Álem oqyrmandaryna tanys belgili halyqaralyq sarapshy ári «Shıelenis oshaqtary: Eýropaǵa tónip kele jatqan daǵdarys» (Flashpoints: The Emerging Crisis in ») atty 2015 jyly jaryq kórgen týyndynyń avtory Djordj Frıdmannyń pikirinshe, 1912 jyl Eýropa úshin de, onyń ishinde, ásirese, Batys Eýropa úshin de mamyrajaı kezeń bolǵan. О́ıtkeni, ol kezde, álemdi bılep turǵan Eýropa kolonııalarynyń kólemi 40 mıllıon sharshy kılometrdi quraǵan. Onyń 25 mıllıon sharshysy tek Brıtanııaǵa tıesili bolsa, Belgııa Kongony, Nıderland júzdegen mıllıon halqy bar sol kezdegi Indonezııany, al Fransııa bolsa, Afrıka men Úndiqytaıǵa ústemdik etken.
Alaıda, 1845 jyldan bastap, bir ǵasyrǵa sozylǵan Eýropanyń bul beıbit bolmysyn 1914 jyly tutanǵan Birinshi dúnıejúzilik soǵys bir sátte oırandap ketken. Avtor keltirgen dáıekterdiń bári de shyndyq. Tek 1914-1945 jyldar arasyndaǵy 31 jyl ishinde ǵana túrli saıası dúrbeleńder (shıelenister, soǵystar, genosıd, dıskrımınasııa, qoldan jasalǵan ashtyq, holokost, t.s.s.) saldarynan 100 mıllıon eýropalyq jer jastanǵan ári mundaı qyrǵyn soǵys adamzat órkenıetinde buryn-sońdy bolyp kórmegen. Sosyn, bul alapat qyrǵynnyń osydan 400 jyl buryn ǵana planetanyń basym kópshiligin ózine baǵyndyryp, mádenı bolmysyn ońtaıly órkendetken Eýropada oryn alǵany óte tańǵaldyrady.
Shyndyǵynda da, Eýropanyń ǵasyrlarǵa sozylǵan álemdi jaýlaý úderisi óz ishindegi azamat soǵystarymen qat-qabat júrip otyrǵan. Sodan soń, Eýropanyń óte joǵary mádenıetke ıe bola turyp, konsentrasııalyq lagerlerge jol bergeni shynymen-aq túsiniksiz. Sondaı-aq, Eýropany 1914 jylǵa deıin shektep kelgen shekaralar, is júzinde, memleketter men memleketterdi, dinder men dinderdi jáne mádenıetter men mádenıetterdi toǵystyryp, únqatystyrǵan aralyq bolatyn. О́kinishke qaraı, 2014 jylǵy tamyz aıy Eýropany kútpegen jerden qushhanaǵa aınaldyryp jibergen.
Birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalar kezdegi Eýropadaǵy shekaralar shıelenisterdi ýshyqtyryp, alapat órtke aınaldyryp, sol órttiń ármen qaraı kúlli álemge taralýyna da tikeleı túrtki bolǵan. Adamzat órkenıeti buryn-sońdy kórmegen álgi alapat náýbet birte-birte báseńdep baryp toqtaǵanymen, 1939 jyly qaıta tutanyp, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa ulasyp ketken. Al munyń sońy, joǵaryda atap ótkendeı, 100 mıllıon adamnyń ómirin jalmap, onyń ishinde, evreılerdi qynadaı qyrǵan holokostpen tynǵan bolatyn.
Sonymen, 1945 jyly Eýropa burynǵy ımperııalyq qaýharynan birjolata aıyrylyp, basybaıly terrıtorııalarǵa aınalyp shyǵa keledi. Okkýpasııalanǵan Eýropanyń budan bylaıǵy taǵdyr-táleıi «qyrǵı-qabaq soǵys» tásilin ustanǵan Máskeý men Vashıngtonnyń qas-qabaǵyna táýeldi bolyp qaldy. Sondyqtan da, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan sansyrap shyqqan Eýropanyń egemendikke qaıta qol jetkizýi tipti de ońaı bolmaǵan.
Mine, dál osy turǵydan kelgende, eýropalyqtardyń 1947 jyly Parıjde bas qosyp, «Ekonomıkalyq yqpaldastyq komıtetin» qurýy eýropalyq ıntegrasııanyń bastapqy kezeńi edi. Al naǵyz eýropalyq ıntegrasııa, 1957 jyly qol qoıylǵan Rım kelisiminen bastaý alady. Bul kelisim alty memlekettiń, atap aıtqanda, Fransııa, Germanııa, Nıderland, Belgııa, Lıýksembýrg jáne Italııanyń bastaryn biriktirdi. Eń bastysy, bul kelisim 1871 jyldan bermen qaraı dúrdaraz Germanııa men Fransııanyń arasyn jaqyndatty. Al Belgııa, Nıderland jáne Lıýksembýrg bolsa, aldyńǵy eki memleketti jalǵastyrýshy aralyq elderge aınalǵan edi.
Túptep kelgende, Rım kelisimi, aldymen, Eýropa qaýymdastyǵyna jáne sońyra, Eýropalyq odaqqa aparatyn birden-bir jol bolatyn. Alaıda, brıtandyqtar Eýropa qaýymdastyǵyna enýge múlde asyqpady. Erkin saýda keńistiginiń qajet ekenin bile tura, olar óz ekonomıkasynyń óz baqylaýynda bolýyn qalady. Naqtyraq aıtqanda, ortaq ógizden góri ońasha buzaý asyraǵandy artyǵyraq sanady.
1950-jyldardyń ortasynda Brıtanııa bas bolyp, Eýropa qaýymdastyǵyna balama retinde, Brıtanııa, Avstrııa, Danııa, Shvesııa, Norvegııa, Fınlıandııa Shveısarııa, Lıhtenshteın jáne Portýgalııa syndy toǵyz memleketti biriktiretin «Eýropalyq erkin saýda qaýymdastyǵyn» qurǵan bolatyn. Biraq Brıtanııanyń bul tirligi iske aspaı qalady. О́ıtkeni, bul bastama AQSh tarapynan qoldaý tappaǵan bolatyn.
Al Eýropa qaýymdastyǵyna engen elder bolsa, bir-birimen yqpaldasa damyp, bir-birine jaqyndasa túskenimen, 1973 jylǵa deıin músheleriniń sanyn ósire almaǵan bolatyn. Alaıda, dál sol jyly bul Qaýymdastyqqa Brıtanııamen qosa, Danııa jáne Irlandııa kelip qosylyp, múshe-memleketterdiń sany bastapqy altydan toǵyzǵa jetedi. 1973 jyly atalǵan Qaýymdastyqqa Ispanııa, Portýgalııa jáne Grekııa memleketteri de óz erkimen qosylyp, odaqqa engen elderdiń jalpy sany on eki bolady.
1991 jyly «qyrǵı-qabaq soǵys» aıaqtalyp, o bastaǵy Eýropa qaýymdastyǵynyń qalyptasýyna óz úlesin qosqan Amerıkanyń yqpaly da azaıa bastaıdy. Dál sol jyly bolashaq Eýropalyq odaqqa irgetas bolǵan Maastrıht kelisimi daıyn bolyp, jańa Eýropalyq odaqtyń qurylymy da jasaqtalǵan bolatyn. Maastrıht – Nıderland memleketiniń ońtústik shebindegi Belgııamen shektes aýmaqtaǵy Ardennes ormanynyń shetinde ornalasqan qala bolýymen qatar, geografııalyq turǵydan, Fransııa men Germanııanyń shekaralaryna da, Eýroparlament ornalasqan Fransııanyń Strasbýrg qalasyna da, tipti, Eýropalyq Komıssııa ornalasqan Belgııanyń astanasy Brıýsselge de tıip turǵandyqtan, Eýropanyń júregi ispettes edi. Sondyqtan Maastrıht qalasynyń mártebesi men rólin Eýropalyq odaqqa múshe memleketter óte joǵary baǵalaıdy.
Maastrıht kelisimimen baılanysty Eýropalyq odaqtyń tartymdylyǵy da qosa ósedi. 2015 jylǵy málimet boıynsha, Eýropalyq odaqqa múshe-memleketterdiń sany 28-ge jetip, Odaqtyń Ishki jalpy ónimi 16,2 trıllıon dollardy qurady jáne álemde AQSh-tan keıingi ekinshi orynǵa kóterildi.
Sosyn, Maastrıht kelisimi boıynsha, Eýropa azamattyǵy men eýropalyq kýálik sekildi, Odaqqa múshe-memleketterdiń jeke ulttyq azamattyǵy men ulttyq kýáligi de teń quqyly. Bul, árıne, úlken jetistik. Deı turǵanmen, Eýropalyq odaqta prezıdent, parlament, sol sııaqty sot bıligine qatysty sheshilmegen túıtkilder áli de barshylyq. Máselen, ár deńgeıde qabyldanatyn sheshim, keıde tek biraýyzdan qabyldanýǵa tıis bolsa, keıbir kezde kópshilik daýyspen qabyldanady.
Sodan soń, Maastrıht kelisimi týdyrǵan jáne bir element – Eýrovalıýta Odaqqa múshe-memleketterdiń egemendigine dóp kele bermeıdi. О́ıtkeni, kóp elderdiń aqshalarynyń betinen belgili tarıhı-saıası tulǵalar men mádenıet qaıratkerleriniń sýretterin kórýge bolady. Al Eýrovalıýtanyń betinen ondaı sýretterdi kórý múmkin emes. Sebebi, qaı tulǵanyń sýreti basylýy kerek ekeni týraly ortaq sheshim Eýropalyq odaqta áli qabyldanǵan joq. О́ıtkeni, bul – daý týǵyzatyn eń ózekti máselelerdiń biri. Mundaı túıtkilder, sonymen qatar, bank júıesi men salyq jáne bıýdjet júıelerinde de ushyrasady. Onyń ústine, uzyn sany 28-ge jetken Eýroodaqqa múshe memleketterdiń bári birdeı Eýroaımaqqa kirmeı otyr jáne ortaq valıýtany tek 19 múshe-memleket qana paıdalanady. О́zgeler, burynǵysha, ózderiniń ulttyq valıýtasyn qoldanýda.
Búgingi tańda Eýropalyq odaqtyń birligine tónip turǵan eń basty syn-qater Ulybrıtanııanyń bul Odaqtan bólinip ketýi bolyp otyr. Bul syzat bir elmen ǵana tyna ma, joq pa? Bul jaǵy belgisiz. Eýroodaqqa tónip turǵan ózge de qaýip-qater jetkilikti. Olardyń ishindegi eń qaterlisi – Taıaý Shyǵys pen tynyshy ketken ózge elderden Eýropaǵa aǵylǵan bosqyndar tasqyny. Kúnnen-kúnge molaıa túsip otyrǵan bul qıyndyqtardy jeńe almasa, Eýroodaqtyń da, Eýrovalıýtanyń da kúni bulyńǵyr bolary shek keltirmeıdi.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek
sińirgen qaıratkeri