О́z eliniń órkendeýin kózdegen

HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq jeri tolyǵymen Reseı quzyryna ótip, ádebıet tarı­hynda «zar zaman» ataýy­men belgili dáýir bastaldy. Onyń ákelgen aýyrtpashylyǵy men kereǵarlyqtaryn uly Abaı Altaı­dan Alataýǵa deıingi qa­lyń eli jaqsy men jamandy aıy­rýdan qalǵanynan kórse, Alash qozǵalysynyń basshylary týǵan halqyn oıatýdy ulttyq ıdeıa bıigine kóterdi. Qoǵam ómi­rindegi osynaý izdenis pen irkilis kóziqaraqty eshkimdi aınalyp ótpedi. Zamanymen birge eseıgen, qýa­nyshy men qasiretin teńdeı kór­gen tulǵalardyń biri Uzaqbaı Jeldirbaıuly Qulymbetov edi. Eski men jańanyń, otarlaý men aǵartýshylyqtyń ymyrasyz kúresi bastalǵan tusta – 1891 jyly Yr­ǵyz dalasynyń Amankól bolysynda dú­nıege kelgen Uzaqbaı Qu­lymbetov qıyn­shylyq pen kú­reske, jeńis pen sheginiske to­ly taǵdyr jolyn bastan keshti. Ol kedeı sharýanyń otbasynda óskendikten, ishki Reseıdegi irgeli oqý ornynda bilim alý múmkindigine qol jetkize almady. Áke-sheshesiniń de saýaty shamaly edi. Alty jandy asyraý jalǵyz ákege ońaı soqpady, qysta Yrǵyz, Qazaly, Or arasynda túıemen júk tasysa, jazda kisige jal­danyp, bala-shaǵanyń nan-pulyn, azyn-aýlaq malynyń jem-shóbin daıarlady. Segiz jasynda aýyl molda­synyń aldyna barǵan Uzaqbaı bir múshelge tolǵansha dinı saýatyn tolyqtyrady. Odan keıin úsh jyl aýyl mektebinde, tórt jyl Yrǵyzdaǵy ýchılıshede, eki jyl Aqtóbedegi pedagogıkalyq kýrsta bilim alady. 1912 jyly halyq mu­ǵalimi mártebesimen eńbek jolyn bastaıdy. Yrǵyz jáne Torǵaı ýezderinde 7 jyldan astam ýaqyt ustazdyq quryp, osynda aqpan jáne qazan revolıýsııalaryn qarsy alady. О́z qolymen jazǵan ómirbaıanynda atap ótkendeı, 1918 jyldyń jeltoqsanyna deıin eshbir qoǵamdyq-saıası is-sharalarǵa aralaspaı, bala oqytýmen ǵana shektelipti. Mekteptegi eńbek jolyn keıinde bylaı sıpattaǵan eken: «Iа nachal rabotat s 1912 g. narodnym ýchıtelem. Vsego ýchı­tel­stvoval 7 let s lıshnım, t.e. do dekabrıa 1918 g. Nahodılsıa za vremıa moego ýchıtelstvovanııa sredı samoı gýshı kırgızskoı mas­sy ı ýchıl ıh deteı, ı takoe moe polojenıe, otryvaıas ot goroda, ne polýchaıa regýlıarno gazet ı lıteratýr, sılno otrazılos v moem dýhovnom razvıtıı, t.k. ıa posle chývstvoval, mnoıý poterıa­no pochtı 50% togo, chto ıa polýchıl v 1912 g., kogda okonchıl pedagogıcheskıe kýrsy». Degenmen, saýatty da eti tiri jas jigit kózge túspeı turmady. Ǵasyr basyndaǵy muǵalimder qaýy­mynyń qoǵamdaǵy bedeli de joǵary bolatyn. Qysqasy, 1919 jyldyń qarsańynda Yrǵyz sovdepi U.Qulymbetovti qazaq aýyldarynda bo­lystyq jáne aýyldyq keńesterdi qurýǵa jiberedi. Osy saparda Álibı Jangeldınmen tanysýdyń sáti túsip, saıası baǵyt-baǵdary aıqyndady. 1920 jyly bolshevıkter partııasy qataryna ótken ol 1921 jyl­dan Aqtóbe jáne Aqmola gýbernııalarynda partııalyq jáne keńestik basshy qyzmetterge joǵarylatylady. 