Naýan Haziret

Qasıetti Kókshe jerinde el bastaǵan kósemder, kúmis kómeı sheshender, aqyn-jyraýlar, batyr-bıler, aqylgóı-danalar dúnıege kelmep pe edi! Dál sondaı tarıhı tulǵalardyń biri – Naýryzbaı Talasuly. Oqymysty ǵulama bolǵandyqtan, ol ádebıette de, halyq arasynda da Naýan Haziret dep atalyp ketken. Naýan Haziret – rýhy bıik, jan-jaqty bilimdar, aǵartýshy, halqynyń qamyn jep, bolashaǵyn boljaǵan, oǵan musylmandyqtyń shapaǵatyn jaıýǵa búkil ómirin arnaǵan qaıratker. Naýan Haziret týrasyndaǵy áde­bı nusqalarǵa, qujattar men derekterge toqtalsaq, ondaı dúnıe bar­shylyq. Solar­dyń ishindegi eń qundylarynyń biri – Aqan seriniń Naýan Haziret­­ke arna­ǵan 28 shýmaqtan tu­ra­tyn tolǵaýy. Ekin­shi óte qundy dúnıe – ol Alash qoz­ǵa­lysynyń kósemi Álıhan Bókeıhanovtyń 1910 j. Sankt-Peterbýrgte jaryq kórgen «Kırgızy» (Qazaq – A.K.) atty eńbegi. Bul eńbeginde Álekeń Re­seı patshalyǵy tarapy­nan qa­zaq jerinde otarlaý saıasaty júr­gi­zilip otyrǵanyn aıta ke­lip, ásirese, orys­tandyrý, qazaq­tardy musylman dininen alas­tatyp, hrıstıandandyrý áreketin áshkereleıdi. Naýryzbaı Talasuly qabir basyna qoıylǵan qulpytastaǵy ja­zý­ǵa qaraǵanda, 1843 jyly Bara­taı aýylynyń mańyn­daǵy Jyl­keldi degen qaraǵaı-qaıyń bas­qan nýly da sýly óńir­de Talas Qut­bolatulynyń otbasynda dúnıege kelgen. Shyq­qan tegi Qaraýyl rýynyń Esembaı-Shuń­ǵyrsha tarmaǵynan. Naýryzbaı aýyl mollasy­nan hat tanyǵannan keıin, balasynyń qabiletin ańǵar­ǵan ákesi ony Qyzyljar medre­se­sine oqýǵa bergen. Medreseni úz­dik oqyp bitirgen soń ol erek­she daryndy tú­lek retinde sol kezdegi dinı joǵary oqý or­ny bolyp sanalatyn Buhar med­re­se­­sine joldama alady. Eline kelip, Bara­taı­ǵa ja­qyn Besqaraǵaı degen jerde meshit salý jumysyn uıym­das­tyryp, bi­rer jyl sonda ımam­dyq jumysyn atqa­rady. Áıt­ken­men, bilimge, oqýǵa degen qush­tar­lyq talaby Naýandy odan ári jete­leı­di. Ol azyn-aý­laq qarjy jınap, Buhar­ǵa bara jatqan kerýenge ilesip, Álı­han Bókeıhanov aıtqandaı, «Kezinde Lomonosov Máskeýge qalaı barsa, bul da Buharǵa solaı barady». On bes jyl oqyp, Buhar medrese­sin úzdik bitirgen Naý­ryz­baıdyń úlken daryn ıesi ekendigin tanyǵan medrese ǵa­lym­dary ony búkil musylman dini­niń ortalyǵy bolǵan Baǵ­dat shaharyna jiberedi. Ol jer­de bilimin tereńdetken Naý­ryz­­baıdy Buhar medresesi óz qabyrǵasynda ustaz etip qal­dyr­ady. Biraq, kókshetaýlyq musylmandar qaýymy Bu­ha­r­ǵa arnaıy delegasııa ji­be­rip, Soltústik Qazaqstan óńi­ri­nde musylmandyqty ýaǵyz­daı­tyn birde-bir joǵary bilim­di ımam­nyń joqtyǵyn til­ge tıek etip, Naý­ryzbaıdy eli­ne qaıtarýdy ótin­di. Osy jaǵdaılardy es­ker­­gen medrese basshylary kók­she­taýlyqtardyń tala­byn oryndy dep taýyp, Naý­ryz­baıdy eline qaıtarady. Shyǵys órkenıetiniń orta­lyq­tary bolyp sanalatyn Baǵ­dat pen Buhar joǵary oqý oryn­­daryn támamdap elge oral­ǵanda Naýan Haziret jan-jaqty bilimdar, ǵulama ǵa­lym, tájirıbeli ustaz bolyp qa­lyp­tasýmen qatar, jádıttik baǵyt­ty ustanǵan qoǵamdyq qaı­rat­ker de bolyp úlgergen. Mine, endi sol oqyp-bilgenin, óz qyzmetin el ıgiligine jaratý, hal­qyn otarshyldyq buǵaýdan azat etý joldaryn oılastyrady. 1886 jyly kópshilik qaýym­nyń suraýymen oblystyq dinı bas­qar­ma­sy Naýan Haziretti Kók­shetaý meshiti­ne ımam qy­lyp taǵaıyndady. Jańa ımam ha­lyq arasynda oqý-aǵartý má­se­le­­le­ri­men aınalysyp, di­nı­ ádet-ǵu­ryp­­tardy retke kel­ti­­redi, kórshiles oıaz­dardaǵy meshit­­termen tyǵyz baılanys orna­­ta­dy. Ol kisiniń bedeliniń qan­­daı joǵary bolǵandyǵyn myna bir derek dáleldeı tús­se kerek. Halyqtan jı­­nal- ǵan qarjyǵa Kókshetaý qalasy­nda jańa meshit salynady. Me­shit­­­te neke qııý, jańa tý­ǵan nárestelerdi tirkeý sııaq­ty dástúrler keńinen engizi­le­­di. Arhıvtik bir derekte oıaz bastyǵy Kostyrkonyń tu­­syn­da, al keıin basshylar Týpolev, Konovalov, Selıskıı, Kelsev tusynda da osy tártip saqtaldy delingen. Zamanynyń óte bilimdi adam­darynyń biri Naýan Ha­zi­ret halyq aǵartý salasyna kóp kóńil bóldi, atap aıtqanda, qa­zaq balalarynyń bilim alýyn únemi qadaǵalap otyrdy. Me­shit janynan qyrdan kelgen moldalardyń bilimderin odan ári jetildirý úshin oqý uıym­dastyryp, halyqtan tús­ken qarjyǵa ınternaty bar med­rese ashady. О́zine mektep jumystary boıynsha kómek­shi­likke burynǵy shákirti, Qo­tyr­kól bolysynyń turǵyny Shaı­merden Qosshyǵulovty alady. Medresede dinı dárispen qatar zaıyrly bilim berý isi de aıtarlyqtaı deńgeıde boldy: shákirtter oqý men esepteýdi, arab tili men orys tilin qatar úı­ren­di, Abaı óleńderin jat­tap, Birjan men Aqan ánde­rin aıtty. Ásirese, shyǵys áde­­bı­etin oqyp úırenýge kóp den qo­ıyl­dy. Ol týraly myna bir derekti keltirip ke­tý­ge bo­­lady: mysaly, oıaz bas­ty­­ǵy­­nyń buı­­ry­­ǵymen mektep-ın­ternatta júr­­gizilgen tin­tý ke­zinde oqý­shy­lardan shy­ǵys ǵul­amalary Fırdoýsı, Naý­aı, Saadı, Nı­zamı jáne t.b. kitap­tary tartyp alynǵan. Bir aıta ketetin jaıt, ata-analar balalardyń oqýy úshin eshqandaı aqy tólemegen, sebebi medrese janynda qo­sal­qy sharýashylyq bolyp, shá­kirtter qajetti azyq-túlikti ózde­ri daıyndaǵan. Muǵalimdik qyz­metti Naýan Haziret pen Shaı­merden Qosshyǵulovtan bas­qa, Tash­kentten kelgen ózbek Ingam Qarı men saıası jer aýdarylǵan, qazaq tilin jaqsy meń­gergen Petr Garlıshev atqa­r­- dy. Naýan Hazirettiń qyzmet atqarǵan tusy Reseıdiń Qazaq­stan­da tolyq saıası ústemdigin or­natyp, endi sharýashylyq jaǵy­nan ıgerý­­ge kirisken kezeńine dóp keledi. Osy maq­satta birqatar ákimshilik, sot reforma­lary júzege asyrylyp, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń qaldyǵy joıylyp, jer, onyń qoınaýy, ormandar men ózen-kólder Reseı memleketiniń menshigi dep jarııalandy. Jergilikti ákimshiliktiń ruq­satynsyz aýyl­dyq musyl­man mektepteri men qala­lyq mektep-ınternattardy ashýǵa qatań tyıym salyndy. Mektep ashýǵa basty shart – ol mektepterde orys tili­niń oqy­lýy edi. Sondyqtan, qazaq mektep­teriniń kópshiligi jasyryn jumys istedi. Úkimet saıasatynyń rýhanı saladaǵy taǵy bir baǵyty musylman dinin shekteý bolatyn. Patsha bodandarynyń barlyǵy patshamen bir dinde bolý qajettigi ıdeıa­syn úkimet te qoldady. 1902 j. 22 naý­ryzda arnaıy «Ereje» bekitildi, onda musylmandardy hrıstıan dinine aýdarý, biriktirý, birtindep, kúshteýsiz, aılamen iske asyrý kózdeldi jáne jańa dindi qabyldaý óz erikterimen bolyp jatqandaı sıpatta ótkizilýge tıisti boldy. Qujatta budan keıin qazaq­tardy sho­qyn­dyrý joldary men sharalary qa­rastyryldy. Bul rette negizgi ról mektep­ter­ge júktelip, aýyl mektep­teriniń sanyn kóbeıtý kóz­deldi. Alǵashqy rette halyqty tynyshtandyrý maqsatynda muǵalimderdi qyrǵyzdardan (qazaqtardan – Q.Á.) taǵaıyndaý usynyldy. Muǵalimderge balalarǵa orys oqýyn, tilin oqy­tý min­detteldi, qazaq tilin­de oqýǵa tyıym salyndy. Mu­ǵa­lim bolý úshin oqý ıns­pektor­lary beretin arnaıy kýálik talap etiletin boldy. Mollalar sanyn azaıtý maqsat etildi. Sonymen bir­ge qazaq áıelderine arnalǵan qyz­dar mektebin ashý usy­nyl­dy, «olardy orys oqýy men tárbıesi arqyly orys mádenı­e­t­ine qaratyp, olar turmys qu­ryp, ana bolǵanda óziniń kúıeýi men balalaryna yqpal etedi», dep ashyqtan-ashyq aıtylǵan. Qujatta musylman din ıelerin neke qııý, ajyra­sý, jańa dúnıege kelgen sá­bı­ler­ge azan shaqyryp at qoıý sııa­qty rásimderden shettetý qaras­tyryldy, tipti, dúnıeden qaıtqan adamdardy jerleý úshin orys svıashennıginiń ruqsaty kerek boldy. Islamdy qorǵaýǵa qazaq qo­ǵamynyń ár­túrli áleýmettik top­tarynan shyqqan yq­paldy adamdar ún kóterdi, olar Abaı Qunanbaıuly, Aqan seri, Musa Shor­manuly, Shyńǵys tóre, Muhamed-Salyq Babajanov, Mámbetáli Serdalın, Álıhan Bókeıhanov, t.b. edi. Naýan Haziret te halyq arasynda din-ıslam­nyń, ulttyq dástúrlerdiń qorǵaýshysy retinde úlken bedelge ıe boldy. Ol ıslam dini­ne patsha úkimetiniń orystandyrý, shoqyndyrý saıa­satyna qarsy tura alatyn rýhanı kúsh retinde qarady. Naýan Haziret ulttyq dás­túr­lerdi saq­taý isine halyqty top­tastyrý úshin qazaq dala­sy­­nyń bedeldi, belgili adam­dar­y­­nan kómek surady. Onyń ózi jáne kómekshisi Shaı­mer­den Qosshyǵulov Abaı Qunan­­baıulyna ulttyń rý­ha­nı-mádenı táýelsizdigi úshin kú­res­ti basqarýǵa usy­nys jasady. 