– kommýnıkasııanyń elektrondyq quraldary men aqparattyq júıelerdi paıdalaný negizinde memlekettik bılik pen qoǵam arasyndaǵy ózara is-qımyldy úılestirýshi
Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan aýqymdy reformalardyń jańa kezeńi – Ult josparyn is júzine asyrý osy jylǵy qańtardan bastaldy.
Ult josparynyń «olardy iske asyrý jónindegi 100 naqty qadamda» egjeı-tegjeıli baıandalǵan 5 ınstıtýttyq reformadan turatyny belgili. Bul reformalar bir-birimen tyǵyz baılanysty ári sabaqtas. Memlekettik qyzmette 40 jyldyq ótili bar jáne Prezıdent Ákimshiliginde 1990 jyldyń mamyrynan jumys isteıtin memlekettik qyzmetshi retinde maǵan Memleket basshysynyń jańa reformalarynyń evolıýsııalyq logıkasy túsinikti. Jańa memlekettiń negizin qalaýshy tulǵa bolǵandyqtan da Prezıdentimiz Qazaqstannyń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU), ıaǵnı eń damyǵan elderdiń barlyq parametrlerine saı keletindeı qazirgi zamanǵy memlekettilikti kezeń-kezeńimen qalyptastyrýda.
1-qadamdaǵy «Kásibı memlekettik apparat qurý» boıynsha reforma júrgizýde Qazaqstan kóshbasshyǵa aınaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bizdiń tájirıbemizdi kóptegen alys-jaqyn kórshiler zerdeleýde. Alaıda, jetistikterimizdi mise tutpaı, bizdiń Prezıdent olardy eseleı túsýdiń jańa mindetterin alǵa qoıdy. Qazirgi kezeńde tapsyrmalardyń úshten ekisi oryndaldy.
Osy arada atap kórsetetin bir jaıt – oryndalýy kúrdeli qadamnyń biri «Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý» 2-reformasy boıynsha jumys qaýyrt júrýde. Qazirgi kezde 19 qadamnyń 11-i boıynsha jumystar oryndaldy deýimiz kerek.
Aýqymy jaǵynan asa kólemdi «Indýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim» – 3-reformasy 50 qadamdy qamtıdy. Búginde olardyń 13-i oryndaldy, 33-i oryndalýda, 4-eýi 2017-2021 jyldarda oryndalatyn bolady. Al «Birtektilik pen birlik» – 4-reformasy boıynsha naqty is-sharalar men «jol kartalary» qabyldanyp, iske asyrylýda.
«Esep beretin memleketti qalyptastyrý» – 5-reformasyna naqtyraq toqtala ketken jón. Sebebi, ol túbegeıli ózgerister ákeledi dep oılaımyn (atap aıtqanda, 4 qadamy oryndaldy, 4-eýi jyl sońyna deıin oryndalatyn bolady, 2-eýi – 2017-2018 jyldary oryndalýy tıis).
Búgingi tańda memleketti basqarýǵa qoǵamdy belsendi qatystyrý, memlekettik sheshimder qabyldaý prosesine azamattardy tartý jáne halyq pen bıznes-qoǵamdastyqtyń azamattyq belsendiligin kóterý mindeti tur. Bul oraıda biraz jumys atqaryldy. Barlyq salany derlik qamtıtyn úkimettik emes uıymdardyń aıtarlyqtaı pýly qalyptasty. Jaqynda ǵana Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi quryldy. Aqparattandyrýdyń prezıdenttik baǵdarlamasyn kezeń-kezeńimen iske asyrýdyń arqasynda qajetti tehnologııalyq jaǵdaılar jasaldy: 2006 jyly «Elektrondyq úkimet» (eGov) quryldy, ınternet-resýrstar damytylýda. Osynyń bazasynda «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» korporasııasy jumys isteı bastady.
5-reforma sheńberindegi 94-qadamda «Ashyq úkimetti» engizý, memlekettik qupııalar men zańnamamen qorǵalatyn ózge de aqparattardy qospaǵanda, memlekettik organdar ıeligindegi kez kelgen aqparatty ashyq etýge múmkindik beretin aqparatqa qoljetimdilik týraly zań ázirleý sııaqty jańalyqtar kózdelgen.
Azamattar men olardyń birlestikteriniń memlekettik isterdi basqarýǵa is júzinde qatysýy úshin mınıstrlikterdiń, vedomstvolar men ákimdikterdiń qujattaryna qoljetimdilik bolýǵa tıis. О́zderine qajetti ári qyzyqtyratyn aqparatty suratý jáne alý quqyǵy bolýǵa tıis. Bul rette qabyldaý bólmeleri men túrli deńgeıdegi sheneýnikterge kezekke turmaý kerek. Al memlekettik organdar, óz kezeginde, belgilengen merzimde olarǵa qajetti málimetterdi berýge mindetti.
Kúni keshege deıin memlekettik mekemeler halyq úshin jabyq boldy desek, artyq aıtqandyq emes, aqparat tipti, suratý arqyly da shekteýli túrde berilip keldi. Al Parlament elimizdiń «Aqparatqa qol jetkizý týraly» Zańyn qabyldap, oǵan el Prezıdenti 2015 jylǵy 16 qarashada qol qoıǵannan keıin Qazaqstanda azamattyq qoǵam qalyptastyrýdyń jańa kezeńi bastaldy. Osy jylǵy mamyrda Jenevada ótken Aqparatty qoǵam máseleleri jónindegi dúnıejúzilik forým barysynda bizdiń zańnyń sarapshylar toby jaǵymdy resenzııalardy aıtarlyqtaı kóp alǵanyn aıta ketken jón.
Aıtpaqshy, Norvegııa, Ulybrıtanııa, Brazılııa, Indonezııa, Meksıka, Fılıppın, OAR jáne AQSh sııaqty elder negizin qalap, 2011 jyly qurylǵan halyqaralyq «Ashyq úkimet» boıynsha seriktestik (Open Government Partnership – OGP) uıymyna elimiz dál osy zań qabyldanǵannan keıin múshe bola alady. Qazirgi ýaqytta seriktestikke álemniń 66 eli kiredi.
2015 jylǵy qazanda Mehıkoda «Ashyq úkimet» boıynsha seriktestik sammıti ótip, oǵan 60-tan astam eldiń, BUU Damý baǵdarlamasynyń, Dúnıejúzilik banktiń, bıznes-qoǵamdastyq pen basqa da halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qatysty. Sammıt jumysyna Prezıdent Ákimshiliginiń, Úkimet, Parlament Májilisi apparattarynyń, Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń, «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ-tyń ókilderinen turatyn qazaqstandyq delegasııa da qatysty. Sammıt barysynda bizdiń delegasııa OGP ókilderimen kezdesý ótkizdi. Biz Qazaqstandaǵy «Ashyq úkimettiń» damýy týraly sholý jasadyq, Qazaqstannyń OGP-ǵa múshelikke ótý tártibin talqyladyq.
Jyl saıyn qarasha-jeltoqsan aılarynda OGP «Ashyq úkimetti» damytý boıynsha elderge jáne olardyń OGP-ǵa múshe bolý daıyndyǵyna baǵalaý júrgizedi. Baǵalaý 16 baldyq shkala boıynsha júzege asyrylady. Sońǵy baǵalaý boıynsha Qazaqstan 12 ball aldy. Buǵan «Aqparatqa qol jetkizý týraly» Zańdy qabyldaý múmkindik berdi.
Seriktestikke qatysýshy elder «Ashyq úkimetti» damytý jóninde is-sharalar josparyn qabyldaıdy, ol qoǵamdyq birlestiktermen kelisiledi. OGP Doktrınasyna sáıkes «Ashyq úkimet» «demokratııanyń jańa shekarasy» jáne onyń ústine «sybaılas jemqorlyqty azaıtý men halyqtyń bılikke senimsizdigin joıýdyń aıtarlyqtaı utymdy antıdoty» bolyp tabylady.
Memlekettik apparat pen azamattar qarym-qatynasynyń yńǵaıly bolýy maqsatynda «Elektrondyq úkimet» aqparattyq júıesinde 2014 jáne 2015 jyldary «Ashyq úkimettiń» mynadaı veb-portaldary ashyldy: «Ashyq úkimet», «Ashyq derekter», «Ashyq NQA (normatıvtik-quqyqtyq aktiler)», «Ashyq bıýdjetter», «Ashyq dıalog», sondaı-aq «Memlekettik organdar qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaý» (ústimizdegi jyldyń sońyna deıin iske qosylady).
Portaldardyń ataýlarynan kórip otyrǵanymyzdaı, kez kelgen azamat óz kompıýterinen nemese HQO-dan on-laın rejiminde memlekettik organdardyń basshylaryna tikeleı ótinish jasaı alady. El azamattarynyń ınfokommýnıkasııa júıelerin paıdalanyp, qajetti aqparatty nemese málimetterdi suratyp ala alatyny mańyzdy. El aýmaǵynyń ulan-ǵaıyr ekenin eskersek, bul adamdardyń ýaqyty men qarajatyn únemdeýge septigin tıgizedi.
Onyń ústine, azamattarymyz zańdar jobalarymen, Úkimet pen mınıstrlikterdiń aktilerimen, bıýdjettik josparlaýdyń jobalarymen tanysyp, olardy talqylaýǵa qatysady, memlekettik organdardyń jumysyna baǵa beredi jáne t.b. Aqparatqa qol jetkizý máseleleri jónindegi komıssııa quryldy.
Jańadan qurylǵan Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginiń «Ashyq normatıvtik quqyqtyq aktiler» portalynda búginde BAQ qyzmeti, baılanys jáne aqparattandyrý týraly zań jobasynyń ózderi ázirlegen tujyrymdamasy kópshilik talqylaýyna usynylyp, bul vedomstvo ashyqtyqtyń úlgisin kórsetýde.
Zańda qol jetkizý shektelmegen aqparattar tizbesi bekitildi. Demek, qandaı da bir aqparat boıynsha monopolııaǵa ıe memlekettik organdar men mekemeler, basqa da uıymdar men kompanııalar azamattardyń zańnamamen belgilengen málimetter qataryna jatatyn aqparattarǵa qoljetimdiligin shektep, olardan jasyrýǵa quqyǵy joq. Buǵan myna baǵyttaǵy aqparattar jatady: azamattardyń qaýipsizdigi men densaýlyǵyna qater tóndiretin tótenshe jaǵdaılar men apattar, olardyń saldarlary men resmı boljamdar; densaýlyq saqtaýdyń jaı-kúıi, sanıtarııa, demografııa, kóshi-qon, áleýmettik qorǵaý, ekonomıka, aýyl sharýashylyǵy týraly, sondaı-aq qylmystylyqtyń jaı-kúıi; terrorızm aktileriniń jasalý faktileri týraly; ekologııa, órt qaýipsizdigi, sonymen qatar, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jáne radıasııalyq ahýal, tamaq ónimderiniń qaýipsizdigi týraly; memleket jeke jáne zańdy tulǵalarǵa usynatyn artyqshylyqtar, ótemaqylar men jeńildikter týraly; adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń buzylý faktileri týraly; Ulttyq banktiń altyn-valıýta rezervi týraly; normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mátinderi (memlekettik qupııalardy qamtıtyn aktilerdi qospaǵanda), sondaı-aq olardyń jobalary; respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń qarajatyn qalyptastyrý men ony jumsaý týraly, sonymen qatar, osy qarajattyń jumsalýyn baqylaý týraly (memlekettik qupııalardy qamtıtyn málimetterdi qospaǵanda); aqparatty ıelenýshilerdiń, olardyń laýazymdy adamdarynyń zańdy buzý faktileri týraly; saıası, áleýmettik jáne basqa da sebeptermen jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵandar týraly, onyń ishinde arhıvterdegi aqparat týraly (memlekettik qupııalardy qospaǵanda).
Alǵash ret zańda barlyq ortalyq atqarýshy organdar (Qorǵanys mınıstrligin qospaǵanda) basshylarynyń, ákimder men ulttyq joǵary oqý oryndary basshylarynyń halyq aldynda óz jumysy týraly esep beretindigi naqty kórinis tapqan. Máselen, jyl basynan beri barlyq deńgeıdegi ákimder 7 myńdaı esepti kezdesý ótkizdi, oǵan 800 myńdaı adam qatysty. Esep berý barysynda 18 myńdaı adam sóz sóılegen, olardyń tarapynan 16 myńdaı problema kóterilgen, olardyń 18-i ortalyq memlekettik organdardyń jáne ulttyq kompanııalardyń quzyretine jatady (olardyń kópshiligi oryndalǵan jáne sheshimin tapqan). Azamattarǵa ózderin tolǵandyrǵan barlyq suraqtar boıynsha dáleldi jaýaptar, túsinikter berildi. Mamyr-maýsym aılarynda jurtshylyq aldynda 12 mınıstr esep berdi. Barlyq esep berýler jergilikti jáne respýblıkalyq BAQ-tarda jarııalanyp, memlekettik organdardyń saıttarynda ornalastyryldy. Azamattardy beıne-konferensbaılanys arqyly qabyldaý da tájirıbege engizildi.
Mınıstrlikter men vedomstvolardyń alqa otyrystaryna qoljetimdilik pen Parlament palatalarynyń ashyq otyrystarynyń, oblystar, Astana jáne Almaty qalalary máslıhattary otyrystarynyń, mınıstrlikter men vedomstvolardyń jyl qorytyndysy boıynsha ótkizgen alqa otyrystarynyń ınternet-resýrstardaǵy onlaın-translıasııalary jańashyldyq bolyp tabylady.
Bılik organdarynyń barynsha ashyq bolýyna BAQ-tarda, ınternet-resýrstarda jáne «Elektrondyq úkimet» veb-portalynyń komponentterinde ózderiniń atqarǵan jumysy týraly aqparat ornalastyrýy oń áserin tıgizýde. Internet-resýrsta aqparat qazaq jáne orys tilderinde usynylady, sonymen qatar, basqa tilderde de bolýy múmkin. Paıdalanýshylar veb-portal komponentterinde ornalastyrylǵan aqparatty alyp, paıdalanady, sondaı-aq «Elektrondyq úkimet» veb-portalynda tirkelgen jaǵdaıda onyń talqylaýyna da qatysady. Jazbasha suratýǵa jaýap berý avtordyń tańdaýy boıynsha qaǵazda jáne (nemese) elektrondyq túrde ótinish tilinde usynylady. Aýyzsha suratýǵa jaýap ta aýyzsha beriledi.
«Ashyq dıalog» portaly úsh servısten turady: memorgandardyń birinshi basshylarynyń blog-tuǵyry, ınternet-konferensııa, saýaldamalar. Osy jyldyń qazan aıyndaǵy esep boıynsha portalda 152 myń ótinish tirkelgen.
Sondaı-aq, zańda aqparat usynýdan bas tartý múmkindigi de zańda qarastyrylǵan. Bul oraıda suratý tirkelgen kúnnen bastap bes jumys kúni ishinde bas tartý jónindegi dáleldi jaýap suratýshynyń nazaryna jetkiziledi. Eger aqparatqa qoljetimdilik quqyǵy zańsyz shektelgende, joǵary turǵan memlekettik organǵa nemese sotqa shaǵymdanýǵa bolady.
Ortalyq memlekettik organdardyń 17 ınternet-resýrsyna zańnyń talaptaryna sáıkestigine júrgizilgen tekserý ortasha alǵanda ınternet-resýrstarda mindetti 52 ındıkatordyń 38-i bar ekenin kórsetti, bul 74%-dy quraıdy. Osy oraıda memlekettik organdar ınternet-resýrstaryn aqparattyń tolyqtyǵy men ózektiligin qamtamasyz etýge sáıkes keltirý jóninde jumys júrgizýde. Bul baǵyttaǵy jumystar ákimdikterdiń ınternet-resýrstarymen de júrgizilýde.
Zań is júzinde jumys isteýde. Máselen, «Ashyq NQA» portalynda normatıvtik quqyqtyq aktiler men zań tujyrymdamalarynyń 3438 jobasy kópshilik talqylaýy úshin ornalastyrylǵan. Jyl basynan beri «Ashyq bıýdjet» portalynda bıýdjettik baǵdarlamalardyń 3374 jobasy (olardyń ishinde 366 joba kópshilik talqylaýynan ótýde, 2485 joba qoǵamdyq keńesterge berilgen) jáne 1,5 myńdaı esep ornalastyrylǵan, olar respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń oryndalýy týraly esepterdi, sondaı-aq ortalyq jáne jergilikti organdardyń ótken qarjy jylyndaǵy bıýdjettik baǵdarlamalardy iske asyrýy týraly esepterdi qamtıdy.
Atap aıtsaq, Open Budget Index (Bıýdjet boıynsha halyqaralyq seriktestik) esebiniń qorytyndylary boıynsha 2015 jyly Qazaqstan múmkin bolatyn 100-den 51 ball aldy, bul – ortasha álemdik kórsetkishten 45 ball joǵary. Al Global Open Data Index-tiń 2015 jylǵy reıtınginde Qazaqstan bir jyl ishinde ǵana 48 orynǵa joǵary kóterilip, álemniń 122 eliniń arasynan 50-orynǵa turaqtady (2014 jyly 98-orynda bolǵan). Bıyl budan da joǵary kóterilemiz.
Mınıstrlerdiń jáne basqa da memorgandardyń birinshi basshylarynyń blog-tuǵyryna 2012 jyldan beri 190 myńnan astam ótinish túsken, onyń 143 myńyna jaýap berilgen. Al «Elektrondyq úkimet» portalyn búgingi kúni 5,6 mıllıonnan astam adam paıdalanady – bul eldiń ekonomıkalyq belsendi turǵyndarynyń jartysynan astamy. 10 jyl ishinde onyń servısteri 150 mıllıonnan astam qyzmet kórsetken. 2008 jyl men 2016 jyldyń qazany aralyǵynda qazaqstandyqtarǵa 12,5 mıllıonnan astam elektrondyq-sıfrly qoltańba tegin berilgen, olardyń 5 mıllıondaıy adamdardyń jeke basyn kýálandyratyn qujatynda jazylǵan. 2013 jyldan bastap 84 myńnan astam bıznes-kompanııa on-laın rejiminde tirkeýden ótken. eGov tólem shlıýzi arqyly shamamen 25 mıllıard teńge somasyna 3,4 mıllıon tranzaksııa júrgizilgen, onyń ishinde 2015 jyly 10 mıllıard teńge bolǵan.
BUU-nyń «Elektrondyq úkimetti» damytý reıtınginde elimiz 2008-2016 jyldar kezeńinde 81-orynnan 33-orynǵa kóterildi. Bul Otanymyzdyń 48 satyǵa joǵarylaǵanyn bildiredi.
Jańa zańnyń normalaryn halyqqa jan-jaqty túsindirý úshin BUU Damý baǵdarlamasymen jáne EQYU-men birlesip, eldiń barlyq óńirinde semınarlar sıkli ótýde. 2016 jyldyń aqpanyndaǵy «Ashyq úkimet» portalynyń jumysy týraly azamattar bile me?» degen saýaldamaǵa suralǵandardyń: 30%-y oń jaýap berse, «endi tanysamyz» degeni 20%-dy quraǵan, «maǵan qyzyqty emes» deýshiler – 4%, «joq, bilmeımin» dep jaýap bergender 46% bolǵan. Shymkentte sáýir aıynda memlekettik qyzmetshiler, jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń, úkimettik emes uıymdardyń ókilderi men jýrnalıster úshin alǵashqy semınar ótti. Mundaı jumys tek oqytý alańy ǵana emes, sondaı-aq qaıtarymy mol baılanys arnasy bolmaq.
«Ashyq úkimet» taqyrybynda sóz qozǵaı otyryp, Prezıdent Ákimshiligi atalǵan zań qabyldanǵanǵa deıin de jurtshylyqpen ashyq jumys júrgizgenin atap aıtqan jón. Máselen, «Memleket basshysynyń veb-saıty» aqparattyq júıesi 2005 jyldan jumys isteıdi, ol Elbasynyń, Prezıdent janyndaǵy komıssııalar men keńesterdiń jáne onyń Ákimshiliginiń Internet jahandyq jelisinde eldiń bet-beınesin halyqaralyq qoǵamdastyqqa tanymal etý men olardyń qyzmeti týraly qazaqstandyq jáne álemdik Internet qoldanýshylaryn habardar etý maqsatyna arnalǵan.
Saıtta «Prezıdenttiń bıznesti qorǵaýy» (2010 jyldan jumys isteıdi jáne kásipkerlerdiń Memleket basshysyna tikeleı ótinish jasaýyna arnalǵan), «Prezıdentke hat» (2015 jyly engizilgen, qaıtymdy baılanys júıesin bildiredi) servısteri jumys isteıdi. 2016 jyly Prezıdent Ákimshiligine 2 myńdaı elektrondyq hat kelse, «Prezıdenttiń bıznesti qorǵaýy» servısine 81 ótinish túsken.
Elimizdiń kez kelgen óńiriniń turǵyndary akorda.kz saıty arqyly Prezıdent Ákimshiligi basshylyǵynyń azamattardy qabyldaý kestesimen tanysa alady, naqty laýazymdy adamnyń qabyldaýyna jazyla alady. Qabyldaýǵa kelýshilerdiń kópshiligi qabyldaý kezinde osyndaı yńǵaıly jaǵdaı jasalǵany úshin alǵys bildirip, Prezıdent Ákimshiligine qabyldaýǵa kirý óz
aýdany ákiminiń qabyldaýyna kirýden jeńildeý bolǵanyn aıtady.
Sondaı-aq, Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti 2012 jyly áleýmettik jelilerde resmı akkaýnttar ashty: búginde Twitter servısin qoldanýshylar sany 193 myńdaı jazylýshyny, Instagram – 164 myń, Facebook – 22 myńdaı adamdy, YouTube vıdeoservısi 1530 jazylýshyny quraıdy, al qarap shyqqandar sany – 250 myń adam. Osylaısha, Memleket basshysy kórsetip otyrǵan ashyqtyq – memlekettik organdar men ulttyq holdıngterdiń barlyq basshysy úshin aıqyn úlgi.
Qazirgi ýaqytta elimizde «Ashyq úkimettiń» qolaıly zańnamalyq bazasy jasalǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz. Ol is júzinde árqaısymyzdyń kez kelgen zańdy tásilmen aqparatty alýǵa jáne taratýǵa degen konstıtýsııalyq quqymyzdy iske asyrýǵa múmkindik beredi. Bul – Qazaqstandy álemniń eń damyǵan elderiniń qataryna qosatyn Prezıdenttiń «100 naqty qadam» Ult josparynyń bir qadamynyń oryndalýy! Eń bastysy, osy ulttyq ıdeıanyń ómirimizde oıyp oryn alýy jónindegi mańyzdy mindetti atqarýda azamattarymyzdyń óz úlesi bar ekenin sezinýi.
Mırbolat JAQYPOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ákimshiligi Jalpy bóliminiń meńgerýshisi