1924 jyldyń qańtar aıynda aldymen Qa­zaq Ortalyq Atqarý Komıtetine, ile-shala búkilodaqtyq Ortalyq Atqarý Komıtetine múshelikke ótýi áste kezdeı­soqtyq emes. 1937 jy­ly «halyq jaýy» degen jalamen ustalǵansha osy bıikten bir sa­ty tómendegen emes. 1925 jyly ólkelik halyq sharýashylyǵy keńesiniń tóraǵasy, 1926 jyly Qazaq­stan halyq komıssarlary keńesi tóraǵasynyń orynbasary, bir mezgilde Memlekettik josparlaý komıtetiniń tóraǵasy, saý­da halyq komıssary mindetterin atqarady. Bas-aıaǵy 4-5 jyldyń ishinde keshegi aýyldyq, ýezdik deńgeıdegi balań qyzmetker odaqtyq mártebesi bar basshy bıigine kóterilgeni de onyń qarym-qabiletin kórsetse kerek. 1935 jyly Qazaq Ortalyq Atqarý Komı­tetiniń tór­aǵasy laýazymyna taǵaıyndalady. Uzaqbaı Je­ldirbaıuly keńestik bılik júıesinde aıtarlyqtaı bedel ıesi bola alǵanyn onyń ekinshi ulyna Marat esi­min búkilodaqtyq staros­ta M.I. Ka­lının bergenin aıtsaq ta jetip jatyr. U.Qulymbetov 1920-30-jyl­­dary Qazaqstanda júzege asqan sosıalıstik túbegeıli ózge­risterdiń bel ortasynda júrdi. Ujymdastyrý men ındýstrııalan­dyrý, mádenı revolıýsııa men ákimshilik-aýmaqtyq aýdandastyrý, álipbı reformasy men astanany Qyzylordadan Almatyǵa kóshirý, densaýlyq saqtaý men saýda qyz­metin uıymdastyrý – osynyń bá­rine tulǵanyń qosqan úlesi bar. Ásirese, birinshi besjyldyq jos­pardy túzýge kóp kúsh jum­sady. Qazaqstandy agrarlyq res­pýblı­kadan ın­dýstrıaldy elge aınaldyrýdyń naqty qadamdaryn izdestirdi. Bul oraıda Rıdder kásiporyndaryna, Atbasar mys zaýytyna, Embi munaıyna, teri óńdeý men toqyma isine erekshe mán berdi. 1925 jyly sóılegen sózinde... Embi munaıyn áli 30 jyl óndirýge bolady, tústi metall beretin Rıdder kásiporyndarynyń mańyzy álemdik deńgeıde, al teri óńdeýde múmkinshiligimiz mol dese, 1927 jyly alǵa tartqan myna paıymy áli kúnge deıin ózek­tiligin joıǵan joq: «Iri mal terisin alsaq, sany 817 myńǵa je­­tedi. Sonyń 140 myńyn ǵana ózimiz iske jaratamyz, bul 17 pro­senti ǵana. Qalǵanynyń bári Qazaqstannan shetke shyǵarylady. Ýaq mal terisiniń shyǵýy – 3,772 myń, osynyń 130 myńyn ǵana is­tep shyǵara alamyz. Bul 3,6 prosenti ǵana. Olaı bolsa, ýaq mal terisin iske jaratý jóninde ónerli kásibimizdiń qandaı kúıde ekenin baıqarsyzdar deımin. Júnniń shyǵýy 10 myń tonna. Osynyń 6,4 prosenti ǵana iske asyrylady. Túıe júniniń shyǵýy – 1829 tonna, osynyń 2 prosent shamasy isteledi. Mine, osy sıfrlardyń bári de aýyl sharýasynyń ónimin, ásirese, maldyń ónimin ónerli kásibimizdiń qushaǵyna ala almaı otyrǵanyna dálel». О́nerkásipti ilgeriletý Q­azaq­stannyń ekonomıkalyq kirip­tarlyǵyn joıatynyn búkpesiz ashyq aıta aldy: «Eger jalpy Keńester Odaǵynyń ónerli kásibimen salystyrǵanda bizdiń ónerli kásibimizdiń qansha oryn alatynyn baıqasaq, 1,2 prosent eken. Munyń ishinde Qazaq­stannyń jerinde bolǵanymen paıdasyn Keńester Odaǵy kóretin kásip oryn­dary da bar. Mine, bul ónerli kásibi­mizdiń artta qalǵandyǵyn, ónerli kásipti sharýashylyq óni­mine sáıkes keltirý týraly kór­setilgen nusqaýdyń jú­zege shyq­paǵandyǵyn kórsetedi. Son­­dyqtan, budan bylaıǵy bizdiń min­detimiz – ónerli kásipti órkendetý, ór­ken­­detkende aldymyzdaǵy 10 jyldyń ishinde ónerli kásip óndirisin 100 prosentke jetkizbegenimen, 70-75 prosentke jetkizý bolý kerek. Muny istesek, sharýashylyqtyń buıymyn óz ornynda iske asyryp taýar ǵyp sharýanyń qolyna berip otyrsaq, qala men aýyldy jymdastyrý uranyn júzege asyrǵan bolyp shyǵamyz». Qazaqstannyń ekonomıkasyna na­ryqtyq qatynastardy en­gizýge jár­meńkeler septe­setinin jaqsy túsin­gendikten, Temir­de, Oıylda, Qoıandyda, Qar­qarada, Qyzylordada, Áýlıe­atada uıym­dastyrylatyn jár­meńkelerge túr­li jeńildikter berýdi – alym-salyqtan bosatýdy, temir jol men sý kóliginiń tarıfin tómendetýdi, saq­tandyrý tarıfin azaıtýdy, keden isin jetildirýdi kózdedi. Irgeles Qytaı, Moń­ǵolııa memleketterimen saýda qa­rym-qatynasyn damytýǵa qadamdar jasady. Biz U.Qulymbetov Qazaqstan­nyń eko­nomıkalyq ósý bolashaǵyn aldyn ala egjeı-tegjeıli bilip otyrdy degen oıdan aýlaqpyz. Onyń 1920-jyldarǵy baıandamalary men sózderinde kólik, onyń ishinde temirjol, baılanys, aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý aıtyla bermeıtini ras. Bular ekinshi besjyldyq sońyna qaraı táp-táýir ilgerilegeni tarıhtan belgili. Máselen, U.Qulym­betovtiń pikirinshe, 1928-1932 jyldary Qazaqstan ónerkásibiniń ónimi 12 mln somnan 30 mln somǵa ósýi kerek edi. Naqty ómirde 1935 jyly ol 300 mln somnan asyp tústi. Qalaı bolǵanda da tuǵyrly tulǵa Qazaq eliniń nurly bola­shaǵyna qalt­qysyz sendi. Sen­gen­dikten 20 jyl­ǵa jýyq ómi­rin, barlyq sanaly ǵumy­ryn sosıalıstik ıdeıaǵa arnady. Bul seniminen 1919 jyly aq gvardııashylar qolyna tutqynǵa túskende de, ashtarǵa bólingen azyq-túlikti talan-tarajǵa saldy degen jalamen 1922 jyly abaqtyǵa qamalǵanda da ajyraǵan joq. 1921, 1925, 1929-jyldarǵy par­tııa­lyq tazalaý barysynda aqtarǵa tut­qynǵa túsý sebepteri taǵy tarazylanyp, U.Qulymbetovtiń kinásiz ekeni dáleldense de, 1937 jyly maýsym aıynda ótken Qazaqstan Kompartııasynyń I sezinde bul másele qaıtadan kóterildi. Jaqtastar men qar­sylastar pikirtalasy uzaqqa so­zylǵanmen, jasyryn daýys berý qorytyndysy boıynsha 358 daýys jınaǵan (qarsy – 75 delegat) U.Qulymbetov Qazaq Res­pýb­lıkalyq partııa uıymynyń Ortalyq Komıtetine múshelikke ótedi. Alǵashqy Plenýmda Bıýro múshesi bolady. Tulǵanyń ultjandy bolmysy 1931-1933 jyldardaǵy alapat asharshylyqta anyq kórindi. 1931 jyly Mańǵystaý boıynsha Saıası komıssııa qurylyp, onyń quramyna U.Qulymbetov kirgen edi. Osy komıssııanyń qyzmeti arqasynda aýa kóshý toqtaldy, bılik tarapynan oryn alǵan bas­syzdyq tyıyldy. Halyqqa azyq-túlik jáne medısınalyq kómek kórsetile bastady. Alaıda, totalıtarlyq júıeniń qa­tygez teorııasy men praktıkasyn bir­jolata joıý múmkinshiligi sarqylǵan edi. Stalındik qýǵyn-súrgin ulttyń uly perzentterin baýdaı túsirdi. Aldymen Alash zııalylary qurbandyqqa shalyn­dy. Sodan keıingi kezek bolshevıktik usta­nymdaǵy tulǵalarǵa jetti. 1937 jylǵy tamyzdyń basynda Qa­zaqstannyń belgili partııa jáne memleket qaıratkeri Uzaqbaı Jeldirbaıuly Qulymbetov tut­qyn­daldy. Arada 7 aı ótkende, 1938 jyldyń 22 naýryzynda «ha­lyq jaýy» degen aıyppen atyldy. Zulmat 20 jylǵa sozyldy. Qudaı qosqan qosaǵy Áıish Os­panqyzy «Al­jırde» (otanyn sat­qandar áıelderiniń Aqmoladaǵy lageri) azap shekti. Balalary men týǵan-týystary qorlyqpen ómir keshti. U.Qulymbetov 1958 jyly ǵana aqtaldy. Sodan beri de alpys jylǵa jýyq ýa­qyt ótipti. Elim degen erdiń al­dyndaǵy qaryzymyz ben paryzymyz tolyq óteldi deýge áli erterek. Keńestik jyldar­da mereıtoılary eleýsiz qal­dy. Tipti, partııa tarıhynan jazylǵan bedeldi ujymdyq eńbekterde «umyt» qalyp jatty. Máselen, 1984 jyly Qazaqstan Kom­partııasy ja­nyn­daǵy partııa tarıhy ınstıtýty shyǵarǵan 760 bettik «Ocherkı ıstorıı Kommýnıstıcheskoı partıı Kazah­stana» kitabynda I.Stalın, M.Kalının syndy kósemder 9-10 retten aýyzǵa alynsa, Qazaq mem­leketiniń 1935-1937 jyldarǵy basshysy múlde atal­maǵany tarıh­qa qııanattyń naǵyz ózi. – «Eshten kesh jaqsy». Ondaǵan jyl boıy qordalanǵan qaryzdy qaıtarýǵa áli de múmkinshilik bar. Táýelsizdigimizdiń qarsańynda Bek­bolat Mustafın, Shol­pan Baı­tursynova, Ishanbaı Qara­qulov, Muhtar Shahanov, Nadejda Lýshnıkova, Mardan Baıdildaev syndy tanymal azamattar, Y­rǵyz aýdanynyń soǵys jáne eń­bek ardagerleri respýblıka bas­shylyǵynyń aldyna osy máseleni qoıǵan bolatyn. Olar JOO-lardyń bireýine, Aqtóbedegi ped­ýchı­lıshege U.Qulymbetov esi­min berýdi, eskertkishin ornatýdy ótingen edi. Bári bolmasa da biren-sarany oryndaldy. Biraq munymen is bitken joq. Eń bastysy – tulǵanyń ǵylymı kelbeti ashylmaı jatyr. Ádebı-kórkem turǵydan taný da kemshin. О́tken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldarynda Qazaqstannyń qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵy­lymdary negizinen partııa-keńes qaıratkerleriniń izdenisterimen qalyptasqanyn es­ker­sek, U.Qu­lymbetovtiń artynda qalǵan murasy arnaıy zertteýdi qajet etetinin uǵynamyz. Osy oraıda, bizdiń qosarymyz: qalamynan týǵan shyǵarmalaryn jı­naqtap, 1-2 tomdyq kitap kóleminde jarııa­laý qajet-aq. Qaıratker erdiń esimi halqymen birge jasaı berýi kerek. Hankeldi ÁBJANOV, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi