Qoljetimdi páter alýdyń jańa júıesi

Elimizde sońǵy jyldary qurylys salasyna memleket tarapynan buryn-sońdy bolyp kórmegen qoldaý kórsetildi. Ásirese memlekettiń tikeleı qoldaýymen aldanyp qalǵan úleskerlerdiń múddesin qorǵaý maqsatynda eshbir memlekettiń tarıhynda bolyp kórmegen qarjylyq kómek berildi. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysyna qaramastan elimizdegi turǵyn úı qurylysy salasyn damytýda toqyraý bolǵan joq. Aldaǵy ýaqytta da bul máselege aıryqsha mán berilmek. Mine, osy kókeıkesti máselelerdiń qarjylyq jaǵynan qamtamasyz etilýi jáne turǵyn úı qurylysynyń jańa baǵdarlamasynyń qarapaıym halyqqa beretin múmkindikteri men memleket tarapynan qandaı qarjylyq qoldaý kórsetiletindigi jónindegi máseleler týraly Qarjy mınıstri Bolat JÁMIShEVTI áńgimege tartqan edik. – Bolat Bıdahmetuly, álemdik daǵda­rystyń ekonomıkanyń barlyq salasyna, onyń ishinde, turǵyn úı qurylysyna tıgizgen keri áserleri belgili. Bul rette Úki­met yqpaldy sharalar belgilep, ásirese úlesker­ler múddesin qorǵaýǵa qarjylyq qoldaý kórsetý nátıjesinde elimizdiń tur­ǵyn úı qurylysy salasyn toqyraýdan saqtap qaldy. Osyǵan baılanysty daǵda­rysqa qarsy is-qımyl baǵdarlamasy sheńberinde turǵyn úı qurylysy sala­syna qandaı qarjylyq qoldaý kórsetil­geni jáne onyń tıimdiligi týraly qysqa­sha aıtyp ótseńiz. – Iá, álemdik qarjylyq daǵdarys qury­lys salasyn, onyń ishinde, turǵyn úı qury­lysyn turalatyp ketkeni shyndyq. Memleket erekshe nazar bólip, Úkimet qabyldaǵan shuǵyl sharalardyń arqasynda elimiz ekonomıkasynyń bul salasy qarjy daǵda­rysy qıyndyqtarynan qınalmaı shyq­ty. Bárińizge belgili, 2007 jyly elimizde kúrt damyp kele jatqan qurylys ındýs­trııasy tyǵyryqqa tirelip qaldy. Sondyqtan memleket bul mańyzdy salany qarjy tyǵy­ryǵynan shyǵarý maqsatynda buryn-sońdy eshbir memlekettiń tájirıbesinde bolmaǵan keshendi sharalardy qolǵa aldy. Máselen, 2007 jyldan beri úleskerler­diń qatysýymen salynyp jatqan turǵyn úı qurylysy keshenderin qarjylandyrýǵa memleket tarapynan 400 mıllıard teńgeden astam qarjy jumsaldy. Onyń ishinde 263,5 mıllıard teńge respýblıkalyq bıýdjetten jáne Úkimet qorynan berilse, 170 mıllıard teńge Ulttyq qordan bólindi. Mine, osyndaı memlekettik kómektiń nátıjesinde ótken merzimde 54 myń úleskerdiń múddesi eskerilgen 397 turǵyn úı kesheni paıdalanýǵa berildi. 2011 jyldyń 1 aqpanyna deıingi derek boıynsha elimizde 13 myń úleskerdiń qaty­sýymen salynyp jatqan 57 turǵyn úı kesheni ǵana qaldy. Onyń ishinde 6 myń úlesker­diń qatysýyndaǵy 25 nysan Astana qalasy­na, 3 myńnan astam úleskerdiń qatysýyn­daǵy 18 nysan Almaty qalasyna tıesili. Búginde bul nysandardyń barlyǵy qarjy­lyq jaǵynan qamtamasyz etilgen. Bıylǵy jyly bul problema tolyq sheshimin tappaq. Atalǵan turǵyn úı keshenderiniń qurylysyn aıaqtaý mindeti jergilikti atqarýshy organ­dar­ǵa, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ, «Sa­muryq-Qazyna» Jyljymaıtyn múlik qory» AQ, «Stressti aktıvter qory» AQ sııaqty uıymdarǵa júktelgen. – Qurylys salasyndaǵy baqylaýdyń álsizdigine baılanysty úleskerlerdiń qa­tysýymen turǵyn úı qurylysyn sala­tyn kompanııalardyń júgensiz ketkendigi ras. 2009 jyly respýblıkamyzda úlesker­lerdiń qatysýymen qurylys nysandaryn sala­tyn kompanııalarǵa baqylaý men ta­lapty kúsheıtetin zań qabyldandy. Osy­ǵan baı­lanysty endi úleskerlerdiń qaty­sýymen salynatyn nysandarǵa ıek ar­typ kelgen kompanııalar turǵyn úı qury­lysynyń kólemin tym azaıtyp jibermeı me? – Durys aıtasyz, búginde jeke menshik ınvestorlardyń turǵyn úı qurylysy sala­sy­na qatysýy azaıyp ketti. Oǵan qarjy daǵ­darysyna baılanysty turǵyn úıge degen suranystyń, bankterdiń belsendiliginiń tó­men­deýi, úleskerlerdiń qatysýymen salyna­tyn qurylys nysandarynyń azaıýy, 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı qury­lysy baǵdarlamasynyń aıaqtalýy jáne basqa mańyzdy sharalar sebep bolyp otyr. Alaıda, Úkimet tarapynan der kezinde qabyl­danǵan daǵdarysqa qarsy is-qımyl sharalary turǵyn úı qurylysy kóleminiń tómendeýine jol bergen joq. 2010 jyly bul salada 2009 jyly qol jetkizgen meje saqtalynyp qaldy. Máselen, ótken jyly elimizde 6,4 mıllıon sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Qazir Úkimet turǵyn úı qurylysy rynogyn jandandyrý, bul salaǵa bank ınvestı­sııalaryn kóp tartý maqsatynda jańa turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasyn qabyldady. Qolǵa alynǵan osyndaı keshendi sharalar­dyń arqasynda 2011 jyly qarjylandyrý­dyń barlyq kózderi boıynsha elimizde paıda­lanýǵa beriletin turǵyn úı kólemi 6 mıllıon sharshy metr kóleminde saqtalyp qalmaq. Onyń ishinde 500 myń sharshy metr turǵyn úı respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen, 2,3 mıl­lıon sharshy metr úleskerlerdiń qa­tysýymen bitpeı qalǵan nysandardy memleket tarapy­nan qoldaý esebinen, 400 myń shar­shy metr kommersııalyq turǵyn úı, 2,8 mıllıon shar­shy metr jeke menshik turǵyn úı qu­rylys nysandary bolmaq. – Qarapaıym halyq úshin baspana má­selesi qa­shanda ózekti bolyp keledi. Memleket tarapynan tur­ǵyn­dar úshin qolje­tim­di páterler salý­dy kó­beıtý maqsatyn­da qandaı sharalar júzege asyrylmaq? Qoljetimdi pá­ter­ler salýdyń jáne olardy halyqqa berý­diń qandaı tıimdi tetikteri oılasty­rylǵan? – «Nur Otan» HDP HIII sezinde bul máselege aıryqsha mán berilip, Úkimet aldyna naqty mindetter qoıylǵa­nyn bilesiz. Osyǵan baılanysty búginde tıisti organdar elimizdiń 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı qurylysynyń jańa baǵdar­lama­syn jasaýda. Qazirgi tańda osy baǵdarlama boıynsha turǵyn úı qurylysy salasyna memlekettik qoldaý kórsetýdiń úsh negizgi baǵyty anyqtaldy. Birinshiden, turǵyn úı qurylysy qorlary júıesiniń qatysýymen jergilikti atqarýshy organdar arzan baǵamen nesıelik páterler beriletin turǵyn úı nysandaryn salady. Bul maqsatqa 2011-2013 jyldar aralyǵynda mem­­leket esebinen 40,8 mıllıard teńge qar­jy bólinbek. Onyń ishinde qanatqaqty joba­lardy júzege asyrý úshin 2011 jyly 20,8 mıllıard teńge qarjy jumsalmaq. Bul júıe­ni júzege asyrý úshin Turǵynúıqurylys­jınaq­banki páter satyp alýshy árbir bank salymshysyna arnaıy pýl ashady. Soǵan baı­lanysty jergilikti atqarýshy organdarǵa turǵyn úı nysandaryn salýǵa tapsyrys beredi. Al jergilikti atqarýshy organdar osy tapsyrysqa baılanysty turǵyn úı nysan­daryn salyp, paıdalanýǵa bergennen keıin bank salymshylarymen tıisti páterlerdi satý jáne satyp alý jóninde kelisim-shart ja­saıdy. О́z kezeginde Turǵynúıqurylys­jı­naq­banki  bank salymshysy páterdi qabyl­dap alǵannan keıin jergilikti atqarýshy organ­darǵa salynǵan nysannyń qarjysyn aýda­rady. Jergilikti atqarýshy organ nesıeni respýblıkalyq bıýdjet esebinen jabady. Al páter satyp alýshy bank salymshysy alǵan páterin Turǵynúıqurylysjınaqbankine ke­li­sim-shart boıynsha alǵan qaryzyn japqan­sha kepildikke qoıady. Bul júıeniń qanatqaq­ty jobalary bıylǵy jyly elimizdiń barlyq óńirlerinde júzege asyryla bastaıdy. Ekinshi – ekinshi deńgeıli bankterdi qu­rylys nysandaryn salý úshin qarjylyq qorlandyrý júıesi. Bul júıe buryn táji­rıbeden ótken turǵyn úı qurylysy rynogyn qarjylandyrýdyń ártúrli is-qımyldary boıynsha júzege asyryldy. Bul jerde negizinen qurylysty qarjylandyrý máselesin aıtyp otyrmyn. Atap aıtqanda, 2011 jyly ekinshi deńgeıli bankter qurylys jobalary­nyń 50 paıyzyn qarjylandyrý úshin olardy qorlandyrýǵa memleket tarapynan 57 mıllıard teńge qarjy qarastyrylmaq. Al qury­lys nysandarynyń qalǵan 50 paıyz qunyn bankterdiń ózderi qarjylandyratyn bolady. Bul rette nesıe alatyn qurylys salýshy­lardyń bankke tóleıtin ósim stavkasy jy­lyna 12 paıyzdan aspaýǵa tıis. Bankke saly­na­tyn qarjy ekinshi deńgeıli bankter men Qazaqstan qarjygerler assosıasııasynyń arasynda jasalǵan kelisimder negizinde jú­zege asyrylady. Osy qarjy esebinen saly­na­tyn turǵyn úı keshenderindegi páterler negizinen jaılylyǵy úshinshi dárejedegi jalpy turǵyndarǵa qoljetimdi páterler bolmaq. Úshinshiden, memleket tarapynan kórseti­letin kómektiń bastysy, ınjenerlik-kommý­nıka­sııa­lyq jeliler qurylysyn salý bolyp tabylady. Injenerlik júıeler negizinen tur­ǵyn úı keshenderi salynatyn, onyń ishinde jeke menshik tur­ǵyn úıler salynatyn aımaqtarda júrgi­ziletin bolady. 2011-2012 jyldarda osy maqsat úshin memleket tara­pynan 40 mıllıard teńge qarjy bólinbek. Onyń ishinde 10 mıllıard teńge qarjy bı­yl­dyń ózinde iske jaratylmaq. Osy sharalar jyl saıyn 1,2 mıllıon sharshy metr jeke menshik turǵyn úı salýǵa jáne memlekettik jáne kommersııalyq turǵyn úı keshenderin der kezinde paıdalanýǵa berýge múmkindik ber­mek. Sóıtip 2011-2012 jyldar araly­ǵyn­da bıýdjet qarjysy esebinen bul maqsat­tarǵa bólinetin qarjy 150 mıllıard teńge kóleminde bolmaq. Jalpy alǵanda, joǵaryda aı­tylǵan sharalar is júzine asatyn bolsa, jyl saıyn elimizde 6 mıllıon sharshy metr turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý qamtamasyz etilmek. – Ekinshi deńgeıli bankterdi qorlan­dyrý arqyly salynatyn turǵyn úı qu­ry­­lysy jáne ony qarjylandyrýdyń ja­ńa júıeleri týraly aıtyp ótseńiz. – Taǵy da qaıtalap aıtamyn, memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý qurylys ny­sandaryn qosymsha qarjylandyrý arqy­ly ǵana júrgiziledi. Turǵyn úı qurylysyn odan ári qarjylandyrý, páter satyp alýshy­lardyń pýl júıesin qalyptastyrý tetikterin bankter óz betinshe júzege asyrady. Onyń joldary kóp. Máselen, bank salymshy­lardyń pýl júıesin qalyptastyrýda satyp alýdy keıinge qaldyrý júıesi negizinde depozıttik-tolyqtyrý boıynsha, ıpotekany satý júıesi negizinde depozıttik-to­lyqtyrý boıynsha nemese Turǵynúıq­ury­lys­jı­naq­banki júıesi boıynsha júzege asyrýy múm­kin. Páterler tikeleı satylýy da múmkin. Bul júıe­lerdiń bárin salymshy jáne bank ózara kelisim arqyly júzege asyratyn bolady. – Budan basqa páterlerdi jalǵa alý tetikteri qalaı júzege asyrylady? – Páterlerdi jalǵa alý júıesi elimizde zańdyq negizde 2009 jyldan beri júzege asy­rylyp keledi. Osyǵan oraı «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ quramynda «Samuryq-Qazyna» Jyl­jymaıtyn múlik qory» AQ qurylǵan. Bul Jyljymaıtyn múlik qory­nyń basty mindeti Qazaqstan turǵyndaryn qolje­timdi páter­ler­men qamtamasyz etý bolyp taby­lady. Osyǵan baılanysty qor memleket tara­pynan qarjy­lan­dyryldy. Qor­­dyń eń basty mindetteriniń biri, qu­rylysy aıaqtalmaǵan turǵyn úı keshen­de­riniń jumy­syn aıaqtap, paıdalanýǵa berý. Alaıda, Jyl­jymaıtyn mú­lik qorynyń baǵ­darlamasy negizinen ótem tóleýge qabileti bar turǵyn­dardy turǵyn úımen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Qor baǵdarlamasy boıynsha, páterler negizinen úsh tetik boıynsha júzege asyrylady: birinshiden, klassıkalyq jalǵa alý úlgisi, ekinshi, jalǵa alý qunyn birtindep tóleı otyryp bolashaqta páterdi jeke menshikke alý, úshinshiden, jalǵa berilgen páterdi birden satyp alý. Osy aıtylǵan úsh tásildiń ishindegi qazaqstandyqtar úshin eń jańa túri jalǵa berilgen páterdi jalǵa alǵan qunyn aı saıyn tólep otyrý arqyly bolashaqta jeke menshikke aınaldyrý bolyp tabylady. Iаǵnı, jalǵa alýshy aı saıyn páterdiń jalǵa alǵan somasyn tóleı otyryp jalǵa alǵan merzimi (kelisim-shart jasalǵan kezeńnen bastap 13 jyl) bitkennen keıin páterdi óziniń jeke menshigine alady. Jalǵa berilgen páterdi menshikke alý tetigi negizinen jergilikti ákimdikter arqyly júzege asyrylady. Mundaı páterlerdi jalǵa alýǵa basymdyq balalary bar jas otbasy­laryna, memlekettik qyzmetkerlerge, memlekettik mekemeler men memlekettik kásip­oryndardyń qyzmetkerlerine beriledi. Pá­ter­leri jalǵa beriletin memlekettik turǵyn úı keshenderin salýǵa res­pýblıkalyq bıýdjetten jergilikti atqarý organ­daryna 2011-2013 jyl­dar ara­lyǵyna 30 mıllıard teńge bólinip otyr. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY.