Tomardan ushqan shoqqa uqsap...

Keńshilik aqyn – soǵystan soń týǵan urpaq ókili. Onyń shyǵarmashylyǵy – ózi ómir súrgen ýaqyttyń qasireti men qaıǵysy, qýanyshy men shattyǵy. Tarlan aqyn sý jorǵadaı taıpalǵan shaǵyn­da taskóz taǵdyrdyń oǵy tıip kózden ketse de, kóńilde qalypty, máńgilik ǵumy­rynyń bastalǵanyna da jyldardyń júzi aýypty. ...Kóp meniń júrgen joldarym Keńistik kók izdep, kerbez kól izdep. Men – qarlyǵash! Qaıda ushpadym, qaıda qonbadym. Baýyryma basqan balapan Talmaıtyn jem izdep... Aqynnyń qarlyǵash jyry keńistik kóginde sharq uryp, kerbez kóldiń aıdynynda júzgeli qashan. Ol kól de, keńistik te qazaqtyń qara óleńinen qasıet, kıe tanyǵan qarakózderdiń patsha kóńilinde. Keńshilik poezııasynda syrmaqtyń oıýy, tekemettiń túrindeı sony órnek, qanyq boıaý kóp. Sonaý 1972 jyly jaryq kórgen «Ińkár dúnıe» atty tuńǵysh jyr jınaǵymen-aq elin eleńdetken eren aqynnyń izgilik, tazalyq, adaldyq ataýlyǵa ińkár júreginiń lúpilin sezbeý múmkin emes edi. Ásirese, «Anar» dep atalatyn óleń alǵaýsyz aıtar syrymen, tabıǵı tutastyǵymen sezimniń seri pernelerin tap basyp, janyńdy birde kúıdirip, birde ysyta alatyn qazaqy óleń, aımańdaı jyr. Bar ma eken seniń esińde, Balqaımaq kúnder shaıqaýsyz. Bultıyp bir zat tósińde, Býlyǵyp ósti baıqaýsyz. Osylaı bastalatyn óleń tilge de, oı-sezimge de selkeý túsirmeı ǵajap oryn­dalǵan. Nebir tosyn teńeý ulttyq boıaýmen astasyp, óleńniń baǵyn jandyryp, sózdiń ajaryn ashqan. Ár jolyn oqyǵan saıyn aqynnyń til shuraıyna sonsha jetiktigine, sóz qoldanystaǵy erekshelikterine tánti bolasyń. Bul – onyń kez kelgen óleńine shyraı kirgizip, reń berer qasıetter. Osy óleńdegi: Quraqtaı qaýlap qolań shash... ...tomardan túsken shoqqa uqsap Tomsaryp kóziń janǵanda.... ...Ekindi qulap eńkýge, Elgezek samal elpildep... ...Kódeniń túbi qarańdap, Kireýke tartty nart ińir. Jalqy aıaq, jalqyn talaýrap Jýasyp jatty jalqy qyr... Sanańa birden kirigip ketetin sátti teńeý, tátti joldar óleń sózdiń bekzat bolmysyn aıqyndaıdy. «Tomardan túsken shoqqa uqsap kóziń jandy» degen jalǵyz joldyń ózi qaı-qaıdaǵyńdy qozǵap, sonaý alysta... tym alysta qalǵan bal dáýrenińdi kóz aldyńa ákelip, saǵynysh sazy bolyp sarnaıdy eken. Tomardan túsken shoqtyń jel úrlegende jaınap janǵanyn, ekindiniń eńkýge qulaǵan kezin, nart ińir kireýke tartqanda kódeniń túbi qarańdaǵanyn kózben kórip, kóńilge túıip, kıiz týyrlyqty úıde ósken qyr balasymyz. Másele onda emes, másele osy sýretterdi Keńshilikshe kóre bilýde. Sol óleńdi: Odan soń qansha jyl ótti, Aýylyńa talaı bardym da, Sábıińdi kórdim aldyńda. Ańqıtyp tósińdi ıitip Razy bop sonda otyrdyń, Aıymyz basqa taǵdyrǵa, – dep túıedi aqyn. Qyz tósinde «býlyǵyp ósken baıqaýsyz bir zat» jyldar jyljyǵan soń Ananyń tósi bolyp ıip turǵan baqytty kezdi kóresiń. Osy sanatta «Shalǵynda», «Apa, sen erte qartaıma», taǵy basqa óleńderdi aıtý­ǵa bolar edi. Munyń bári aqynnyń alǵashqy jyr jınaǵyna engen dúnıeler. Budan Keńshiliktiń qazaqtyń qasıetti jyryna shákirt bop ımene enbeı, birden óz sózin aıtyp, óz álemin asha kelgenin pa­ıymdaımyz. Jalpy, Keńshilik Myrzabekov shyǵarmashylyǵy – baıypty da baısaldy minezdi, zerdelep, zerttep oqýdy qajet etetin qubylys. Tabıǵaty kesteli tiliniń sonsha jaqyn­dyǵynan bolar, Keńshilik aqynnyń óleńi sanańa sáýle simirtip, sulý saz, ádemi yrǵaǵymen janyńdy terbeıdi. Áýezdi úndestik ár dybyspen úılesim taýyp, ásem án tyńdaǵandaı áser etedi. Túbit bókebaı, Tartqan botam-aı, О́ziń botadaı, Kóziń botalaı Maǵan qaraýshy eń, Meıirim nuryna Shóldep qatalaı... Túbit bókebaı, Tústi-aý basyńnan. Dáýren botadaı Ushty-aý basyńnan. Kettiń jat jurtqa Qushty-aý qosylǵan. Sen de alystap, Men de alystap, Qushtar basylǵan... Sezimdi aıalar aıaýly jyr. Eki-úsh shýmaq jyrǵa ókinish, saǵynysh, muń sııaqty adam janyndaǵy asyl qasıeti, kıeli sezimderdiń barlyǵy syıyp ketken. Sol asyldardyń bári túbit bókebaıǵa oranyp turǵandaı áser alasyń. Ádebıet teorııasynda allıterasııa, assonans dep atalatyn úndestik pen úıle­sim – aqyn jyrlaryna tán qasıetterdiń bir qyry. Aqyn óleńderindegi aqpa-tókpelik óleń tabıǵatynyń tamyryn tereńnen tartady. Eki-úsh úı kóshti me eken Dúbirdegi, Eki shı ósti me eken túbirleri. Egiltip egde qyrdy jatyr ma eken, Etene eski meken ińirleri... Nemese: Kónbeı-aq jeldiń ıine, Qonbaı-aq japan túzderge. Ushaıyq, baıtaq dúnıe Jetkizer bolsa bizderge... Taǵy bir jyrdan úzindi: Kimde joq deısiń bul arman, Mende de boldy bir arman. Sende de boldy bir arman Ashy ishek bolyp shubalǵan, Ashy kólimiz sýalǵan. Ańqamyz kepken kúnderde, Ashyǵan kóje sekildi Aryltyp edi qumardan. Arqamyz qozyp júrgende, Alqamyz sózin bergende, Tabysyp edik dýannan... Keńshilik poezııasynyń kelisti kerim­saly oıaý kókirekterdi áli talaı jelpı­di. Joǵarydaǵy joldardan jyr júrek­tiń lúpili dúnıeniń dúbiri men dúriline ulasyp, saǵynyshtyń syrly yrǵaǵy bolyp syńsyp, armanyńnyń aıdynynda aqqýlar án salǵandaı arda bir kúıge keneleriń aqıqat. Jyrlarynan aqynnyń muńyn tanyp, syryn tyńdaısyń. Ol muń shynaıylyǵyńa shyraı kirgizer, sanańa serik, sezimińe sert bolar uly qasıetterden quralyp, mahabbat tilinde sóıleıdi, óleńdegi ómirsheń órnek­terdiń ólmes ǵumyr kesherine senesiń. Sene otyryp, «aqyl aıtqysh aqyn­dar», ta­qyl­daǵan taqpaq pen uıqy shaqy­rar uı­qas­­tardyń jankúıerlerdi jalyq­tyra bas­taǵa­nyn moıyndamasqa laj qalmaı­dy. Al Keńshilik aqyn jyrlarynyń sheber­lik­pen somdalǵan tabıǵı bolmysy shyńyraý­dan shyqqandaı shynshyldyǵymen arbaı bermek. Aqyn – qashanda el rýhynyń shy­raqshysy, ózi ómir súrgen ýaqyt júre­giniń kardıogrammasy. Solaı desek te, aqyn shyǵar­mashylyǵy uranshyldyq pen marapat, madaq jyrlardan ada. Bul qasıet talant tazalyǵyn aıqyndap, ony talaılardan oq boıy oqshaýlap kórsetetindeı. Tasmańdaı taǵdyrdyń tarazysy aqyn sóziniń salmaǵyn sonysymen arttyryp turǵan shyǵar. Yńǵaı da yńǵaı, yńǵaı án, Sýsyǵan qyzyl qumdaı án. Saǵynǵan kezde sarǵaıyp, Boıyńdy basqan mundaı án. Buıyrǵan beldiń shóbindeı, Buıyrǵan páleń myń boıaý. Buıyǵy kóńil emindeı Býlyqqan sezim júrdi oıaý... Jyr da, syr da, muń da kıeli bir nurǵa sho­mylyp alǵandaı. Aqyn sheberligi ar­qy­ly ómirdiń myń san boıaýy men quby­lys­tary óleń bolyp órekpı tógiledi. «Bý­lyq­­qan sezimniń oıaýlyǵy» sol óleń