1901 jylǵy 20 mamyr kúni oıaz bas­ty­ǵy kelip, Talasovtyń qyz­metine ty­ıym salynady dep, is qaǵazdaryn alyp ket­ken. 19 qyrkúıek kúni 7 bolystyń ókil­­deri bas qosqan tótenshe sıez jına­lady. Ol jıylysta sóılegen sózinde oıaz bastyǵy: «Senderde, kırgızde din joq, budan bylaı sharıǵat jolymen is atqarýǵa tyıym salynady», degen. Mine, osyǵan qarsy joǵaryǵa shaǵym hattar túsedi. Halyq arasynda úkimet saıa­satyna jappaı narazylyq baıqalady. Osyndaı jaǵ­daıda mu­sylman din basylary qarsy áreket jasap, jerdi tartyp alǵan, til men dinge qol salǵan otar­shyldardy áshkereleýge ki­risedi. Soǵan baılanysty jergilikti ákimshilik Naýan Haziret pen Sh.Qosshyǵulovty qýdalaı bastaıdy. Kókshetaý ýeziniń birinshi ýchaskesiniń krestıan bastyǵy podpolkovnık Troıs­kıı 1903 jylǵy 2 sáýirde Aqmola obly­­s­y­nyń áskerı gýbernatory atyna joldaǵan málimetinde bylaı dep jaz­a­dy: «2 sáýirde molla Talasovtyń meshi­­- t­inde tintý júrgizildi. Tintý kezinde sen­zýra ruqsat etpegen 164 kitap pen qol­jazbalar tabyldy. Onyń birazy mektep­tiki, ózgesi oqýshylardiki ekeni anyq­­taldy, al Talasovtyń ózi­nen 108 kitap pen jazǵan hat­­tary, qyrǵyz tilindegi gek­­tograf, baspa áripteriniń qa­lyp­­tary tabyldy». Onan ári Troıskıı Shaımerden Qos­shy­­ǵulovtyń stolynan gek­tog­raf pen sııasorǵysh, Botovskidegi S.Shormanovqa, Zaısan­da­ǵy Kenıshovqa, Semeı­degi Qunan­baevqa pochta arqyly hattar jol­daǵandyǵy týraly qol­hat qaǵazdar adresterimen birge tabylǵanyn habarlaıdy. Sonymen birge, Troıskıı 1903 jyldyń 3 sáýirinde Sh.Qosshy­ǵulov onyń buıryǵymen tutqynǵa alynyp, túrmege qamalǵandyǵyn da málimdegen. Bolǵan jaı týraly Aqmola oblysy­nyń áskerı gýbernatory dereý dala gýbernatoryna telegraf soǵyp, Kókshetaý oıazynyń bastyǵyna mynandaı nusqaý bergen: «Tez arada Kókshetaýdaǵy meshit janynan zańsyz ashylǵan ınternatty jaýyp, ondaǵy oqýshylardy taratyp jiberý, molla Talasovtyń ústinen jansyz baqylaý jasaý qajet». Keıinnen general-gýbernator Semeı oblysynyń ás­kerı gýbernatoryna Sh.Qos­shy­ǵulovtyń Shyńǵys­taý bolysynyń turǵyny Ibra­gım Qunanbaevqa jazǵan eki haty týraly tekseris uıym­dastyrýdy tapsyrdy. Ás­kerı gýbernator general-ma­­- ı­or Galkınniń tapsyrýymen Semeı ýeziniń bastyǵy Nav­rod­­skıı istiń mán-jaıyn tek­se­rip anyqtaýǵa Abaı aýylyna ózi kelgen. Arhıvte ýezd bas­ty­ǵynyń málimeti saqtalǵan eken, onda ol bylaı dep jazǵan: «Qystaý men kıgiz úıdi tekserý barysynda Qunanbaevtyń aty­na jazylǵan hattar tabyl­dy. Ol hat­tardy Shyńǵys bolysy Ryzyq­paı Qudaıberdıevke bergen­digin, hat tintý kezinde bolys­tyń beshpetiniń qaltasynan tabylǵandyǵyn, bul hattardyń Qunanbaevtyń basqadaı hattaryna qosyp tigilgenin habarlaıdy. Abaı tek óz qandastarynyń ara­synda ǵana zor qurmetke ıe bolyp qoımaǵanyn bul jerde basa aıta ketýimiz kerek. Abaı­dy orys ákimshiligi men ıntel­lıgensııasy zor qur­met tutyp, syılaǵanyn Se­meı gýbernatorynyń 1903 j. 30 qyrkúıekte Dala gýber­natoryna jazǵan hatynan baı­qaýǵa bolady. «Sizdiń, jo­ǵary mártebelim, osy jyl­ǵy 1-shi qyrkúıegindegi №12 usy­nysyńyzǵa baılanysty baıan­daıtynym: Shyńǵys bo­lysy­nyń qyrǵyzy Ibragım Qunanbaev 60 jasta (shyn­dyǵynda 59 jas­ta – Q.Á.), salystyrmaly túrde úlken dáýletke ıe – 1000-ǵa jýyq jylqysy, 2 myń qoıy bar. Qunanbaev óte saýatty, bi­lim­di adam, ol eki ret úsh jyl­­dan bı, úsh ret úsh jyldan Shyń­­ǵys bolysynyń bıleýshisi bol­d­y. Sonan soń úkimettiń taǵaı­yndaýymen 3 jyl Muqyr bolys­ynyń basshysy qyz­metin atqardy. Qyzmette Qunanbaev ózin aqyldy bas­shy retinde kórset­ti. Qunanbaevtyń bar­lyq bala­lary­nyń oryssha saýaty bar. Onyń orys ádebıetinen habary mol, únemi kitap, gazet, jýrnaldar jazdyryp alyp oqıdy. Kezinde buratana ha­lyq­tyń arasynda zor bedelge ıe bolǵan kórinedi. Qazirgi kez­de qartaıýyna baılanysty par­tııaaralyq tartystarǵa ara­l­aspaıdy, biraq ta keńes surap keletinder áli de kóp…». Hatynyń sońyn gýbernator bylaı aıaqtaıdy: «Qunanbaev saıası turǵydan eshqandaı qaýip­­ti emes, oǵan tolyq senýge bolady». Qujatqa bas shtabtyń general-maıory Galkınniń qoly qoıylǵan. Pravoslavıe shirkeýiniń basqa din­der­­den, aǵym­dar­dan basymdylyǵyn, ar­tyq­­shy­lyǵyn tilge tıek ete otyryp, Troıskıı musylman dininiń qyzmetine shekteýli túrde ǵana zańǵa sáıkes ruqsat berý kerek deıdi. Oıaz bastyǵynyń usynys­ta­ryn tolyq maquldaǵan dala ge­ne­ral-gýbernatory ishki is­­ter mınıstrliginiń atyna «Qossh­y­­- ǵulov pen Talasovty Dala ólkesinen alastatý já­ne qazaqtar arasyndaǵy senim­­sizdik týdyratyn adamdardy únemi qadaǵalaý úshin 155 som jiberýdi» ótinip, hat joldaıdy. Tıisti oryndardyń jaýaby kóp kút­tir­­gen joq. Ishki ister mı­nıstrliginiń 1903 jylǵy 17 shildedegi arnaýly má­jilisi molla Talasov pen qamaýda otyr­ǵan onyń kómekshisi Qosshy­ǵulovqa «ókimettiń qaýlylaryna qazaqtardy qarsy qoıýshylar» dep baǵa berdi. Ishki ister mınıstri qol qoıǵan bul qaýlyda bylaı delingen: «Atalǵan eki adam Shyǵys Sibirge jer aýdarylyp, Irkýtsk general-gýbernatorynyń qaramaǵyna jiberilsin. Qosshyǵulovqa – 5 jyl, Talasovqa – 3 jyl merzim kesilsin. Sheshim 1903 jyldyń 12 maýsymynan kúshine ensin». Halyq arasynda keń tanymal Naýan Hazirettiń jer aýdar­ylýy qazaq arasyn­daǵy jaǵdaıdy odan ári shıele­nistirdi, ashý-yzasyn týdyrdy. Naqaqtan-naqaq jala jabylyp ıtjekkenge ketken haziret­ti bosatyp alý týraly el arasynda pe­tısııa­ǵa qol jınaý qozǵalysy bastaldy. Osy oraıda Álıhan Bókeıhanov bylaı dep jazdy: «Eger úkimettiń sa­naly túrde qazaq halqyn orys oqý-aǵartýynan qasaqana bólip tastap, panıslamızm qush­aǵ­yna qulata salǵysy kelse, esimi elge máshhúr Naýan Haziretti qýdalaýdan artyq esht­e­- ńe de oılap tappas edi». Atalmysh din qaıratkerleriniń pıǵylynda ne orys halqyna, ne hrıstan dinine degen qarsy kózqaras bolǵan joq. Naýryzbaı Talasov pen Shaımerden Qosshyǵulovty azat etý týraly mı­nıstr­likke deıin ótinish jazǵan qazaq qaýy­my ókilderiniń petısııa­laryn dáleldeıtin kýá­lik­ter muraǵatta bar. Osy qoz­ǵalysqa belsene at salysýshynyń bi­ri – kezinde Álıh­an Bókeı­han­ulymen Omby tehnı­kalyq ýchı­lıshesinde birge oqyǵan Mámbetáli Serdalın bolatyn. Jer aýdarylǵan jer­les aǵa­laryn qamaýdan bosatýdy kóz­degen Mámbetáli myńdaǵan adam­dardyń qoldaryn qoı­dy­ryp, Peterbýrg qalasyna ózi attanady. Peterbýrgte Mám­betáli arqyly búkil jaı­ǵa tolyq qanyqqan Álıhan barlyq baılanystary men tanystary arqyly mını­strliktiń tabaldyryǵyn tozdyryp, Naýan Haziret pen Shaımerden Qosshyǵulovtyń merziminen buryn bostan­dyqqa shyǵýyna qol jetkizedi. Bul sheshim 1905 jyldyń naýryz aıynda qabyldandy. Ishki ister mınıstri qol qoıǵan general-gýbernatordyń talabynda mynadaı úzindiler bar: «Egerde qoǵamdyq tártip pen memlekettik qaýipsizdik tártibin buzatyn bolsa, birden jer aýdarylsyn». Aıdaýdan kelgen soń Naýan Haziret Kókshetaý qalasyndaǵy meshittiń ımamy qyzmetin jalǵastyra otyryp, jastarǵa bilim-tárbıe berý jumysyn da qaıyra qolǵa alady. Sol tusta Naýan Hazirettiń bastaýymen halyq qarajatyna jańa meshit turǵyzylady. Biraq ta ol keıin keńes ókimeti ornaǵasyn tárkilenip, ártúrli qajettilikke paıdalanylady da, 30-shy jyldary munda tarıhı-ólketaný murajaıy jaıǵastyrylady. Tek elimizdiń táýelsizdikke qoly jetip, ımandylyqqa bet burǵannan keıin bul ǵımarat Naýan Haziret atymen óziniń erekshe quzyr-paryzynda paıdalanýǵa berildi. Kókshetaýda kúz basynda aı sáýleli jańa meshit ashyldy. Oǵan jamaǵat Naýan Haziret atyn berdi. Qadyrjan ÁBÝOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri KО́KShETAÝ