Keshe Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń tóraǵalyǵymen palatanyń kezekti jalpy otyrysy bolyp, onda úsh másele qaraldy.
Alǵashqy bolyp «Jábirlenýshilerge zııandy óteý qory týraly» zań jobasy birinshi oqylymda qaraldy. Zań jobasynyń ataýyna qaraǵan adam Úkimet jábirlenýshi adamdardyń shekken zııanyn óteıtin qor quratyn shyǵar dep oılaýy zańdy. Alaıda, bul qor Úkimettiń esebinen qurylmaıdy eken. Ol zań jobasy týraly baıandama jasaǵan Qarjy mınıstri Baqyt Sultanovtyń sózinen belgili boldy.
Zań jobasy tek qylmystyq quqyq buzýshylyqtardan jábirlenýshilerdiń jekelegen sanattaryna aqshalaı ótemaqy tóleýdiń quqyqtyq negizderin aıqyndapty. Zań jobasy sol ótemaqynyń aqshalaı mólsherlerin belgileıdi. О́temaqyny quqyq qorǵaý organdary tıisti is-sharalardy ótkizgenshe jábirlenýshilerge jasalatyn eń tómengi mólsherdegi qoldaý-kómek dep atasa da bolady eken. Osy ótemaqyny keıin, prokýratýra organdary kináli adamnan óndirip alady, dedi mınıstr. Odan ári B.Sultanov qoldanystaǵy Qylmystyq-prosessýaldyq kodekske sáıkes Qazynashylyqta baqylaý shoty nemese osy qor ashylyp, jábirlenýshige qoldaý-kómek sol shottan tólenetinin jetkizdi.
Qarjy mınıstri óziniń baıandamasynda jábirlenýshilerdiń úsh sanaty bolatynyn atap ótti. Birinshi sanattaǵylar – jynystyq zorlyq-zombylyq qurbandary bolyp tabylatyn kámeletke tolmaǵandar jáne adam saýdasy men azaptaýlar qurbandary; ekinshi sanat – densaýlyǵyna aýyr zııan keltirilgender; úshinshi sanat – qylmystyq quqyq buzýshylyq saldarynan jábirlenýshi qaıtys bolǵan jaǵdaıda onyń quqyqtyq mırasqorlary.
О́temaqynyń mólsherleri birinshi sanattaǵylarǵa – 30 aılyq eseptik kórsetkish (AEK); ekinshi sanattaǵylarǵa – 40 AEK jáne úshinshi sanattaǵylarǵa – 50 AEK mólsherinde.
Mınıstrdiń baıandamasynyń eń «qyzyǵy» sol – bul qor nemese esepshot aldymen 2 jyl boıy aqsha jınaqtaıdy, tek sodan keıin ǵana alǵashqy tólemderdi berý bastalatyn kórinedi. Al esepshotqa jınalatyn aqsha 4 túrli kózderden quralady: 1) sot salatyn tirkelgen tólemder; 2) prosestik mindetterdi oryndamaǵany úshin aqshalaı óndirip alý; 3) túzeý jumystary boıynsha túsimder; 4) kináli adamnan ótemaqyny regrestik qaıtaryp alý.
Depýtat Muhtar Tinikeev belgilengen ótemaqy kólemi keltirilgen zııannan anaǵurlym tómen bolýy múmkin, onyń mólsherin kim, qalaı anyqtaıdy dep surady. Oǵan otyrysqa qatysyp otyrǵan Bas prokýrordyń orynbasary M.Ahmetjanov jaýap berdi. Ol tólemaqy bir rettik, tek qoldaý retinde ǵana beriletinin aıtty. Al keltirilgen zııandylyqtyń naqty kólemin sot anyqtap, ol memlekettik bıýdjetten tólenedi, dedi ol. Depýtat Sáken Qanybekov jábir kórgen otbasynda birneshe múshe bolýy múmkin ǵoı, ótemaqy olardyń bárine jeke-jeke tólene me, álde bárine bir-aq ótemaqy berile me dep surady. Oǵan mınıstr barlyq otbasy múshelerine beriletinin aıtty.
Depýtat Qanat Mýsın zań jobasynyń túri mazmunyna sáıkes emestigine nazar aýdardy. Ataýyna qaraǵanda, zań jobasy qordyń ózi týraly barlyq máseleni qamtýy kerek edi. Máselen, onyń qyzmeti, qurylýy, qyzmetiniń aıaqtalýy, joıylýy jáne t.b. Alaıda, zań jobasynda mundaı normalar joq. Ekinshiden, zań jobasy Qylmystyq kodekstiń tek 62-baby boıynsha ǵana japa shekkenderge ótemaqy tóleýdi qarastyrǵan. Al kodekste olardyń sany 300-den artyq. Sondyqtan zań jobasynyń ataýy zatyna saı emes dep oılaımyn, osyǵan siz qalaı qaraısyz dep surady. Oǵan B.Sultanov zań jobasynyń ataýyna Qylmystyq kodekstiń 173-baby basshylyqqa alynǵanyn jetkizdi. Onda osyndaı qor qurý týraly aıtylǵan eken. Múmkin biz ekinshi oqylymǵa daıyndaǵan jumys tobynda zań jobasynyń ataýyn ózgertermiz, dep jaýap berdi.
Bul máselege Májilis Tóraǵasy N.Nyǵmatýlın de óziniń pikirin bildirip, zań jobasynyń ataýyn ózgertýdi durys dep sanaıtynyn kóldeneń tartty. Mysaly, jábirlenýshige keıbir qylmystardyń kesirinen alǵan zalaly úshin tólenetin ótemaqylar degen sııaqty ataý úılesetin sııaqty. О́ıtkeni, myna jerde eshqandaı qor qurý týraly sóz joq qoı. Zań jobasynyń negizgi mazmuny qor emes, ótemaqy ǵoı. Jalpy, biz zań jobasyn ázirlegende kez kelgen adam onyń neni qarastyratynyn birden túsine alatyndaı ataýlar berýimiz kerek. Eń bastysy, zańdar zańgerlik termınologııany biletin mamandar úshin ǵana emes, barlyq qarapaıym adamdar úshin jazylýy kerek qoı, dedi ol.
Osydan keıin de birneshe depýtat ózderiniń suraqtaryn qoıdy. Al qosymsha baıandamany Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi M.Mahambetov jasady. Talqylaýda depýtattar S.Ahmetov, E.Kozlov jáne Z.Balıeva óz oılaryn ortaǵa saldy. Qorytyndysynda zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy.
Ekinshi másele boıynsha joǵarydaǵy zań jobasyna ilespe zań jobasy qaraldy. Bul másele boıynsha da Qarjy mınıstri B.Sultanov baıandama jasady. Suraq bergenderdiń arasynda depýtat Shákir Hahazov Qylmystyq kodekstiń 71-babyna jábirlenýshige aqshalaı ótemaqy alý quqy bildiriledi degen sózdermen tolyqtyrylǵanyn aıta kelip, eger zardap shegýshi jábirlenýshilerdiń eki sanatyna jatatyn bolsa, qaısysyna sáıkes ótemaqy beriledi dep surady. Oǵan otyrysqa qatysyp otyrǵan Ishki ister mınıstriniń orynbasary E.Turǵynbaev naqty túsinik bere almady. Ol tek jábirlenýshiniń shekken zardaby úsh sanattan asatyn bolsa, sotqa talap-aryz berip, bıýdjetten óndirip ala alatynyn ǵana jetkizdi. Depýtat O.О́ksikbaev qorǵa túsetin aqshanyń jumsalýyna kim baqylaý jasaıdy dep surady. Oǵan mınıstr qor arnaıy qyzmet orny retinde qurylmaıtynyn, tek esepshot retinde bolatynyn taǵy da qaıtalady.
Bul zań jobasy da shaǵyn talqylaýdan keıin maquldandy.
Osy kúni Májilis depýtattary 1995 jylǵy 23 jeltoqsandaǵy Reseımen Baıqońyr qalasynyń mártebesi jáne ondaǵy atqarýshy ókimet organdaryn qurýdyń tártibi men olardyń mártebesi týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaýǵa qatysty zań jobasyn maquldady. Hattamanyń basty maqsaty – janama salyqtar men qosarlanǵan salyq salý máselelerin retteý.
Kún tártibindegi máseleler qarastyrylyp bolǵan soń depýtattar ortalyq bılik organdaryna ózderiniń saýaldaryn jarııalady.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»