ómiri­­niń uzaqtyǵyna kepil. Keńshilik aqyn – so­­­ǵystan soń týǵan urpaq ókili. О́zi ómir súr­­­­gen ýaqyttyń qasireti men qaıǵysy, mu­ńy men sheri onyń óleńderi men balla­da­laryn­da boıaýy qanyq sýretterimen, sol kez­diń órnegin órip, náshin aıqyndar dınamı­kasymen, jan-júıeńdi dodaǵa salar dramatızmimen tutas bir álemdi kóz aldyńa ákeler ýaqyttyń qan tamyrynyń búlkili. Osyndaı oramdy oıǵa jeteler dúnıe­lerdiń sanatynda jınaqtaǵy «Tóleýtaıdyń tórt qyzy», «Kóshý», «Jolda», «Áýbákir týraly elegııa», «Boz bıe nemese tyń kóterilgen jyl», «Aq kóılek» sııaqty juldyzdy jyrlaryn atar edim. Bul óleń, balladalarynyń qaı-qaısysynda da tutas bir býynnyń taǵdyry bar, sanańa qorǵasyndaı júk artar salmaǵy bar, jamıǵatqa aıtar Keńshilik aqynǵa tán minez, shıryqqan sezim, shymyr oıdyń qospasy sekildi talanttyń jemisi máýelep tur. «Tóleýtaıdyń tórt qyzynyń» jemisi – soǵystan sońǵy qazaq aýylynyń kez kelgeninde kezdesetin kartına. Otyryp qalǵan tórt qyzdyń taǵdyry, maıdan keship kelgen Tókeńniń harakteri arqyly óriletin óleń sol jyldardyń tynys-tirshiligimen qosa, beınetqor qazaq aýylynyń qareket, tirligin kóz aldyńnan ótkizedi. Tóleýtaıdyń qyzdary birinen soń biri maıdannan «jarymjan» bop oralǵan azamattarǵa «qashyp» ketip jatady. Alǵashqy qyzy ketkende «súıegine tańba salǵan sholaq nemeni jalǵyz oqpen jýsatpaq» nıettegi Tókeń qus myltyǵyn alyp tura júgiredi. «Aýyl syrtqy Aqsaı jaqqa júgirdi, búkil aýyl júgirdi onyń sońynan...». Qaımaǵy buzylmaǵan qazaq aýy­ly. Tókeńe basý aıt­qan el-jurtpen birge sen de kúızelesiń, soǵys ataýlyǵa laǵnet aıtasyń. Aq pen qara­nyń, kúngeı men kóleńkeniń almasqany sııaq­ty, qaıǵy men qýanysh poezııanyń paral­lel syzyqtary arqyly sanańa sáýle sebedi. ...Keler jyly kúıeýimen keldi Uldaı, Qoldarynda uldary bar balǵyndaı. «Súıegine tańba salǵan» qyzynyń Súıip ulyn Tókeń meıirin qandyrdy-aı. Talaı aqtaban-shubyryndyny bastan keshken bizdiń halyq osylaı ósip-óngen. Qazaq úshin úrim-butaǵynyń japyraq jaıǵanynan úlken baqyt joq. Tarıhtaǵy kez kelgen qatelik qyrshyndardyń qany bop aǵyp, qara orman eldiń kóz jasy bop tamady. «Tóleýtaıdyń tórt qyzy» qarapaıym ǵana jyr bolyp kóringenimen, osyndaı oıdyń ormanyna súńgitedi eken. «Boz bıe nemese tyń kóterilgen jyl» – kóterer júgi asa aýyr, búgin toqyraý jyl­­dary dep atap júrgen kezeńniń kózine sol kezdiń ózinde topyraq shashqan jyr. Partııanyń tyń ıgerý sekildi jasalǵan saıası naýqanynyń astarynda tutas bir halyq­tyń qasiret-qaıǵysy barlyǵyn meń­zeıtin shyǵarma bul. Ol «Boz bıe» arqyly berilip, keremet kórkemdik sheshim tapqan. Keńshilik poezııasy jaıly áńgime qozǵalǵanda, kim-kimniń de osy jyrǵa soqpaı ketpeıtininiń syry sonda bolsa kerek. Naǵashy aýylymnyń arasy bizden bir-aq qyr, Qozy, laǵymyz qosylǵan shúıgin qyrat bul. Tyń jyrtqan jyly tóbeniń túbit kódesin tarap áketti taraq tabandy traktor, – dep bastalatyn óleń «qyrdyń kódesin bir mezgil qajap kelmese ıimeıtin» janýardyń jasandy jasyl alqapty jat kórip, kódeniń ashy dámin ańsaıtyny jaıly psıhologııalyq jyr. Boz bıege kódeniń ashy dámin izdetken aqyn sol arqyly ashy shyndyqtyń betin aıqara ashady. Tún qushaǵynda túnerip jatty baıtaq qyr, Boz bıe basyn súlesoq qana shaıqap tur. Astary mynaý aýdarylyp qalǵan tyń jerge Ashy kódeniń shyqpaı qalǵanyn baıqap tur... Tyń emes, «kóde shyqpaı qalǵan, astary aýdarylyp qalǵan jer». Imperııanyń qylyshynan qan tamyp turǵan kezde bulaı aıtý úshin aqyn bolýdyń ózi az sııaqty kórineri ras. Osy óleń týraly aqynnyń ózi ómiriniń sońǵy kezinde jazylǵan esteliginde bylaı deıdi: «...Men besikten belim jańa ǵana shyǵyp,ádebıetke áli tolyq kelip úlgermegen kezimde «Boz bıe nemese tyń jyrtqan jyl» degen dúnıe jazdym. Osy óleńdi on segiz jyl jarııalata almaı júrip-júrip, 1985 jyly aqyn Iranbek Orazbaev «Jazýshy» baspasynda meniń jınaǵyma redaktor bolǵan kezde áreń-áreń shyǵardym. Al qazir Tyńnyń ekologııasy týraly aıtyp jatyrmyz. ...Sol problemany jıyrma jyl buryn bala aqyn kezimde jazyppyn. Biraq der kezinde bastyra almadym. Mine, ádebıettegi toqyraý degen osy». Aqyn esteligindegi osy joldardy oqyǵanda qazaq qoǵamy toqyraý jyldaryna eskertkish qoıatyn bolsa, astyna óleńniń joǵarydaǵy keltirilgen sońǵy shýmaǵyn jazyp, kózderi botalap qyrdyń kermek kódesin ańsaǵan boz bıeni beınelese, shirkin, degen oı ushqyny jylt etti. «Boz bıe», sóz joq, azamattyq mýshkadaǵy bolmysy bólek, dúldúl dúnıe. Aqynnyń «Saryózek saǵynysh», «FZO-ǵa ketken jeńeshem» «Birjan sal, Qoıandy jármeńkesi», «Imanjúsip» sekildi poemalary shoqtyǵy bıik dúnıeler. Bul shyǵarmalardan aqynnyń alamanda qoltyǵyn sóge shabatyn júırikteı epıkalyq keń qulashyn ańǵarar edik. Ol kibirtiksiz erkin kósiledi. Oqıǵa jelisin shıryqtyryp, baıandaý mánerin shymyr somdaı alady. Aqyn poemalaryndaǵy Birjan, Imanjúsip obrazdary aqıqatyna sendirer, rýhy bıik, juldyzy joǵary somdalǵan. Bazary jármeńkeńniń ánge aınalyp, Jan-jaqtan Birjandy izdep, jaýdy-aı halyq. Ataǵyn Qoıandynyń osy kúzde Áketti Birjan áni shalǵaıǵa alyp. Eki ǵasyr ólarasyndaǵy daqpyrty atshaptyrymnan alysqa ketken Qoıandy jármeńkesiniń dúbir-dúrmegin kóz aldyńa keltire jyrlaǵan aqyn Birjan sal beınesi arqyly óshpes ónerdiń qudireti men máńgiligin aıqara ashyp kórsetti. «Imanjúsip» poemasy – taqyryptyq jaǵynan úlken júk kóterip turǵan, órlik pen erliktiń eskertkishi sekildi, shoqtyǵy bıik týyndy. Tas túrmege taqqa bola túspegen, «eshqashan da aqqa qara jaqpaǵan, jábir jasap joqqa jala jappaǵan» aqyn obrazy aıshyqty til, tartysqa toly oqıǵalardyń órilýi arqyly kórkem sheshim tapqan. ...Basyna saldym búrkit, aldym túlki, Qyran ba?.. Qus bolǵanmen árkimdiki. Talaılar aıyp-jala japqanymen Kisenin sala almady taǵdyr-qulpy. ...О́kili segiz bolys, júz qaraly, Tóre bı, tórde otyrǵan syzdanady. Seskenbeı eshteńeden Imanjúsip Sotta tur – Qaraótkeldiń muzbalaǵy. Azattyq ańsaǵan aqynnyń ójet bolmysy, jan saraıyndaǵy qaqtyǵystar shyǵarmanyń ón boıynda sátti órilip, sol zamannyń qan-tamyrymen birge soǵyp tur. Qazaq óleńi týraly sóz bolǵanda Keń­shilik Myrzabekov esimi atalmaı qalmaq emes. Onyń shyǵarmalarynan tek ózine ǵana tán minezdi kóresiń. Keńshilik jyry – talaıly da taǵdyrly jyr. Ǵalym JAILYBAI, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary