Zańger daıarlaýdyń sapasy kóńil kónshite me?

Táýelsizdik alǵan 25 jyl­dyń ishinde Qazaqstan Respýb­lıkasynda bilim berý júıesin jetildirýde birneshe reforma iske asyryldy. О́ıtkeni bilim­di adam óz boıyndaǵy jeke qabiletin damytyp, ózi tańdaǵan mamandyǵynyń ıegeri bolýǵa, sóz joq óz eliniń laıyqty azamaty bolýǵa umtylady. Bilimdi azamat úlkenderge qurmetpen qa­raýǵa, óz ortasynda qarym-qaty­nas kezinde ádeptilik tanytyp, dórekilik kórsetpeıdi jáne kemtar adamdarǵa janashyrlyq kórsetip, múmkindiginshe qamqorlyq jasaıdy. Bilimdilik – parasattylyqtyń, mádenıet pen adamgershiliktiń úlgisi, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qurmetteýdiń negizi. Bilimdi adam salamatty ómir saltyn usta­nyp, zııandy áreketterden aýlaq bolady. Bilimdi azamat ult­tyq, memlekettik dástúrlerdi qur­metteıdi, basqanyń múlkine qol suqpaıdy, qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdik erejelerin saqtaıdy. Bilimdi adam óz eliniń patrıoty, qorǵaýshysy bolady. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda ár­túrli men­shik sanatyndaǵy 140 joǵary oqý orny bar. Osy oqý oryndarynda Qazaqstannyń jarty mıllıonnan astam jas túlegi bilim alýda. Osy joǵary oqý oryn­darynyń kópshiligi zańger mamandar daıyndaıdy. Táýelsizdik alǵannan keıin eli­mizde zań bilimin bilýge qush­tar­­lyq kúsheıdi, quqyqtyq mem­lekettiń barlyq qyzmeti zań­namalar arqyly iske asyrylady. Tıisinshe quqyq qorǵaý, sot organdary qyzmetkerleriniń basym kópshiligi zańger mamandarynan quralady. Bulardan basqa memlekettik bılik organdary men mekemelerde, memlekettik emes uıymdarda, qoǵamdyq birles­tikterde de zańger laýazymy bar­shylyq. Osy zańgerlik qyzmet atqaratyn mamandardyń kásibı biliktiligi óz dárejesine sáıkes kele me? Osyǵan oraı bolashaq zańger­lerdiń bilim deńgeıin qalaı art­tyrýǵa bolady degen máselede oı-pikirim­di oqyrmandarǵa usynǵym keledi. Birinshiden, qazir Qazaqstanda zańger mamandyǵyn daıarlaıtyn oqý oryndary tym kóp. Memlekettik, jekemenshik oqý oryn­dary zańger mamandyǵy bo­ıynsha maman daıarlaýdan ja­rysqa túskendeı bolyp ketti. Bulardan basqa Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Bas prokýratýrasyna qaraıtyn quqyq qorǵaý akademııasy, Joǵarǵy sotqa qa­raıtyn sot akademııasy, Ishki is­ter mınıstrligine kadr daıarlaıtyn bir­neshe ishki ister akademııa­sy, Ult­tyq Qaýipsizdik organdaryna ma­man daıarlaıtyn arnaıy oqý oryn­dary bar. Memleket suranysy úshin qan­­sha zańger kadr kerek, mem­leket­tiń qaı salasynda zańgerler jetispeıdi degen máselemen esh­kim aınalyspaıdy. Onyń ústine zań­gerlerdi memlekettik, mem­le­­ket­­tik emes oqý oryndary daıar­la­ǵanymen olardyń alatyn dıplomy bir úlgidegi memlekettik bolyp sa­nalady. Al dıplom bir úlgide bolǵanymen, oqý aqysy árbir oqý ornynda ártúrli jáne ol jylma jyl ózgerip turady. Bizdiń memlekette oqý aqy­synyń mólsheri Eýropa, Azııa el­derindegi birqatar ýnıversıtetterden asyp túsedi. Kári qur­lyqtaǵy Germanııa, Norvegııa, Danııa, Fınlıandııa, Fransııa, Chehııa sııaqty damyǵan, órke­nıetti elderde joǵary bilim alý tegin. Jalpy Qazaqstandaǵy stýdentterdiń 70 paıyzdan astamy aqyly negizde oqıdy. Jyl saıyn oqý aqysynyń ósýi stýdentter sanynyń azaıýyna, jas­tar arasyndaǵy jumys­syz­dyq­tyń ósýine yqpal etedi. Oqý aqy­sy halyqtyń ál-aýqatynyń ósýi­ne tikeleı baılanysty bolýy kerek. Qarjylaı múmkindigine qaraı oqý ornyn tańdaý bolashaq ma­mandardyń quqyǵyn shekteý emes pe? Sondyqtan memleket oqý aqysyn barlyq joǵary oqý oryn­dary úshin birdeı mólsherde belgilep zańmen retteýi qajet. Mundaı rette birkelki oqý aqy­syna qaraı bolashaq zańgerler oqý ornyn erkin tańdaıdy. Belgilengen oqý aqysy salyq zańnamasyna saı keler edi. Mem­leket osy zańger mamandyǵyn alǵandardyń bilim dárejesiniń belgilengen talapqa saı keletinin qalaı anyqtaıdy? Ázirge bul saýaldyń jaýaby joq. Osyǵan baılanysty kásibı bilikti zańger-maman daıarlaý úshin abıtýrıentterge