledi. Bul nesıelerdiń ortasha mól­sher­lemesi 8,5 paıyzdy quraıdy. – Nesıeniń arzandyǵyn ýaqyt tapshylyǵy jýyp-sha­ıyp ketpeı me? Qubylyp jat­qan naryq. Kásipkerlerdiń shashyn aǵartatyn taǵy bir jaı – bankterdiń ótinimdi uzaq qarastyrýy. Nesıe ótinimin qarastyrý merzimin qysqartýda qandaı da bir áreketter qolǵa aldyńyzdar ma? – Suraǵyńyz oryndy. Bul kásip­kerler úshin óte ózekti der edim. Keıde 2-3 aılap bank she­shimin kútetin jaǵdaılar bolady. Osy ýaqyt ishinde eki ortada shapqylaýmen sharshaıdy. Bank suraǵan qujattardy birtindep tasýmen-aq silesi qatady. Osyn­shama súrligýdiń sońynda qolyna qarjy tıse jaqsy ǵoı. Sóıtip, kásipker altyn ýaqytyn sarp etip, talaı múmkindikten qaǵylady. Tipti, sol qarjynyń qajeti de shamaly bolyp qalatyny jasy­ryn emes. Sondyqtan da, osy ol­qylyqtyń ornyn toltyrý maq­satynda «Damý» qory «Damý-Blıs» tehnologııasyn jasaǵan. Osy «Damý-Blıs» kásipkerler­diń 3-7 kún ishinde jyldam nesıe alýyna jaǵdaı jasaıdy. Bul baǵdarlama boıynsha nesıe­niń 3 túri bar – 3 mıllıon teńgege deıin, 30 mıllıon teńgege deıin, 20 mıllıon teńgege deıingi. Sonyń arqasynda qazir bıznes-proses­ter jedeldetildi deýge bolady. Biz bul tehnologııany jasarda 90-shy jyldardyń sońynda mıkrobıznesti nesıelegen Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń tájirıbesin negizge aldyq. – Bankterdegi qaǵazbas­ty­lyq – bitpeıtin jyr. Is bastaǵysy keletin talaı adam osyny qııamet-qaıym kóredi. Kásipkerlerdiń shaǵymynyń tizimin dál osy qaǵazben bas qatyrý bastap turatyny jasyryn emes. Bul baǵytta qordyń oılastyrǵan amaly bar ma? – Bıylǵy kóktemnen bastap bpm’online aqparattyq júıesin iske qostyq. Bul – el úshin tarıhı sát deýge bolady. Sebebi, buǵan deıin Egov portaly arqyly halyq tek anyqtama, qujattar ǵana alyp kelgen edi. Al bul júıe – tuńǵysh qarjylyq qyzmet. Osy­nyń arqasynda kepildeme alý úshin ótinimdi Elektrondy úki­met» arqyly berip, 5 kún ishinde jaýap alýǵa múmkindik bar. Portal arqyly ótinim bergen klıent óziniń jeke málimetteriniń tekserilýine sol zamatta kelisimin beredi. Sóıtip, avtomatty túrde mem­­le­kettik bazalardaǵy málimet­ter jınaqtala bastaıdy. Egov arqyly ótinim bizdiń bpm’online júıemizge kelip túsedi. Klıent tań­daǵan astanalyq mened­jer­leri­mizdiń biri jobanyń qujat­taryn bankten surattyryp, bas keńsege qarastyrýǵa jóneltedi. Osy ýaqyttyń ishinde klıenttiń Egov-taǵy jeke kabınetine «Siz­diń ótinimińiz kelip tústi», «Siz­diń jobańyz qorda qara­lyp jatyr» degen tárizdi habar­la­­ma­lar túsip otyrady. Iаǵnı, bar­­lyq áreket jarııaly. Nesıe ko­mı­tetiniń músheleri bas qos­yp, ýaqyt shyǵyndap jıyn ja­sa­maı-aq, óz jumys ornyn­da otyryp jobany qarap oń nemese teris degen baǵasyn berip jiberedi. Barlyǵy biraýyzdan oń sheshim qabyldasa, hattamanyń elektrondy túri jasalady. Oǵan qol qoıǵannan soń klıent ótinim­niń maquldanǵany jaıynda habar­lama alady. Júıe avtomatty túr­de komıtet hattamasynyń negi­zinde kepildeme hatyn quryp, menedjer ony bankke jónel­tedi. Mejeli 5 kún ishinde qor she­shim shyǵaryp beredi. Bul baǵdarlamanyń nátıjesin aıtar bolsam, 42 óti­nim kelip tússe, onyń 35-i qaralyp, ma­quldanǵan. –  «Damý» qory ylǵı da jańa ba­ǵ­darlama­lar jaı­ly málimdep jat­­qany. Olardyń alys eldi meken­der­degi elge tıimdiligi bar ma? – Qor bıylǵy jy­ly is­ke qosqan jańa baǵ­darlama­lary­nyń biri – Mık­ro­qar­jylyq uıym­dardy qar­jy­­landyrý baǵ­darlamasy. Alys aýdandar men aýyl­dar­daǵy shaǵyn kásip­kerlikti jyldam qarjylandyrý maq­satyn kóz­deıdi. Iаǵnı, «Damý» qory jedel áre­­ket etetin mık­­ro­qarjy uıym­­­daryna aqsha aýdarady, olar óz kezeginde shalǵaıdaǵy mık­ro­­bıznesti áýre-sarsańsyz qar­jy­­landyrady.Talaptaryna toqtalar bolsaq, salalyq shekteý joq, 60 aıǵa deıin. Onyń ishinde jeńildikti ýaqyt 6 aıdy quraıdy. 8000 aılyq eseptik kórsetkish kólemine deıin beriledi. Qazirgi ýaqytta qor 100 mıllıon teńgege «Arnur-Kredıt» JShS, «KMF» JShS 250 mıllıon teńgege, «Toıota Faınanshl Servısez Kazahstan» JShS arasynda 150 mıllıon teńge­ge kelisim jasalǵan. Al ekinshi – faktorıng quraly. Bul – aldyn ala tapsyryspen jumys isteıtin kásipkerler úshin óte qolaıly baǵdarlama. Iаǵnı, buıym tapsyrys berýshiniń qoly­na tıip, qarjy aýdarylǵansha qa­jet­ti óndiristik shyǵyndarǵa 2-2,5 paıyzben, 36 aıǵa deıin, 150 mıllıon teńgeden aspaıtyn somaǵa nesıe beriledi. Bul – kásipkerdiń aınalymynda qarjy únemi bolady degen sóz. Úshinshi – franshızany qarjy­landyrý. Kásipkerdiń naryqta óz aty men orny bar daıyn bıznes úlgini satyp alyp, júzege asyrýyna beriletin múmkindik. Osy maqsatta qor 80 mıllıonǵa deıingi somany 7 jylǵa deıin beredi. Bul da – óte qolaıly múmkindik. Al Damý-Optıma baǵdar­la­masy boıynsha «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy­n­a kirmeıtin, saýda, qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary, qyz­met kórsetý sekildi salalardaǵy kásip­­kerler úshin 80 mıllıon teń­gege deıin nesıe beriledi. Bank­­ke kepilzat jetpegen jaǵ­daıda «Damý» qory óz kepilde­me­sin usynady. Bıznesi bar kásip­kerlerge nesıeniń 50 paıyzyna kepildeme berilse, franshıza bo­ıynsha is bastaǵysy kelgenderge kepildik quny 20 mıllıon teńgege deıin bolady. Bul jańa baǵdarlamalardyń syrtynda, Qordyń «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda nesıeni sýbsıdııalaý jáne kepildendirý baǵdarlamalary bar ekenin bilesiz. – Búkil áńgime barysynda shaǵyn jáne orta kásip­ker­likti qoldaý týraly aı­typ-aq otyrmyz. Bul qashan óteledi? Atqarylyp jat­qan jumys­tardyń naqty ekono­mı­kaǵa qaıtarymy qandaı? – Baǵdarlama qolǵa alynǵa­ly beri «Bıznestiń jol karta­sy-2020» baǵdarlamasy aıasynda qoldaý alǵan kompanııalar 5,8 trıllıon teńgeniń ónimin shy­ǵaryp, 510,8 mıllıard teńge­niń salyǵyn tólegen. Osy ýaqyt aralyǵynda 222,9 myń jumys orny saqtalyp, shamamen 67,4 myń jumys orny ashyldy. Endeshe, kásipkerlikti qoldaý­dan, jastardy kásipke tartýdan utpasaq utylmasymyz anyq. Eń bastysy, biz qazaqstandyqtarǵa óz isin bastaýǵa naqty demeý bola­myz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken, Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY