Qurylystaǵy eńbek qaýipsizdigi

qaıtse qamtamasyz etiledi? Qurylysshy degen – qurmetti mamandyq. Burynyraqta qurylysshy bolý úshin júıeli bilim alyp, jyldar boıy tájirıbe jınaqtaý kerek edi. Qazir kúrek ustaı biletinderdiń barlyǵy derlik qaptaǵan qurylys fırmalaryna kirip, bir sátte qurylysshy bolyp shyǵa keledi. Jan-jaqtan jumys izdep, qalalarǵa aǵylǵan jastarǵa qurylystaǵy qosalqy merdiger fırmalar mardymsyz jalaqyǵa kirpish qalap, beton quıýdy usynady. Olarǵa qurylysshy mamandyǵynyń qyr-syryn úıretip jatqan da eshkim joq, qurylys alańdaryndaǵy eńbek qaýipsizdigi erejelerin saqtaýdy túsindirip jatqan da eshkim joq. Sonyń saldarynan Qazaqstandaǵy qurylys alańdary eń qaýipti apat aımaqtaryna aınalǵan. Alysqa barmaı-aq, Astananyń qurylys alańdaryn alatyn bolsaq, jyl saıyn ondaǵan adam opat bolyp, kóptegen qurylysshy ártúrli dárejedegi aýyr jaraqattar alady. Tek ústimizdegi jyldyń segiz aıynyń málimeti boıynsha, Astana­nyń qurylys nysandarynda 18 adam qaıǵyly qazaǵa ushyrapty. Bas qalamyzdyń bir ǵana Esil aýdanyna qarasty qurylys nysandarynda osy merzim ishinde 20-ǵa tarta apatty oqıǵa tirkelgen. Qyrshyndardyń ómirin qı­ǵan eń aýyr qaıǵyly oqıǵa ót­ken qyrkúıek aıynda «Aınur Astana» TK qurylys kesheni nysanyn­da oryn aldy. Qurylys nysanynyń 20-qabatynda orna­las­qan kótergishtiń durys beki­til­meýi saldarynan eki jas qury­lys­shy qulap ketken. Keıin anyq­talǵanyndaı, qaıǵyly qazaǵa ushy­r­aǵan 18-19-jastaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń II kýrs stýdentteri bolyp shyqty. Oqý bastalǵan kezde bul stýdentter qurylys nysanynda ne istep júr? Arnaıy mamandyǵy, kásibı tájirıbesi joq qyrshyn jastar 20-qabattaǵy qurylys jumysyna qalaı jiberilgen? Olardy kim, qalaı jáne qandaı eńbek shartymen jumysqa tartqan? Qos qyrshynnyń ashy ólimine baılanysty sanany tilgilegen osy sansyz suraqtarǵa kúni búginge deıin jaýap joq. Toqty-torym shetinese de ja­ý­ap­­­syz qalmaıdy ǵoı. Al son­da qurylys alańdarynda qaı­ǵy­ly qazaǵa ushyrap jatqan qyr­shyn­dar úshin kim jaýap beredi? Aýyldan nápaqa izdep, qaladaǵy qu­ry­l­ys­tarǵa jumysqa turǵan órim­deı jastardyń kinási ne? Eńbek qorǵaý zańy qaıda, teh­nıkalyq qaýipsizdik sharttary nege saqtalmaıdy? Osy ýaqytqa deıin Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 152-(eńbek qorǵaý erejelerin buzǵany úshin) jáne 245-qurylys jumystaryn júrgizgen kezde qaýipsizdik ereje­lerin buzǵany úshin) baptary bo­ıynsha nege birde-bir qurylys kompanııalarynyń laýazymdy qyzmetkerleri qylmystyq jaýap­kershilikke tartylǵan joq? «Baqsam baqa eken» demekshi, oǵan sońǵy jyldary jumys berýshi­niń jaǵdaıyna jyǵylyp, jappaı jal­paqshesheılikpen qabyldan­­ǵan zań­dar men tehnıkalyq qaýipsizdik ereje­leriniń ózi kináli sııaqty. Sarapshylardyń pikirinshe, ju­mys berýshi úshin eńbek qaýipsizdigi sharalaryn júzege asyrǵannan góri, óndiriste zardap shekken jumysshylarǵa ótemaqy tólegen áldeqaıda tıimdi kórinedi. Máselen, búginde kez kelgen qu­rylys nysanynyń smetalyq joba­syn jasaǵan kezde, jeke bap boıynsha tehnıkalyq qaýip­siz­dik shyǵyndaryna mol qarjy bel­gil­enedi. Bul qarjynyń kóle­mi qu­ry­lysta zaqym shekken adam­darǵa tólenetin ótemaqydan onda­ǵan ese kóp. Mine, sondyqtan qu­ry­lys kompanııasynyń ıesi úshin qu­ry­lys alańdaryndaǵy eńbek qor­ǵaý jáne tehnıkalyq qaýipsizdik sha­ra­­laryna mıllıondaǵan shy­ǵyn shyǵarǵannan góri, jumys berý­shiniń múddesine saı jasalǵan «Tehnıkalyq qaýipsizdik ereje­le­ri­ne» súıene otyryp, qurylysta qaıǵyly qazaǵa ushyraǵandar men aýyr jaraqat alǵandarǵa ótemaqy tólegen paıdaly. Máselen, tek 2014 jyly qazaqstandyq jumys berýshiler óndiriste zardap shekkenderge 96 mıllıard teńge óte­maqy tólepti. Qurylys alańdaryn «maı shelpekke» aınaldyrǵan búgingi bıznes sýbektileriniń qýlyǵyna quryq ta boılamaıdy eken. Máselen, belgili bir qurylys kesheniniń nysandaryn salý jónindegi tenderdi qarjysy mol bas merdiger fırma jeńip alady. Endi bas merdiger qurylys nysandaryn salý úshin tolyp jatqan qosalqy (sýbpodrıad) qurylys fırmalaryn jaldaıdy. Al bul qosalqy fırmalar «saıda sany, qumda izi joq» sansyz jeke kásipker brıgadırmen shart jasasady. Olar jaldamaly jumysshylardy tartady. Sýbpodrıad fırmalar esebine tek brıgadırler ǵana tirkeledi. Sóıtip, qosalqy fırmalardyń jumys shtatynda 20-30-dan aspaıtyn adam ǵana bolady. Zań boıynsha shtatynda 50 adamnan artyq jumysshy tirkelgen fırmalar tehnıkalyq qaýipsizdik jónindegi ınjenerlermen qamtamasyz etilýi tıis. Al shtatta 45 adam kórsetilse, mundaı «artyq» shtat ustamaýǵa bolady. Buryn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginde bir­shama quzyry bar Bas mem­le­ket­tik eńbek ınspektory bo­lý­shy edi. Mınıstrlikterdi ońtaı­lan­dyrýǵa baılanysty qazir­gi Den­saý­lyq saqtaý jáne áleý­mettik damý mınıstrliginde bul quzyrly organ qysqaryp ket­ken. Qazir mem­lekettik eńbek ıns­pek­torynyń min­detteri óńirlik ákimdikterdiń quramyna berilgen. О́rkenıetti elderde memlekettik eńbek ınspektorlary óndiriste oryn al­ǵan qaıǵyly oqıǵalardy ózderi tek­se­rip, ózderi sotqa tapsyrady. Al bizdiń óńirlik ákim­dikterdegi eńbek ınspektor­lary óndiriste oryn alǵan oqıǵalardy tirkeýshi ǵana. Zardap shekken adamdarǵa eshqandaı naqty kómek kórsetpeıdi. Qurylystaǵy tehnıkalyq qa­ý­ip­­sizdik sapasyn arttyryp, eńbek qor­­ǵaý sharalaryn órkenıetti el­­­der­diń deńgeıine kóterýdiń de ýa­qyty jetti. Densaýlyq saq­taý jáne áleýmettik damý mı­nı­s­- trliginiń eńbek, áleýmettik qor­ǵaý jáne kóshi-qon komıtetiniń tóraǵasy Ahmadı Sarbasovtyń aıtýynsha, elimizdegi óndiriste oryn alatyn qaıǵyly oqıǵalardyń 70 paıyzy jumys berýshilerdiń kinásinen bolady eken. «Jumys be­rý­shiler úshin qaýipsiz eńbek jaǵdaı­yn jasaǵannan góri, adam­darǵa jumysta bolǵan zııandy jaǵ­daılar úshin ótemaqy tólegen tıimdi. Qalyptasqan bul máseleni túbegeıli ózgertý kerek», – deıdi komıtet tóraǵasy. Eń ókinishtisi, sol aýyldan kel­gen órimdeı jastarymyz óndi­ristegi tehnıkalyq qaýip­siz­­diktiń saqtalmaýynan oryn al­ǵan oqıǵalardyń saldarynan bol­ǵan aýyr jaraqattary úshin ótem­aqyny da durystap ala almaıdy. Sebebi, qaptaǵan qurylys fırmalarynda jaldanyp jumys istep jatqan qandastarymyz ózderiniń quqyqtaryn bilmeıdi nemese quqyq­taryn qorǵaýǵa qulyqsyz. «Bas jarylsa bórik ishinde, qol synsa jeń ishinde» degendeı, qazaqshylyqqa  basyp, zań boıynsha izdenýdi, sottasýdy artyq kóredi. Osyny túsinip alǵan qurylys fırmalarynyń qaltaly ıeleri qurylys alań­darynda jaraqat alǵandarǵa «aıaǵy synsa – 80-100 myń teńge», «beli úzilse – 150-200 myń teńge» degendeı «taksa» da belgilep qoıypty. Iá, bes saýsaq birdeı emes. Endeshe, óńirlerden kelip, qala­lardaǵy qaptaǵan qurylys fırma­larynda jaldamaly jumysqa tar­tylǵan azamattardyń barlyǵy bir­deı zańdy quqyǵyn talap ete biletindeı kózi ashyq, eń­bek qorǵaý erejeleri boıynsha óresi bıik adamdar emes qoı. Al son­da olardyń tańnyń atysy, kún­niń batysyna deıin bel sheshpeı atqaratyn aýyr jumysynyń óteýi qalaı baǵalanady? Qosalqy qurylys fırmalary «oıynshyqqa» aınal­dyrǵan quqyqtaryn kim qorǵaıdy? Bir ǵana mysal: jaqynda kesh­tetip bir qurylys nysanynda boldyq.  El orynǵa otyratyn ýaqyt bolsa da qurylysshy jigitter elektr jaryǵymen jumysty qyzdyryp-aq jatyr eken. – Kúnine qansha saǵat jumys isteısińder? – Tańerteńgi segizden kún bat­qan­sha, qajet bolǵanda, tún ortasy aýǵan­sha isteı beremiz, – dedi ózin Aı­dos dep tanystyrǵan jigit. – Eńbek shartynda qalaı kór­se­tilgen? – Ony kim bilipti. Jumysqa qaby­ldanǵanda bir qaǵazǵa qol qoıdyq, onda ne jazylǵanyn da oqyǵanymyz joq. Ol eńbek shartynda ne tur deısiz, báribir bastyqtardyń aıtqany bolady ǵoı... Qosalqy qurylys fırma­la­ryndaǵy «jeke kásipker» atyn jamylǵan brıgadırlerdiń qo­lyn­daǵy eńbek sharttarynda qury­lysshylardyń jumys ýaqyty zań boıynsha aptasyna 40 saǵat dep jazylǵan. Aıdostyń aıtýyna qaraǵanda, olardyń jumys ýaqyty 80 saǵattan asyp jyǵylady eken. Ol úshin olarǵa qosymsha jalaqy da tólenbeıdi. Eńbek shartynda ne jazylǵanyn da bilmeıtin jastar ózderiniń zańdy quqyqtaryn da talap ete almaıdy. Mine, gáp osynda. Elimizde qabyldanǵan «Eńbek kodeksiniń» talaptarynda eńbek shartyna aıryqsha basymdyq berilgen. Basqasha aıtqanda, qurylystaǵy jaldamaly jumys isteýshilerdiń quqy men múddesin qorǵaıtyn jal­ǵyz qujat – osy eńbek sharty. Son­dyqtan oǵan áste júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy. Osy rette qurylys fırmalaryna jumys­qa qabyldanýshylarǵa, aýyldan kelgen aǵaıyndarǵa erek­she eskertetinimiz, jumys berý­­shilermen mindetti túrde eńbek shartyn jasasyp, eńbek shartyna qol qoıǵan kezde ózderiniń quqyqtary men múdde­leriniń tolyqtaı jazylýyna barynsha kóńil aýdarýlary kerek. Betin aýlaq qylsyn, qurylys alańdaryndaǵy apatty oqıǵalardan zardap shekkenderdiń de, jumys berýshilermen áldebir kıkiljińge tap bolǵandardyń da zań júzinde súıeneri – osy eńbek sharty. Endeshe, naryqtyq qa­tynastar zamanynda óz quqyń men óz múddeńdi tek qana óziń qor­ǵaýǵa tıis ekendigińdi esten shy­ǵarmaıyq, aǵaıyn! Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»