talap kúsheıtilýi qajet. Olardyń mamandyqty shyn unatyp qalaıtynyna, bolashaq mamandyqtyń adam, qoǵam, mem­leket múddesi úshin aı­ryq­sha qyz­met­tik jaǵdaıyna túsi­nistik­pen, jaýaptylyqpen qaraı­tyndy­ǵyna nazar aýdarǵan jón. Ekinshiden, zańger maman­dyǵyna oqýǵa biryńǵaı ult­tyq testileýden keminde 70 ball alǵan úmitkerlerdi oqýǵa qabyl­dasa, bilim sapasy arta túser edi. Zań mamandyǵy bo­­ıynsha oqıtyn stýdentter oqý josparyna sáıkes, kýrstyq, dıp­lomdyq jumys jazyp, qor­ǵaýǵa mindetti. Bul másele qalaı júzege asýda. «Egemen Qazaqstan» gazetinde Parlament Májilisiniń depýtaty M.Tinikeev: «Taıaq laq­tyrsań ekonomıst jáne zańger­lerge tıedi» dep tujy­rymdama jasapty. (Egemen Qazaq­stan. №255. 16.11.2013j.) Osy maqa­lasynda depýtat M.Tinikeev stý­dentterdiń kóbiniń kýrstyq, dıp­lomdyq jumystardy ınternetten kóshirip alatynyn aı­typ, mundaı qubylyspen kúres júrgizý úshin joǵarǵy oqý oryn­daryna «Antıplagıat» baǵ­darlamasyn engizýdi usynady. «Eger bul baǵ­dar­lamany shyndap qolǵa alsaq, elimizde tek bilimdi mamandar daıar­laý iske asyrylady», – dep túıin­deıdi Májilis depýtaty. Meniń oıymsha, Májilis depý­tatynyń pikiri durys. Kýrs­tyq, dıplom jumystaryn qor­ǵaý joǵary oqý oryndarynyń kóbinde formaldy túrde jú­zege asady. Buryn jazylǵan jumystardy paıdalaný sııaqty jat qubylystar kóp. Sondyqtan kýrstyq, dıplom jumystaryn jazýǵa óte daryndy óz bilimimen ǵylymı-teorııalyq konferensııa­larda baıandamalar jasap kórsete bilgen talantty stýdentterge ǵana ruqsat etken durys, bas­qalary bolsa, kýrstyq, dıplom jumysyn jazýdyń ornyna arnaıy pánder boıynsha dáris tańdap, emtıhan tapsyrǵan jón bolar edi. Taǵy bir aıta ketetin másele dıp­lom jumysyna pikir jaza­tyn resenzentterdiń tizimi kafe­dranyń usynysy boıynsha rektordyń buıryǵymen beki­tiledi. Al resenzentterdiń dıp­lom ju­mysyna bergen qory­tyndysy durys bolmasa, olardyń jaý­apkershiligi qalaı bolady, ol jaǵy eshqandaı quqyqtyq-nor­matıvtik aktilerde kórinis tap­paǵan. Oılanatyn másele. Stýdentterge sapaly bilim be­rý­­diń negizgi kilti – bilimdi oqy­­týshylar quramyna baıla­nysty. Bilimdi oqytýshy-profes­sorlardy jumysqa tartý, olar­dyń adal eńbegin kótermeleý, ǵylym, bilim salasynda aıanbaı ter tógip eńbek etýin qamtamasyz etý – árbir joǵarǵy oqý ornynyń basty mindeti. Bizde qazir bireý rektor, dekan, kafedra meń­gerýshisi bolsa, óz kadrlaryn ju­mysqa tartý, bilimdi, ádil us­tazdardy qyzmetten shettetý sııaq­ty jat qubylystar kórinis taýyp qalady. Mundaı is-áreket mem­lekettik qyzmet júıesine jat qubylys ekendigi qatań eskerilýi qajet. Qazirgi kezde magıstrlyq dıp­­lomy bar oqytýshylardyń sa­ny kóbeıdi. Olar aǵa oqytýshy degen ataq alyp dáris oqıdy, kýrstyq, dıplomdyq jumystarǵa, óndiristik-tájirıbelik isterge jetekshilik etedi. Biraq olardyń kóbiniń ustazdyq-pedagogıkalyq tájirıbesiniń azdyǵynan sapaly bilim berýge óresi jetpeıdi. Jalpy kez-kelgen oqytýshylyq qyzmetke qabyldaý konkýrstyq negizde, ádilettik qaǵıdasyn bas­shylyqqa ala otyryp júzege asyrylsa, biliktilik sapasy artar edi, mundaı rette tamyr-tanystyq, jerlestikpen, sybaılastyqpen qyzmetke keletinderdiń joly da kesiler edi. JOO-larda oqytý­shylyq qyzmetke, stýdentke be­rilip, birge jumys isteıtin, olar­ǵa tııanaqty, sapaly bilim beretin, óz isimen, ǵylymı eńbegi­men úl­gi beretin ustazdar alynýy kerek. Joǵary oqý orynda­ry oqytýshylarynyń sapasyn jaqsartý úshin, kezinde elimizde quqyq qorǵaý organdarynda júr­gizilip jatqan kezekten tys memlekettik attestattaýdy úlgi­ge alyp, quqyq pánderinen dáris beretin oqytýshylardy mı­nıs­trlik, rektorat qurǵan táý­elsiz komıssııa arqyly kezeksiz at­tes­tattaýdy ótkizý sharalary paıdaly bolady da dep esepteımin. Jalpy elimiz quqyqtyq memleket bolǵandyqtan bilimdi, bilikti, ádilettiń aq jolyn attamaıtyn zańger mamandaryn daıarlaý óte kerek. Aryqbaı AǴYBAEV, zań ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri